Nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư tt

Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở lý luận về giai cấp nông dân và giai cấp nông dân trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, luận án phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện vai tr

ĐỖ THỊ PHƯƠNG HOA

NÔNG DÂN VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Mã số: 9 22 90 08

HÀ NỘI - 2022

tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS Hồ Trọng Hoài

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp học viện họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Vào hồi giờ ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia

và Thư viện Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp cao độ của hệ thống kết nối số hóa - vật lý - sinh học với sự đột phá của Internet vạn vật và Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản nền sản xuất của thế giới Cuộc cách mạng này tạo động lực thúc đẩy các ngành sản xuất phát triển theo chiều sâu, giảm tiêu hao năng lượng và nguyên liệu, giảm tác hại cho môi trường, nâng cao chất lượng sản phẩm và dịch vụ, thúc đẩy mạnh mẽ sự phát triển của sản xuất Đặc biệt, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã tác động toàn diện đến tất cả các lĩnh vực sản xuất, trong đó có nông nghiệp; tác động sâu sắc đến các giai cấp, tầng lớp trong xã hội, trong đó có nông dân Bên cạnh đó, tình hình biến đổi khí hậu đang ngày càng ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp; đồng thời do áp lực tăng dân số và yêu cầu cao đối với sản phẩm nông nghiệp an toàn đã và đang làm biến đổi cách thức sản xuất nông nghiệp trên toàn cầu Trong bối cảnh đó, việc chuyển dịch ngành nông nghiệp từ truyền thống sang hiện đại, đòi hỏi cần phải nâng cao vị thế, vai trò và đời sống của nông dân gắn với xây dựng nền nông nghiệp công nghệ cao, xây dựng nông thôn mới hiện đại, văn minh

Ở Việt Nam hiện nay, có khoảng 65% người dân sống ở nông thôn, trong đó đại đa số là nông dân Là nhân vật trung tâm của xã hội nông thôn, nông dân chính

là chủ thể của mọi quá trình kinh tế - văn hóa - xã hội diễn ra ở nông thôn Trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chính sách phát triển nông nghiệp, nông dân và nông thôn Những chính sách này tác động mạnh mẽ đến vị thế chủ thể của người nông dân Đặc biệt, ngày

5 tháng 8 năm 2008, tại Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết số 26/NQTW về nông nghiệp, nông dân, nông thôn Nghị quyết này được coi là một bước ngoặt quan trọng trong việc xác định rõ hơn vị trí trọng yếu của vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn Nghị quyết đã khẳng định: “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược trong

sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo an ninh, quốc phòng; giữ gìn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc

và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước” Trong mối quan hệ mật thiết giữa nông nghiệp, nông dân và nông thôn, nông dân chính là chủ thể của quá trình phát triển nông nghiệp hiện đại và xây dựng nông thôn mới

Trong số các vùng lãnh thổ trên cả nước, đồng bằng sông Hồng là một vùng đất rộng lớn bao gồm 11 tỉnh và thành phố trực thuộc Trung ương (Bắc Ninh, Hà Nam, Hà Nội, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Nam Định, Ninh Bình, Quảng Ninh, Thái Bình và Vĩnh Phúc) Đây là một trong những vùng kinh tế trọng điểm của đất nước, có nhiều tiềm năng phát triển, có nhiều lợi thế về vị trí địa lý, kết cấu

hạ tầng kinh tế - xã hội, nguồn nhân lực chất lượng cao, có vai trò thúc đẩy, hỗ trợ các vùng khác cùng phát triển Là một trong hai vựa lúa của đất nước song ĐBSH lại là vùng đất chật, người đông, tốc độ công nghiệp hóa và đô thị hóa phát triển nhanh chóng dẫn đến lao động trong khu vực nông nghiệp, nông thôn dôi dư, thiếu việc làm, thất nghiệp Bên cạnh đó, đời sống mọi mặt của nông dân trong vùng còn nhiều khó khăn, tình trạng phân hóa giàu nghèo, tệ nạn xã hội đang có xu hướng gia tăng ở vùng nông thôn

Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nông dân vùng đồng bằng sông Hồng đang từng bước nỗ lực vươn lên để làm chủ nền nông nghiệp công nghệ cao, làm chủ nông thôn mới văn minh, hiện đại Cuộc cách mạng này đang tác động mạnh mẽ đến nhận thức, phương thức lao động sản xuất, đời sống chính trị, văn hóa, xã hội và môi trường sống của nông dân trong vùng Cơ hội mà cuộc cách mạng công nghiệp này mang lại cho nông dân rất to lớn nhưng thách thức mà nó đặt ra cũng không hề nhỏ Nông dân vốn là lực lượng yếu thế, dễ bị tổn thương và chịu nhiều thiệt thòi trong nền kinh tế thị trường, trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư Sự bất ổn trong đời sống của nông dân tất yếu sẽ dẫn đến sự bất ổn trong đời sống chính trị - xã hội Từ đó đặt

ra yêu cầu cần phải nâng cao trình độ mọi mặt, nâng cao thu nhập và đời sống của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng, tạo điều kiện nâng cao vị thế vai trò của nông dân để họ có thể đứng vững trước vòng xoáy của toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Chính vì những lý do kể trên, tác giả đã chọn vấn đề: “Nông dân vùng đồng

bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư” làm đề tài

Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lý luận về giai cấp nông dân và giai cấp nông dân trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, luận án phân tích, đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng và đề xuất những quan điểm cơ bản và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của nông dân vùng đồng

bằng sông Hồng trong bối cảnh mới

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Xây dựng khung lý thuyết để nghiên cứu vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Đề xuất những quan điểm cơ bản và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung: Luận án xác định tập trung làm rõ vai trò của nông dân

vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, biểu hiện cụ thể:

+ Thứ nhất, nông dân là một trong những chủ thể quan trọng tham gia phát triển nông nghiệp công nghệ cao trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ

tư Vai trò này thể hiện tập trung trên ba phương diện: nông dân là lực lượng lao

động trực tiếp ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất nông nghiệp; góp phần thúc đẩy quá trình tích tụ, tập trung đất nông nghiệp hướng đến nền sản xuất hàng hóa quy mô lớn; là bộ phận quan trọng trong chuỗi liên kết sản xuất nông nghiệp

+ Thứ hai, nông dân là một trong những chủ thể quan trọng góp phần xây dựng đời sống chính trị ở nông thôn trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư Vai trò này thể hiện tập trung trên ba phương diện: nông dân góp phần

quan trọng trong thực hiện dân chủ cơ sở nông thôn; tham gia giám sát hoạt động của hệ thống chính trị; tham gia giữ gìn an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội ở nông thôn

+ Thứ ba, nông dân là một trong những chủ thể tích cực tham gia xây dựng đời sống văn hóa - xã hội và bảo vệ môi trường ở nông thôn trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư Vai trò này thể hiện tập trung trên bốn phương diện:

nông dân tích cực tham gia xây dựng hạ tầng văn hóa - xã hội - môi trường nông thôn; tích cực tham gia phong trào xây dựng đời sống văn hóa; phát triển giáo dục,

y tế ở nông thôn và bảo vệ môi trường nông thôn xanh, sạch, đẹp

- Phạm vi không gian: Luận án xác định nghiên cứu chủ yếu ở 3 tỉnh và

thành phố là Hà Nội, Quảng Ninh, Hà Nam

- Phạm vi thời gian: từ sau Hội nghị Trung ương 7 khóa X ra Nghị quyết về

nông nghiệp, nông dân, nông thôn (năm 2008) đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Cơ sở lý luận của luận án: Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam cùng những thành tựu nghiên cứu về giai cấp nông dân trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Các phương pháp nghiên cứu của luận án: Luận án được thực hiện trên cơ

sở vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp logic và lịch sử, phương pháp thống kê và so sánh, diễn dịch và quy nạp, phương pháp quan sát, phương pháp phân tích văn bản

và nghiên cứu thực tế

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án góp phần làm rõ những đặc trưng cơ bản của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tác động toàn diện của nó đối với nông dân (tác động đến sản xuất nông nghiệp của nông dân; tác động đến nông thôn - môi trường sản xuất và môi trường sống của nông dân; tác động đến đời sống chính trị, văn hóa,

xã hội của nông dân); làm rõ vai trò của nông dân trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề đặt ra

- Góp phần đề xuất những quan điểm cơ bản và những giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

6 Ý nghĩa thực tiễn của luận án

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý, cơ quan hoạch định chính sách về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; làm tài liệu tham khảo cho các cơ sở nghiên cứu, đào tạo liên quan đến vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình của tác giả đã công

bố liên quan đến luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương, 9 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

1.1.1 Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến lý luận chung

về giai cấp nông dân và cách mạng công nghiệp lần thứ tư

1.1.1.1 Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến giai cấp nông dân Việt Nam

Các nhà khoa học Việt Nam khẳng định vai trò chủ thể của giai cấp nông dân trong phát triển nông nghiệp hiện đại và xây dựng nông thôn mới văn minh, đồng thời đưa ra các quan điểm, giải pháp để nâng cao vai trò chủ thể của giai cấp này trong bối cảnh mới Các công trình tiêu biểu bao gồm: tác giả Nguyễn Quốc

Cường (2016) trong bài viết “Xây dựng giai cấp nông dân Việt Nam vững mạnh trong khối đại đoàn kết toàn dân tộc, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; Nguyễn Thiện Nhân (2017) trong bài viết “Bảo đảm vai trò chủ thể của giai cấp nông dân Việt Nam trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới”; Nguyễn Linh Khiếu (2017) trong bài viết “Vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng nông thôn mới”; Trần Thanh Giang (2017) trong bài viết “Phát huy vai trò của giai cấp nông dân trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”; Tác giả Thào Xuân Sùng (2018) trong bài viết “Xây dựng mẫu hình người nông dân thế hệ mới trong quá trình cơ cấu lại ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới”; Bùi Thị Vân Anh (2018) trong cuốn sách

“Một số yếu tố tâm lý của người nông dân ảnh hưởng tới việc chuyển đổi phương thức sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại”; Đặng Kim Khôi và Trần Công Thắng (chủ biên) (2019) trong cuốn sách “Bức tranh sinh kế người nông dân Việt Nam trong thời kỳ hội nhập (1990-2018)”

1.1.1.2 Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến cách mạng công nghiệp lần thứ tư

 Các công trình khoa học nước ngoài

Các công trình khoa học đã tập trung nghiên cứu về bối cảnh ra đời, khái niệm, đặc trưng cơ bản và các xu hướng công nghệ nổi bật của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư Bên cạnh đó, các tác giả cũng đi sâu phân tích những tác động chỉ ra những thời cơ và thách thức to lớn mà cuộc cách mạng này mang lại đối với sự phát triển kinh tế - xã hội thế giới Các công trình tiêu biểu bao gồm: tác

giả Klaus Schwab (2018) trong 02 cuốn sách “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”

và “Định hình cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư”; nhóm tác giả Min Xu,

Jeanne M David& Suk Hi Kim (2018) trong bài viết “The Fourth Industrial

Revolution: Opportunities and Challenges” (Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ

tư: Cơ hội và thách thức)

 Các công trình khoa học trong nước

Các nhà khoa học Việt Nam cũng rất quan tâm đến cách mạng công nghiệp lần thứ tư, tập trung nghiên cứu về khái niệm, những đặc trưng cơ bản, những xu hướng công nghệ nổi bật và tác động toàn diện, sâu sắc của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với Việt Nam trên nhiều phương diện, nhiều lĩnh vực Tiêu

biểu là các công trình: Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2016) với “Báo cáo tổng hợp cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư: Một số đặc trưng, tác động

và hàm ý chính sách đối với Việt Nam”; Kỷ yếu hội thảo “Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề đặt ra đối với phát triển kinh tế - xã hội của Việt Nam” do Viện Hàn lâm Khoa học và xã hội Việt Nam, Ban Kinh tế Trung

ương cùng với tổ chức Liên Hợp Quốc tại Việt Nam biên soạn năm 2016; tác giả

Nguyễn Văn Bình (chủ biên) (2017) trong cuốn sách “Việt Nam với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư”; Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2017) với cuốn sách “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư thời cơ và thách thức đối với Việt Nam”; Trần Thị Vân Hoa và các cộng sự (2017) trong cuốn sách “Cách mạng công nghiệp 4.0 - vấn đề đặt ra cho phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế của Việt Nam”; Nguyễn Hoàng Hà (2017) trong bài viết “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư: Thách thức và cơ hội cho phát triển”; Nguyễn Đắc Hưng (2018) với cuốn sách chuyên khảo “Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và vấn đề đặt ra với Việt Nam”; Phạm Thuyên (2020) trong cuốn sách “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế Việt Nam trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”; Phan Xuân Dũng (2018) trong cuốn sách “Cách mạng công nghiệp lần thứ tư - Cuộc cách mạng của sự hội tụ và tiết kiệm”

1.1.1.3 Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn

 Các công trình khoa học nước ngoài

Các công trình khoa học đã tập trung phân tích những tác động toàn diện và sâu sắc của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với nông nghiệp, nông dân và nông thôn trên khắp thế giới Hiện nay, nông nghiệp thế giới đang đối mặt với nhiều thách thức to lớn và việc ứng dụng những thành tựu công nghệ 4.0 sẽ là

“chìa khóa” giải quyết các thách thức đó Bên cạnh đó, các công trình cũng đi sâu phân tích tác động của cuộc cách mạng này đối với đời sống và môi trường nông thôn, tìm hiểu những mô hình “làng thông minh” trên thế giới

Các công trình tiêu biểu là: Nhóm tác giả Matthieu De Clercq, Anshu Vats

và Alvaro Biel (2018) trong bài viết “Agriculture 4.0: the future of farming technology” (Nông nghiệp 4.0: Tương lai của công nghệ canh tác); Jehoon Sung (2018) trong bài viết “The Fourth Industrial Revolution and Precision Agriculture”; Tejas G Patil, Sanjay P Shekhaw (2019) trong bài viết “Industry

4.0 implications on Agriculture Sector: An Overview” (Ý nghĩa của công nghiệp

4.0 đối với ngành nông nghiệp: Tổng quan); Nhóm các tác giả Rajesh Singh, Amit Kumar Thakur, Anita Gehlot, Ajay Kumar Kaviti (2021) trong cuốn sách

“Internet of Things for Agriculture 4.0 Impact and Challenges” (Internet vạn vật

cho nông nghiệp 4.0 Tác động và thách thức); Anand Singh, Megh Patel (2018)

trong bài viết “Achieving inclusive development through smart village” (Đạt được

sự phát triển toàn diện thông qua làng thông minh); Food and Agriculture Organization of the United Nations (Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc) (2019) trong bản báo cáo “Digital technologies in agriculture and rural areas status” (Hiện trạng công nghệ số trong nông nghiệp và nông thôn)

 Các công trình khoa học trong nước

Các nhà khoa học Việt Nam tập trung khai thác sự phát triển nông nghiệp công nghệ cao của nước ta trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư (khái niệm, tính tất yếu, đặc trưng, những mô hình điển hình) Các công trình tiêu biểu

trong nước bao gồm: tác giả Phạm S (2014) trong 02 cuốn sách “Nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao là yêu cầu tất yếu để hội nhập quốc tế” và “Nông nghiệp thông minh 4.0 xu hướng tất yếu và cách tiếp cận của Việt Nam”; Báo Nông thôn ngày nay - Dân Việt (2018) trong cuốn sách “Toàn cảnh nông nghiệp 4.0 Việt Nam”; Tác giả Lê Đăng Lăng và Cộng sự (2019) trong cuốn sách “Hoạch định phát triển nông nghiệp công nghệ cao”

1.1.2 Các công trình khoa học nghiên cứu liên quan đến nông nghiệp, nông dân, nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Các nhà khoa học đã bước đầu nghiên cứu sự tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với nông nghiệp, nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng Các công trình đã đi sâu tìm hiểu một số mô hình nông nghiệp công nghệ cao góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, thương hiệu nông sản vùng, qua đó nâng cao thu nhập và đời sống mọi mặt của nông dân trong vùng

Các công trình tiêu biểu bao gồm: Nguyễn Thị Thanh Loan (2016) trong

cuốn sách “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh hội nhập quốc tế”; Khuất Thị Vâng (2017) trong bài viết “Phát huy

vị thế chủ thể của nông dân trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay”; Trần Xuân Hòa (2016) trong bài viết “Vấn đề phát triển nông nghiệp công nghệ cao vùng đồng bằng sông Hồng”; Nhóm tác giả Chí Vịnh, Thái Sơn (2017) trong bài viết “Sản xuất nông nghiệp công nghệ cao ở vùng đồng bằng sông Hồng”; nhóm tác giả Bảo Trung, Hoàng Hùng, Tuấn Ngọc

và Vinh Phương (2018) trong bài viết “Mô hình nông nghiệp công nghệ cao ở đồng bằng sông Hồng”; Nguyễn Vĩnh Thanh, Nguyễn Quang Hồng (2017) trong

bài viết “Liên kết kinh tế trong thị trường nông thôn ở đồng bằng sông Hồng”; Bùi Thị Nga và cộng sự (2019) trong bài viết “Giải pháp thúc đẩy hiệu quả liên kết

chuỗi giá trị nông nghiệp trong xây dựng nông thôn mới ở đồng bằng sông Hồng”; Trần Thanh Quang (2019) trong luận án “Tập trung ruộng đất để phát triển

nông nghiệp công nghệ cao ở tỉnh Thái Bình”; Đặng Thanh Phương (2020) trong

luận án “Giải quyết việc làm của nông dân ngoại thành Hà Nội trong quá trình đô thị hóa”

1.2 Khái quát kết quả chủ yếu của các công trình đã tổng quan và những nội dung luận án cần tập trung nghiên cứu

1.2.1 Những giá trị tham khảo từ những công trình có liên quan đến đề tài luận án

1.2.1.1 Những giá trị tham khảo từ các công trình nghiên cứu lý luận chung

về giai cấp nông dân và cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Đối với các công trình nghiên cứu về nông dân và vai trò của giai cấp nông dân Việt Nam Các nhà khoa học trong nước đã khẳng định vị trí, vai trò

quan trọng của giai cấp nông dân trong trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; trong quá trình phát triển nông nghiệp hiện đại và

xây dựng nông thôn mới văn minh

- Đối với các công trình nghiên cứu về cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ

tư Các nhà khoa học trong và ngoài nước đã tập trung làm sáng tỏ bối cảnh ra đời,

nội hàm khái niệm cách mạng công nghiệp lần thứ tư, bước đầu tìm hiểu bản chất

và những đặc trưng cơ bản và những tác động toàn diện của cuộc cách mạng này đối với mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội

- Đối với các công trình nghiên cứu về tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam hiện nay Các công

trình khoa học chủ yếu nghiên cứu tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với sản xuất nông nghiệp Đối với ngành nông nghiệp, ứng dụng những thành tựu công nghệ 4.0 có thể giúp giải quyết những thách thức mà ngành đang phải đối mặt Cách mạng công nghiệp lần thứ tư mang lại cho nông dân Việt Nam nhiều cơ hội thuận lợi để phát triển song cũng đặt ra nhiều thách thức to lớn

1.2.1.2 Những giá trị tham khảo từ các công trình nghiên cứu liên quan đến nông dân và vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Các công trình khoa học được tổng quan đã khái quát rõ đặc điểm về vị trí, điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, điều kiện kinh tế, chính trị, văn hoá và

xã hội vùng đồng bằng sông Hồng Bên cạnh đó, các nhà khoa học đã làm rõ được thực trạng phát triển nông nghiệp của khu vực, những thành tựu trong nông nghiệp, nông dân, nông thôn; những thuận lợi, khó khăn, những xu hướng chung

và riêng trong phát triển nông nghiệp; những vấn đề nảy sinh và cần được giải quyết trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến nông nghiệp, nông dân, nông thôn của khu vực

1.2.2 Những vấn đề chưa được tiếp cận từ các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

- Đối với các công trình nghiên cứu về nông dân và vai trò của giai cấp nông dân: vai trò của nông dân trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư chưa có công trình chuyên biệt nào nghiên cứu

- Đối với các công trình nghiên cứu về cách mạng công nghiệp lần thứ tư:

các công trình nghiên cứu tác động của của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư dưới góc độ chính trị, xã hội còn khá thiếu vắng

- Đối với các công trình nghiên cứu về tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư đối với nông dân, trong đó bao gồm cả tác động đối với nông dân vùng ĐBSH: chưa có công trình chuyên sâu nào nghiên cứu về tác động toàn diện của

cuộc cách mạng này đối với nông dân (tác động đến sản xuất nông nghiệp, đến đời sống chính trị, văn hóa, xã hội của nông dân và môi trường nông thôn) Cũng chưa

có công trình nào nghiên cứu về vai trò của nông dân nói chung, nông dân vùng đồng bằng sông Hồng nói riêng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Vì vậy, đề tài mà luận án xác định không trùng lặp với các công trình khoa học đã công bố

1.2.3 Những vấn đề Luận án cần tập trung nghiên cứu

Trên cơ sở tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, Luận án tập trung nghiên cứu làm rõ những vấn đề sau:

- Làm rõ những đặc trưng cơ bản của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ

tư và tác động toàn diện của nó đối giai cấp nông dân Việt Nam (tác động đến sản xuất nông nghiệp của nông dân; tác động đến đời sống chính trị, đời sống văn hóa

- xã hội và môi trường sống của nông dân); làm rõ vai trò của giai cấp nông dân Việt Nam trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư và những vấn đề đặt ra

- Đề xuất những quan điểm cơ bản và giải pháp chủ yếu nhằm phát huy vai trò của nông dân vùng đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Tiểu kết chương 1

Các công trình nghiên cứu được đề cập đã làm rõ những đặc điểm cơ bản của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư; những tác động to lớn của nó đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, mọi giai cấp, tầng lớp trong xã hội, trong đó có giai cấp nông dân Cách mạng công nghiệp lần thứ tư mang đến cho nông dân rất nhiều cơ hội thuận lợi để phát triển song cũng đặt ra nhiều thách thức to lớn Để có thể trụ vững và phát triển trong bối cảnh mới, nông dân cần nỗ lực vươn lên, thích ứng, nắm bắt cơ hội, đồng thời đối phó với những thách thức mà cuộc cách mạng này đem lại Các công trình tổng quan nghiên cứu dưới nhiều góc độ, nhiều các

tiếp cận khác nhau Tuy nhiên, hiện nay, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về nông dân đồng bằng sông Hồng trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Chương 2 GIAI CẤP NÔNG DÂN VIỆT NAM TRONG BỐI CẢNH CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP LẦN THỨ TƯ - MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 Quan niệm về giai cấp nông dân và cách mạng công nghiệp lần thứ tư

2.1.1 Giai cấp nông dân - quan niệm và vai trò

2.1.1.1 Quan niệm về giai cấp nông dân

Trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, ở những quốc gia khác nhau và thậm chí ở những góc nhìn khác nhau sẽ có những quan điểm khác nhau về giai

cấp nông dân Trong khuôn khổ luận án này, giai cấp nông dân được hiểu là tập đoàn những người lao động sản xuất vật chất trong nông nghiệp (trồng trọt và chăn nuôi), lâm nghiệp, ngư nghiệp (thuỷ sản, hải sản và diêm nghiệp) trực tiếp

sử dụng tư liệu sản xuất cơ bản và đặc thù, gắn với thiên nhiên là đất, rừng, sông, biển để sản xuất ra nông sản, nhằm duy trì sự tồn tại và phát triển của xã hội

2.1.1.2 Vai trò của giai cấp nông dân

Trên cơ sở nghiên cứu quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về giai cấp nông dân, có thể khái quát vai trò

cơ bản của giai cấp nông dân như sau:

- Trong lĩnh vực kinh tế, nông dân là lực lượng lao động chính của ngành sản xuất nông nghiệp, tạo ra lương thực, thực phẩm nuôi sống xã hội

- Trong lĩnh vực chính trị, giai cấp nông dân là “đồng minh tự nhiên” của giai cấp công nhân, cùng với giai cấp công nhân, đội ngũ trí thức là cơ sở chính trị

- xã hội của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa

- Trong lĩnh vực văn hóa - xã hội, giai cấp nông dân góp phần giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái nông thôn

2.1.2 Cách mạng công nghiệp lần thứ tư - quan niệm và đặc trưng

2.1.2.1 Quan niệm về cách mạng công nghiệp lần thứ tư

Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp cao độ của hệ thống kết nối số hóa - vật lý - sinh học với sự đột phá của Internet vạn vật và Trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản nền sản xuất của thế giới Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với đặc điểm là tận dụng một cách triệt để sức mạnh lan tỏa của số hóa và công nghệ thông tin

2.1.2.2 Đặc trưng của cách mạng công nghiệp lần thứ tư

- Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với xu hướng phát triển dựa trên nền tảng tích hợp cao độ của hệ thống kết nối số hóa - vật lý - sinh học, đem lại sự kết hợp giữa hệ thống ảo và thực thể

- Tốc độ phát triển nhanh chóng và phạm vi ảnh hưởng rộng lớn (ảnh hưởng tới tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội; các ngành sản xuất và dịch vụ; các giai cấp, tầng lớp và scác quốc gia - dân tộc trên thế giới)

- Cách mạng công nghiệp lần thứ tư dẫn đến sự thay đổi nhanh chóng của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

- Cách mạng công nghiệp lần thứ tư mở ra kỷ nguyên số với ba trụ cột kinh

 Những tác động tích cực

- Ứng dụng công nghệ 4.0 trong sản xuất nông nghiệp góp phần nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị, thương hiệu của nông sản, qua đó, nâng cao thu nhập

và mức sống của nông dân

- Ứng dụng công nghệ 4.0 giúp nông dân chủ động trong sản xuất nông nghiệp, giảm sự lệ thuộc vào điều kiện tự nhiên, tiết kiệm chi phí sản xuất và sức lao động

- Cách mạng công nghiệp lần thứ tư góp phần tăng cường sự liên kết giữa các chủ thể trong phát triển nông nghiệp mà nông dân là một “mắt xích” quan trọng trong chuỗi liên kết

 Những thách thức to lớn

- Ứng dụng công nghệ 4.0 trong sản xuất nông nghiệp đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, gây nhiều khó khăn về tài chính đối với nông dân

- Cách mạng công nghiệp lần thứ tư yêu cầu nông dân phải thay đổi tư duy

và nâng cao trình độ và năng lực thích ứng nếu muốn trụ vững và phát triển Đây

là một thách thức rất lớn đối với nông dân Việt Nam khi trình độ học vấn, chuyên môn kỹ thuật và năng lực còn nhiều hạn chế

- Phát triển nông nghiệp công nghệ cao sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến vấn đề lao động, việc làm của nông dân Khi tự động hóa thay thế cho con người trong nhiều khâu của quá trình sản xuất, chế biến nông sản thì lao động nông nghiệp sẽ

bị dư thừa, tình trạng thất nghiệp của nông dân sẽ gia tăng Bên cạnh đó, tình trạng bất bình đẳng giữa nông dân công nghệ thấp với nông dân công nghệ cao sẽ diễn

ra phổ biến