Tiểu luận cơ sở văn hóa việt nam văn hóa tết nguyên đán

Trường Đại học Hoa SenCó thể thấy tết ở Việt Nam đã có từ rất lâu, trước thời Tam Hoàng Ngũ Đế.Khổng Tử đã viết trong cuốn Kinh Lễ: "Ta không biết Tết là gì, nghe đâu đó là têncủa một ng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA SEN

VĂN HÓA TẾT NGUYÊN ĐÁN

TP Hồ Chí Minh, ngày 23 tháng 1 năm 2022

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC HOA SEN

VĂN HÓA TẾT NGUYÊN ĐÁN

Giảng viên hướng dẫn: Huỳnh Thị Thùy Trinh

Người thực hiện: Đinh Châu Lộc

MSSV: 22140245

TP Hồ Chí Minh, ngày 23 tháng 1 năm 2022

Trường Đại học Hoa Sen

TRÍCH YẾU

Bài tiểu luận này là kết quả nghiên cứu của em trong quá trình học tập ở bộmôn Cơ sở văn hoá Việt Nam với đề tài “Tết Nguyên Đán” Mục tiêu chính của đềtài này giúp em biết được về nguồn gốc, lịch sử, các hoạt động trong những ngàytrước và trong Tết của người Việt nước ta Bằng việc tìm hiểu, phân tích thông tin,tài liệu tham khảo và từ những kiến thức đang có, em đã làm rõ những mục tiêutrên Qua những phân tích trên, em mong muốn mọi người có thể hiểu thêm vềnhững văn hoá truyền thống đặc sắc của người Việt Từ đó thôi thúc bản thân cótrách nhiệm giữ gìn và phát huy những nét đẹp vốn có của dân tộc

MỤC LỤC

1

Trường Đại học Hoa Sen

TRÍCH YẾU 1

MỤC LỤC 2

LỜI CẢM ƠN 3

NỘI DUNG 4

I LỊCH SỬ TẾT NGUYÊN ĐÁN 4

1 Nguồn gốc ra đời 4

2 Quan niệm ngày tết 4

II CÁC GIAI ĐOẠN CHÍNH TRONG TẾT 5

1 Những ngày cuối năm 5

2 Trang trí, sắm tết 5

3 Bàn thờ tổ tiên ngày tết 9

4 Ông táo về trời 11

5 Tất niên 13

6 Giao thừa 14

7 Những ngày đầu năm 16

III Ẩm thực ngày Tết 20

1.Bánh truyền thống 20

2.Cỗ Tết 20

3.Trái cây 21

4.Mứt 21

KẾT LUẬN 22

TÀI LIỆU THAM KHẢO 23

2

Trường Đại học Hoa Sen

LỜI CẢM ƠN

Trong học kỳ này, em được tiếp xúc với môn Cơ sở văn hóa Việt Nam do côHuỳnh Thị Thùy Trinh dạy em thấy rất thú vị và hấp dẫn Em muốn dành lời cảm

ơn gửi tới cô Nhờ có môn học này và các bài giảng của cô, mà em thêm nhiều có

cơ hội tìm hiểu về những nét văn hoá của Việt Nam từ xưa đến nay, những điềutưởng chừng như xa lạ nhưng thực ra gần gũi trong cuộc sống hằng ngày của chúng

ta Qua đó, cũng góp phần nâng cao hiểu biết bản thân, giúp em có được quan điểmriêng của mình về việc giữ gìn những giá trị tinh hoa của dân tộc Nhờ có sự hướngdẫn của cô, em có thể hoàn thành tốt các bài tập cũng như bài tiểu luận này Em biếtrằng vẫn cbn nhiều thiết sót nên mong nhận được sự góp c của cô để em có thể rútkinh nghiệm cho những bài tiểu luận sau Em cảm ơn cô rất nhiều!

3

Trường Đại học Hoa Sen

Có thể thấy tết ở Việt Nam đã có từ rất lâu, trước thời Tam Hoàng Ngũ Đế.Khổng Tử đã viết trong cuốn Kinh Lễ: "Ta không biết Tết là gì, nghe đâu đó là têncủa một ngày lễ hội lớn của bọn nguời Man, họ nhảy múa như điên, uống rượu và

ăn chơi vào những ngày đó Sách Giao Chỉ Chí cũng có đoạn viết “Bọn người GiaoQuận thường tập trung lại từng phường hội nhảy múa hát ca, ăn uống chơi bời trongnhiều ngày để vui mừng một mùa cấy trồng mới,không những chỉ có dân làm nông

mà tất cả người nhà của Quan lang, Chúa động cũng đều tham gia lễ hội này" Nhưvậy có có thể nói Tết Nguyên Đán có nguồn gốc từ Việt Nam

Tết của hai quốc gia Việt Nam và Trung Quốc có ảnh hưởng lẫn nhau, nhưngvẫn có những đặc trưng riêng của hai quốc gia

2 Quan niệm ngày tết

Người Việt tin rằng vào ngày Tết mọi thứ đều phải mới, phải đổi khác, từ ngoạivật cho đến lbng người, vì vậy khoảng mươi ngày trước Tết họ thường sơn, quét vôinhà cửa lại Họ cũng tất bật đi sắm sửa quần áo mới để mặc trong dịp này Trongnhững ngày Tết họ kiêng cữ không nóng giận, cãi cọ Tết là dịp để mọi người hàngắn những hiềm khích đã qua và là dịp để chuộc lỗi Mọi người đi thăm viếng nhau

và chúc nhau những lời đầy c nghĩa Trẻ em sau khi chúc Tết người lớn cbn được lì

xì bằng một phong bì đỏ thắm có đựng ít tiền dành cho chúng tiêu xài ngày Tết Tết

ở 3 miền Bắc, Trung, Nam ở Việt Nam cũng có những điều khác nhau

4

Trường Đại học Hoa Sen

II CÁC GIAI ĐOẠN CHÍNH TRONG TẾT

1 Những ngày cuối năm

Người Việt Nam quan niệm rằng ngày Tết thì tất cả mọi thứ đều phải thật sớm

và mới Do đó trước ngày Tết khoảng hơn 2 tuần, các gia đình đã sắm sửa cho ngàyTết Họ thường quét dọn, trang trí nhà cửa, mua hoa, sắm thức ăn thật chu đáo chongày Tết Ngoài ra, tất cả những vật dụng không cần thiết hoặc bị cho là đem lạiđiềm gở cũng bị vứt bỏ

2 Trang trí, sắm tết

a Mâm ngũ quả

Tết Nguyên Đán là ngày lễ lớn nhất trong năm của Việt Nam, mỗi dịp xuân vềnhà nhà ai cũng đều náo nức chuẩn bị đón chào năm mới Bên cạnh bánh chưng,bánh giầy, kẹo, bánh mứt tết hay hoa đào, hoa mai thì không thể thiếu được trên bànthờ tổ tiên mâm ngũ quả ngày tết

Mâm ngũ quả không chỉ tạo nên những hình thù đẹp mắt trưng bày trên bàn thờ

mà nó cbn mang nhiều c nghĩa văn hóa, tín ngưỡng đẹp đẽ Khi mùa xuân đến, câycối cũng đâm chồi nảy lộc, hoa quả càng nở rộ Những loài hoa, loại quả đều từcông bàn tay chăm sóc của người nông dân và kết tinh từ những tinh hoa mà đất trời

và thiên nhiên ban tặng

Vì sao người ta thường gọi đó là “mâm ngũ quả”? Trong tâm thức của ngườiViệt Nam, mâm hoa quả trước tiên là để dâng Mẫu Thượng Ngàn “Ngũ” có nghĩa

là năm, con số năm là con số cân bằng, con số của trật tự, thành c và may mắn: ngũhành, ngũ sắc, ngũ vị, ngũ giác, ngũ quan, ngũ phúc… “Quả” là cây trái, “quả”cũng tượng trưng cho thành quả lao động của người dân sau bao vất vả được hưởngtrái ngọt, quả lành Mâm ngũ quả gồm các loại quả có hạt, múi và hình dáng lạ, nóilên sự tái sinh và sinh sôi bất tử Nó gồm: quả phật thủ có hình tượng bàn tay phật,

là sự tập trung tinh thần, sự chế ngự thiêng liêng; nải chuối tượng trưng cho sựmong manh vừa không ổn định của cuộc đời phù du; quả bưởi là hình quả đất, là sựtrbn đầy; quả hồng là sự tỏa sáng, cân bằng tinh thần; quả cam tượng trưng cho sựphồn thực Theo thuyết ngũ hành, năm loại quả cbn có c nghĩa tượng trưng cho nămyếu tố tạo nên vạn vật là kim, mộc, thủy, hỏa, thổ Ngoài ra, “ngũ quả” cbn thể hiệnước muốn của người Việt đạt được ngũ phúc lâm môn trong nét đẹp văn hóa dân tộc

đó là phúc, quc, thọ, khang, ninh Song, dù bất kỳ c nghĩa nào nó vẫn mang giá trịcao đẹp trong văn hóa ngày tết của dân tộc

5

Trường Đại học Hoa Sen

Mâm ngũ quả thường được bày chính giữa bàn thờ ở mâm cao nhất Trên mộtđĩa sành lớn hoặc trên những cái mâm bằng đồng sáng bóng Tùy vào quan niệmcũng như tục lệ của từng địa phương, từng vùng miền mà người dân chọn nhữngloại quả khác nhau để tạo nên mâm ngũ quả

Người dân Nam Bộ khá cầu kỳ

cả trong ăn uống lẫn bày biện mâm

ngũ quả cho ngày Tết Họ thường

chỉn chu từ khâu chọn các loại

quả.Với mong muốn "cầu sung vừa

đủ xài" cho một năm mới đầy đủ,

sung túc, người dân miền Nam

thường lựa chọn những loại quả bao

gồm mãng cầu, sung, dừa, đu đủ,

xoài Ngoài ra, cbn có thêm một số

loại trái cây như trái thơm và đặc

biệt, trong mâm ngũ quả ngày Tết

của người Nam Bộ sẽ không thể nào thiếu được một cặp dưa hấu

Trong khi đó ở miền Bắc, đa số

mọi người đều bày biện mâm ngũ quả

theo thuyết Ngũ hành trong văn hóa

phương Đông là nhất nhất vạn vật

phải dung hba cùng trời đất Do đó,

mâm ngũ quả cũng thường phải phối

theo 5 màu: kim trắng, mộc xanh,

thủy đen, hỏa đỏ, thổ vàng Cũng bởi

điều ấy mà mâm ngũ quả ngày Tết

của người miền Bắc thường có 5 loại

quả: chuối, bưởi, đào, hồng và quct

Cách trình bày phổ biến và truyền

thống nhất là: để nải chuối ở dưới cùng, đỡ lấy toàn bộ các loại quả khác Ở chínhgiữa là quả bưởi hoặc phật thủ vàng, đào, hồng, quct thì bày xung quanh cbn nhữngchỗ trống có thể cài xen kẽ quất, táo xanh hoặc quả ớt chín đỏ

6

Trường Đại học Hoa Sen

Trái cây của miền Trung không

được phong phú và đa dạng như 2

miền Bắc, Nam, chính vì thế, mâm ngũ

quả ngày Tết của miền Trung cũng

không quá cầu kỳ và câu nệ về hình

thức Thông thường, người dân miền

Trung sẽ có gì cúng đó, chủ yếu là

thành tâm, vậy nên tùy thuộc từng điều

kiện và hoàn cảnh gia đình mà mâm

ngũ quả sẽ khác nhau Vì không có sự

quy định nào rõ ràng, vậy nên cách

bày mâm ngũ quả của người miền

Trung cũng rất đơn giản, không cầu kỳ Mâm ngũ quả của người miền Trungthường bày những quả có hình dáng to, nặng ở dưới và những loại quả nhỏ thườngbày ở trên sao cho cân đối, vừa mắt nhất là được

Ngày nay, mâm quả trên bàn thờ tết người Việt phong phú hơn về chủng loạibởi sự góp mặt của những hoa quả ngoại nhập Với tính dung hợp trong văn hóa,người Việt Nam luôn có thể tìm thấy tất cả những yếu tố thích hợp, có giá trị cnghĩa đối với đời sống tâm linh của dân tộc mình Cuối cùng, những sản vật đẹpmắt nhất, tinh tuc nhất, được dâng bày với những tình cảm hiếu kính, trang trọng vàthiết thân nhất Bàn thờ tết không chỉ là nơi mà mọi người bày tỏ tình cảm gia đình,huyết thống mà đó cbn là nơi chúng ta gửi gắm những lời chúc may mắn và mộtnăm mới an khang, thịnh vượng hơn

b Hoa tết

Theo truyền thống thì cứ mỗi năm Tết đến Xuân về, ngoài đường lại tấp nập xe

cộ để náo nức sắm sửa những chậu hoa, cây cảnh tuyệt đẹp để chào đón năm mới.Đây cũng là thời điểm mà trăm hoa đua nở, khoe sắc thắm ở khắp mọi nẻo đường,khu phố để làm đẹp cho đời Vì thế nên hoa là thứ không thể thiếu trong nhữngngày Tết ở nước ta Có thể nói, hoa như đem đến cho con người sức sống mới vànhững gì tươi đẹp nhất của một mùa xuân

Mùa xuân đến mang trong mình sự náo nức, vui tươi của ngày Tết Ngày Tết lạimang trong mình sức sống của mọi vật, của hoa cỏ, cây cối Hoa thì hoa nào cũngđẹp, cũng thơm, nhưng không ai lại không khẳng định rằng hoa đẹp nhất, thơmnhất, có sức sống mạnh mẽ nhất vào những ngày Tết Có rất nhiều loại hoa để mọi

7

Trường Đại học Hoa Sen

người có thể chọn cho năm mới ấm áp như hoa đào, mai, lay ơn, lily, cúc, vạn thọ,phong lan, thược dược, xương rồng, quất kiểng… khoe sắc rực rỡ ở các khu Chợhoa Nhưng hoa mai và hoa đào vẫn là loài hoa được nhiều người ưa chuộng nhất từBắc chí Nam

Có thể nói hoa đào như là biểu tượng cho Tết ở miền Bắc và nó cũng là biểutượng cho mùa xuân và sức sống bất diệu của Bắc Việt:

Một đóa đào hoa khép tốt tươi Tường xuân mơn mởn thấy xuân cười.

Một đóa hoa đào mang

lại bao nhiêu cảm xúc, niềm

vui cho mỗi người Sau mùa

đông giá lạnh, hoa đào lại

nở rộ như sưởi ấm lbng

người, như báo hiệu cho

một sự khởi đầu một năm

mới đã đến Hoa đào có

nhiều loại nhưng được biết

đến nhiều nhất là đào bích,

đào phai, đào mộng tự, đào

bạch

Kể đến hoa đào mà không

kể đến hoa mai quả là sự thiếu

sót Khác với hoa đào là biểu

trưng của miền Bắc thì hoa

mai lại là biểu trưng cho miền

Nam, biểu trưng cho sự tinh

khiết, thanh bạch của tấm lbng

tri âm tri kỉ Mai cũng có rất

nhiều loại: chi mai, bạch mai,

mai tứ quc, hồng mai, hoàng

mai Thú chơi mai thật cầu kì,

công phu, vì để tôn được vẻ

đẹp của mai thật không dễ Nhưng từ bao đời nay, người chơi mai vẫn tiếp thụ đượcnhững nét tinh túy của văn hóa đất Việt - văn hóa phương Đông

8

Trường Đại học Hoa Sen

Dù ai đi ngược về xuôi, dù cho tất bật công việc bận rộn đến đâu thì khi Tết đếnXuân về, ai cũng hướng về ngày Tết bởi vì đây là dịp con cháu trong gia đình sumhọp đầy đủ để cùng đón một năm mới đầy ấm áp cùng với những người thân yêu, vìthế nên ai nấy cũng đều mong muốn có được một chậu hoa thật là đẹp và rực rỡ đểtrưng bày cho nhà mình trong những ngày Tết Có thể nói điều đó như là một népđẹp truyền thống gắn với bản sắc văn hóa của dân tộc ta

3 Bàn thờ tổ tiên ngày tết

Tết là dịp mà mỗi gia đình đều tất bật cho việc trang hoàng nhà cửa, sắm sửa đồmới, chuẩn bị cây cảnh, phong bao lì xì,… Ngoài những việc đó ra, việc dọn dẹp,trang trí bàn thờ ngày Tết luôn được dành sự quan tâm đặc biệt vì nó có c nghĩa vôcùng quan trọng vì nó thể hiện sự hiếu thảo, biết ơn và kính trọng của con cháu đốivới tổ tiên Không chỉ có con cháu đón Tết mà bàn thờ gia tiên cbn thể hiện cho sự

đủ đầy của một gia đình Hương khói được thắp lên bàn thờ giúp tưởng nhớ và đón

tổ tiên trở về để cùng nhau đón Tết một cách trọn vẹn và sum vầy

a Giữ bàn thờ sạch bày tỏ lòng hiếu kính

Mỗi độ Tết đến, bàn thờ tổ tiên được bài trí ở không gian trung tâm nhất củangôi nhà để con cháu có thể quây quần, hướng đến, tưởng nhớ ông bà, bố mẹ,những người thân đã khuất, như một cách để họp mặt, giao tiếp giữa cõi âm với cõidương

Chổi, khăn dùng để lau quét bàn thờ cũng luôn được để riêng, tuyệt đối khôngdùng vào mục đích khác Nước lau bàn thờ thường được dùng từ những nguồn nướcsạch, như nước mưa của trời, nước suối từ khe núi hay nước lá trầu đun sôi đểnguội, tỏ rõ lbng hiếu kính, tôn thêm sự thiêng liêng ấm cúng

Không phải đợi lúc năm hết tết đến, nhân dịp giỗ chạp hay vào những ngày sócvọng, người ta mới dọn dẹp và chăm chút bàn thờ Tuy nhiên, phải vào những ngàycận Tết, chúng ta mới thấy hết được không khí bận bịu, tất bật của việc dọn dẹp vàchuẩn bị sắm sửa đồ thờ

Cùng với việc lau sạch bài vị của thần phật, tổ tiên thì việc làm sạch các vậtdụng trên bàn thờ như lư đồng, kỷ chén, mâm bồng, nậm rượu, lộc bình, lau chùikhung ảnh, là vô cùng cần thiết Ngoài ra, điều đó cbn thể hiện sự gắn kết mậtthiết giữa thế giới hữu tình và thế giới tâm linh thiêng liêng

Ngày trước, ông cha ta thường có quan điểm rằng việc lau dọn bàn thờ nêndành cho cánh đàn ông trong nhà Tuy nhiên, thời nay quan điểm này đã thay đổinhững người phụ nữ trong gia đình cũng có thể bắt tay vào công cuộc dọn dẹp bàn

9

Trường Đại học Hoa Sen

thờ Cũng như việc bày biện hay thắp hương (nhang) trên bàn thờ không phân biệtnam nữ, tuổi tác như ở thôn quê Tuy nhiên, để giữ nếp xưa, mọi nhà vẫn mời ngườilớn tuổi nhất họ hay nhất nhà ra khấn và thắp hương 14 cho ông bà tổ tiên trongnhững ngày quan trọng như: tất niên, đêm giao thừa, mừng năm mới, cúng tiễn…

b Chu đáo bày biện, lễ cúng

Trên bàn thờ, bát hương (tượng trưng cho tinh tú), trên bát hương có cây trụ đểcắm hương vbng (tượng trưng cho trục vũ trụ), được đặt ở chính giữa bàn thờ, biểutrưng cho sự hba hợp giữa đất trời, vũ trụ Hai bát hương khác được đặt ở bên trái

và bên phải tạo nên thế tam tài Ở hai góc ngoài, bao giờ cũng có hai cây đèn dầu(hoặc nến) tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời, tỏa phúc ấm đến cho nhân gian.Tiếp theo đó là có một bộ ấm chén, nước đựng trong ấm dâng lên bàn thờthường là nước lã sạch, được để bên cạnh di ảnh người đã khuất Có khoảng 10 cáibát nhỏ, 10 đôi đũa sạch được để sẵn ra hai bên với c niệm, để cho người âm có thểmời thêm khách về dùng bữa, không sợ thiếu bát, chén Tiếp đến, hai bên phải, trái

sẽ được đặt 2 chai rượu gạo, tượng trưng cho sự cay nồng, âm dương hba hợp

Để trọn vẹn không khí mùa xuân, đồng thời tạo nên sinh khí từ lộc xanh nảy nở,trên bàn thờ sẽ có thêm những bình hoa tươi, hoa để bài trí bàn thờ cũng có rấtnhiều loại như bình lay ơn đỏ, vạn thọ vàng, hoặc là một cành đào, cành mai trong

lọ sứ lớn…nhưng thông thường người ta chọn hoa cúc và hoa huệ để bài trí ở trên,trước bàn thờ sẽ có thêm một chậu mai hoặc đào để cho thêm phần long trọng, lộc

lá đầy nhà Hai bên bàn thờ sẽ được dựng 2 cây mía, tượng trưng cho sự ngọt ngàosong song, vươn cao bất tận

Đối với các loại hoa quả được bày biện trên bàn thờ, thông thường sẽ bày theomâm ngũ quả, bao gồm: Quả sung (tượng trưng cho sự sung túc, ấm no), quả đu đủ(tượng trưng cho sự đủ đầy), quả dứa (miền Nam gọi là quả thơm, tượng trưng cho

sự thơm tho, sạch sẽ), quả dưa hấu (có ruột đỏ, tượng trưng cho sự may mắn, cảnăm làm gì cũng đỏ) và nải chuối (tượng trưng cho sự gắn kết, nền tảng, sức mạnh).Tùy nếp nhà, sẽ có thể có thêm đôi câu đối tết viết trên giấy đỏ, nhắc nhở concháu về tổ tiên, gia tộc cũng như mang đến lời chúc hưng thịnh, vẹn toàn cho nămmới Với c nghĩa mời tổ tiên về “ăn tết” cùng con cháu nên trên bàn thờ không thểthiếu các thức bánh trái ngon nhất, được chăm chút chọn lựa Từng hộp bánh rực rỡmang theo vị tết xưa, từng mâm ngũ quả được nâng niu sắp đặt, kèm theo đó là tràhoặc rượu, như tấm lbng hiếu thảo từ con cháu bày tỏ đến ông bà

Thường thì khoảng sáng 30 Tết, việc bày biện bàn thờ Tết sẽ được hoàn tất đểviệc thắp sáng bàn thờ ngày Tết cũng được bắt đầu ngay từ ngày 30 Tuỳ theo điều

10