tiểu luận triết học QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ =====000===== TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY Sinh viên thực hiện Mã SV Lớp tín chỉ Giảng viên hướng dẫn TS Bùi Thị Thủy Hà Nội 112020 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 2 1 Lý do chọn đề tài 2 2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2 3 Đối tượng nghiên cứu 3 4 Kết cấu tiểu luận 3 CHƯƠNG 1 QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT Ý THỨC 4 1 1 P.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

=====000=====

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀ VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

Sinh viên thực hiện:

Mã SV:

Lớp tín chỉ:

Giảng viên hướng dẫn: TS Bùi Thị Thủy

Hà Nội - 11/2020

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT

1.1.2 Phương thức và hình thức tồn tại của vật chất 5

1.3.1 Vật chất có vai trò quyết định đối với ý thức : 7 1.3.2 Ý thức có tính độc lập tương đối so với vật chất, tác động trở lại vật

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC VÀO

2.1 Tình hình kinh tế nước ta sau giải phóng và sai lầm của đại hội Đảng lần

2.2 Chính sách đổi mới đúng đắn và những thành tựu 11 KẾT LUẬN……….14

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… …….15

MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

Triết học Mác-Lênin là một môn khoa học, ra đời và phát triển gắn chặt với những thành tựu khoa học và thực tiễn phong trào cách mạng công nhân,

sự ra đời của nó thực sự là một cuộc cách mạng trong lịch sử loài người Với tư cách là một hệ thống lý luận, một học thuyết, triết học Mác-Lênin đã lý giải một

cách khoa học nhất về thế giới và vị trí con người trong thế giới đó Triết học

Mác-Lênin đóng vai trò là cơ sở lý luận, là “hạt nhân” của thế giới quan Vấn đề

cơ bản của triết học là vấn đề mối quan hệ giữa tồn tại và tư duy, giữa vật chất

và ý thức Theo quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lênin, vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, vật chất quyết định ý thức những đồng thời ý thức cũng tác động trở lại vật chất Triết c ta Có như thế chúng ta mới có thể dần dần tìm hiểu được quy luật phát triển của cách mạng Việt Nam, định ra được đường lối, phương châm, bước đi cụ thể của Cách mạng Xã hội chủ nghĩa phù hợp với tình hình nước ta” Cũng bởi vì mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

có vai trò quan trọng trong công cuộc đổi mới, phát triển đất nước mà Đảng và Nhà nước đã vận dụng mối liên hệ này vào kinh tế chính trị, vào đường lối phát triển kinh tế xã hội đưa đất nước ta thoát khỏi suy thoái và khủng hoảng Đặc biệt là khi nước ta đang trong quá trình hội nhập và phát triển, nên việc nhận thức đúng đắn vận dụng quan điểm duy vật biện chứng về mối liên hệ giữa vật chất và ý thức vào đường lối phát triển ngày càng quan trọng

Trên cơ sở đó, em xin được phép lựa chọn đề tài tiểu luận: “ Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức và vận dụng vào công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay”

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu :

Nhằm nêu lại quan điểm Triết học Mác-Lênin về “ Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức” Ngoài ra, bài tiểu luận này sẽ phân tích và làm rõ những lý luận chung nhất về vật chất - ý thức, mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức cùng sự vận dụng linh hoạt sáng tạo những

lý luận trên vào công cuộc đổi mới của nước ta hiện nay.Từ đó xác định đúng phương hướng và nhiệm vụ Đảng đặt ra, khắc phục những sai lầm của những chính sách trước, để có hướng đi đúng, chính xác

3 Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài tập trung nghiên cứu vào mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong việc xây dựng nền kinh tế nước ta hiện nay mà quan trọng hơn cả là vấn đề kinh tế trong thời kỳ mặt với những thách thức lớn Khái quát về định nghĩa vật chất và các đặc tính của vật chất đó là “vận động là phương thức tồn tại của vật chất” Tập trung phân tích kết cấu của ý thức nguồn gốc bản chất của ý thức chỉ

ra mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

4 Kết cấu tiểu luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung của tiểu luận được triển khai làm 2 chương

Chương 1: Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất ý thức

Chương 2: Vận dụng mối quan hệ vật chất và ý thức vào công cuộc đổi mới của nước ta hiện nay

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT Ý THỨC

1.1 Phạm trù vật chất

1.1.1 Định nghĩa phạm trù vật chất

Trước khi chủ nghĩa duy vật biện chứng ra đời các nhà duy vật thời cổ đại thường quan niệm vật chất là một hay một số chất tự có Tới thế kỉ XVII-XVIII các nhà khoa triết học thời cận đại Tây Âu đã có bước tiến mới: đồng nhất vật chất với thuộc tính của vật đó và khối lượng Đến thế kỉ XX, một cuộc khủng hoảng về thế giới quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu lý học, những người theo chủ nghĩa duy tâm đã lợi dụng cơ hội này nhằm kích động bản chất phi vật chất của thế giới

Để chống lại sự xuyên tạc của nhà triết học duy tâm, Lênin đã tổng kết những thành tựu khoa học tự nhiên, kế thừa tư tưởng của Mác-Ăngghen đã đưa ra định nghĩa về vật chất : “ Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh lại và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác” Như vậy, định nghĩa của Lênin về vật chất có những nội dung cơ bản sau:

- Thứ nhất, vật chất là một phạm trù triết học, khác với vật chất với tư cách phạm của khoa học chuyên ngành

- Thứ hai, vật chất là cái tồn tại khách quan, bên ngoài ý thức và không phụ thuộc vào ý thức

- Thứ ba, vật chất là cái gây nên cảm giác ở con người khi nó trực tiếp hay gián tiếp tác động lên con người

Định nghĩa của Lênin về vật chất có ý nghĩa quan trọng tác động đến con người Định nghĩa vật chất đã giải quyết một cách đúng đắn và triệt để cả hai mặt vấn đề cơ bản của triết học, khắc phục hạn chế của chủ nghĩa duy vật cũ, bác bỏ chủ nghĩa duy tâm bất khả thi, khắc phục khủng hoảng, đem lại niềm tin trong khoa học tự nhiên Chúng ta có thể thấy rằng định nghĩa triết học của Lênin về vật chất là hoàn toàn triệt để

1.1.2 Phương thức và hình thức tồn tại của vật chất

Vận động là một phương thức tồn tại của vật chất

- Vật chất tồn tại bằng cách vận động và chỉ thông qua vận động mà vật chất biểu hiện sự tồn tại của mình

- Vận động là một thuộc tính cố hữu của vật chất

Ăngghen đã chia vận động thành 5 hình thức cơ bản: cơ giới, vật lý, hóa học, sinh học, xã hội

● Vận động cơ học (sự di chuyển vị trí của các vật thể trong không gian)

● Vận động vật lý (vận động của các phân tử, các hạt cơ bản, vận động điện tử, quá trình nhiệt điện…)

● Vận động hóa học (vận động của các nguyên tử, các quá trình hoá hợp và phân giải các chất)

● Vận động sinh học (trao dổi chất giữa cơ thể sống và môi trường)

● Vận động xã hội (sự thay đổi, thay thế các quá trình xã hội của các hình thái kinh tế - xã hội)

Vận động và đứng im:

Theo Triết học Mác-Lênin, đứng im là biểu hiện của một trạng thái vận động, đó là sự vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định, tương đối

Đứng im là tương đối, vận động là tuyệt đối vì: vật chất chỉ đứng im trong một quan hệ nhất định, một hệ quy chiếu nhất định; đứng im chỉ xảy ra trong một hình thức vận động và chỉ xảy ra trong khoảng thời gian xác định

1.1.3 Tính thống nhất vật chất của thế giới

Bản chất của thế giới là vật chất, thế giới thống nhất ở tính vật chất của nó

Biểu hiện:

● Chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất thế giới vật chất là cái có trước tồn tại khách quan và độc lập với ý thức của con người

● Thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn vô tận vô hạn không tự nhiên sinh ra và không bị mất đi

● Mọi tồn tại của thế giới vật chất đều có mối liên hệ khách quan thống nhất với nhau

1.2 Phạm trù ý thức

1.2.1 Nguồn gốc của ý thức

Theo triết học duy vật biện chứng, ý thức con người có nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội:

- Nguồn gốc tự nhiên: bộ óc con người và hoạt động của nó cùng mối quan

hệ giữa con người với thế giới khách quan Ý thức không thể tách rời khỏi hoạt động của bộ óc

- Nguồn gốc xã hội: Lao động và ngôn ngữ là hai nhân tố cơ bản của nguồn gốc xã hội quyết định trực tiếp đến sự hình thành và phát triển của ý thức

Chính lao động đã đóng vai trò quyết định trong việc chuyển biến từ vượn thành người, làm cho con người khác với động vật khác Như vậy, lao động và ngôn ngữ là hai sự kích thích chủ yếu để biến bộ não vượn thành não người, phản ánh tâm lý động vật thành phản ánh ý thức

1.2.2 Bản chất của ý thức

Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo Tính năng động, sáng tạo còn được thể hiện qua việc con người có thể sáng tạo ra những biểu tượng không có thực như: thần thoại, truyền thuyết

Sự ra đời, tồn tại của ý thức gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối không chỉ của các quy luật tự nhiên mà còn cả của các quy luật xã hội Các-Mác đã nói: “ Ý thức chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu

óc con người và được cải biến đi trong đó”

1.2.3 Kết cấu của ý thức

Gồm nhiều yếu tố quan hệ mật thiết Cơ bản nhất là tri thức, tình cảm và ý thức

● Tri thức là những hiểu biết của con người, là kết quả của quá trình nhận thức, sự tái tạo lại hình ảnh của đối tượng được nhận thức dưới dạng các loại ngôn ngữ

● Tình cảm là những rung động biểu hiện thái độ của con người trong quan hệ

● Ý thức là sự biểu hiện sức mạnh bản thân mỗi người nhằm vượt qua nhiều cản trở trong quá trình thực hiện mục đích

1.3 Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

1.3.1 Vật chất có vai trò quyết định đối với ý thức :

Theo triết học duy vật biện chứng, vật chất có trước, ý thức có sau Vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức và là nguồn gốc sinh ra ý thức Ý thức tồn tại phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phản ánh thế giới khách quan

● Thứ nhất, vật chất quyết định nguồn gốc của ý thức

Các thành tựu khoa học tự nhiên đã chứng minh được rằng, giới tự nhiên

có trước con người; vật chất là cái có trước, còn ý thức là cái có sau Vật chất tồn tại khách quan, độc lập với ý thức và là nguồn gốc sinh ra ý thức Ý thức tồn tại phụ thuộc vào hoạt động thần kinh của bộ não trong quá trình phản ánh hiện thực khách quan

● Thứ hai, vật chất quyết định nội dung của ý thức

Ý thức dưới bất kỳ hình thức nào, suy cho cùng, đều là phản ánh hiện thực khách quan Ý thức mà trong nội dung của nó chẳng qua là kết quả của sự phản ánh hiện thực khách quan vào đầu óc con người Hay nói cách khác, có thế giới hiện thực vận động, phát triển theo những quy luật khách quan của nó, được phản ánh vào ý thức mới có nội dung của ý thức

● Thứ ba, vật chất quyết định bản chất của ý thức

Khác với chủ nghĩa duy vật cũ, xem xét thế giới vật chất là những sự vật, hiện tượng cảm tính, chủ nghĩa duy vật biện chứng xem xét thế giới vật chất là thế giới con người hoạt động thực tiễn.Ý thức con người vừa phản ánh, vừa sáng tạo, phản ánh để sáng tạo và sáng tạo trong phản ánh

● Thứ tư, vật chất quyết định sự vận động, phát triển của ý thức

Ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào não người, là hình ảnh của thế giới khách quan Thế giới khách quan là nguồn gốc của ý thức, quyết định nội dung của ý thức

1.3.2 Ý thức có tính độc lập tương đối so với vật chất, tác động trở lại vật chất

Điều này được thể hiện trên những khía cạnh sau:

- Thứ nhất, tính độc lập tương đối của ý thức thể hiện ở chỗ, ý thức là sự phản ánh thế giới vật chất vào trong đầu óc con người, do vật chất sinh ra, nhưng khi đã ra đời thì ý thức có “đời sống” riêng, có quy luật vận động, phát triển riêng, không lệ thuộc một cách máy móc vào vật chất

- Thứ hai, sự tác động của ý thức đối với vật chất phải thông qua hoạt động thực tiễn của con người Ý thức chỉ phát huy được vai trò của mình khi có

sự kết hợp chặt chẽ giữa nhân tố chủ quan với điều kiện khách quan

- Thứ ba, vai trò của ý thức thể hiện ở chỗ nó chỉ đạo hoạt động, hành động của con người; nó có thể quyết định làm cho hoạt động của con người là đúng hay sai, thành công hay thất bại Do đó ý thức tác động trở lại vật chất theo hai hướng chủ yếu: tích cực và tiêu cực

● Nếu ý thức phản ánh đúng về điều kiện vật chất, hoàn cảnh sẽ giúp con người nhận thức đúng, có tri thức khoa học, có nghị lực, có ý chí hành động phù hợp với các quy luật khách quan, con người có năng lực vượt qua những thách thức trong quá trình thực hiện mục đích của mình

● Nếu ý thức phản ánh không đúng hiện thực khách quan, bản chất, quy luật khách quan thì ngay từ đầu hướng hành động con người đã đi ngược lại quy luật khách quan

● Thứ tư, xã hội càng phát triển thì vai trò của ý thức ngày càng to lớn, nhất là trong thời đại ngày nay, thời đại công nghệ thông tin, kinh tế tri thức, thời đại của cuộc khoa học và công nghệ hiện đại, khi mà tri thức khoa học đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp

VD: Nếu không có đường lối cách mạng đúng đắn của đảng ta thì dân tộc ta cũng không thể thắng lợi trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mĩ cũng như Lênin đã nói: “Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng”

Hay từ nhận thức đúng về thực tại nền kinh tế của đất nước, tư sản đại hội VI, đảng ta chuyển nền kinh tế từ tự cung, tự cấp quan lieu sang nền kinh tế thị trường, nhờ đó mà sau gần 20 năm bộ mặt đất nước đã thay đổi hẳn

1.4 Ý nghĩa phương pháp luận

Trên cơ sở quan điểm về bản chất vật thể của thế giới, bản chất năng động, sáng tạo của ý thức và mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, chủ nghĩa duy vật biện chứng xây dựng nên nguyên tắc phương pháp luận cơ bản, chung nhất đối với hoạt động thực tiễn của con người Đó là: “Trong hoạt động nhất thức và thực tiễn phải xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng khách quan, đồng thời phát huy tính năng động chủ quan Trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn cần phải luôn luôn xuất phát từ thực tế khách quan, tôn trọng quy luật khách quan Nghĩa là phải có quan điểm khách quan trong nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người Nhận thức sự vật, hiện tượng phải chân thực đúng đắn, tránh tô hồng hoặc bôi đen đối tượng, không được gán cho đối tượng cái mà nó không có Cần tránh việc tuyệt đối hóa vai trò duy nhất của vật chất trong mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Nghĩa là cần chống lại chủ nghĩa khách quan, thái độ thụ động, trông chờ, ỷ lại vào điều kiện vật chất, bệnh chủ quan duy ý chí, chủ nghĩa duy vật tầm thường, chủ nghĩa thực dụng

Phát huy tính năng động, sáng tạo, sức mạnh to lớn của yếu tố con người

Con người muốn ngày càng tài năng, xã hội ngày càng phát triển thì phải luôn luôn chủ động, phát huy khả năng của mình và luôn tìm tòi, sáng tạo cái mới Bên cạnh đó, con người phải tu dưỡng, rèn luyện, trau dồi kiến thức,

chuyên môn, phát triển các kỹ năng để nâng cao năng lực bản thân Đồng thời, phải giáo dục nâng cao tri thức khoa học, củng cố, bồi dưỡng nhiệt tình, ý chí cách mạng cho cán bộ đảng viên và nhân dân nói chung Để thực hiện nguyên tắc tôn trọng tính khách quan kết hợp phát huy năng động chủ quan, chúng ta còn phải nhận thức được giải quyết đúng đắn các vấn đề, dung hòa giữa các cá nhân với tập thể, giữa lợi ích cá nhân với lợi ích tập thể

Thực hiện nguyên tắc tôn trọng khách quan, phát huy tính năng động chủ quan trong nhận thức và thực tiễn đòi hỏi phải phòng, chống và khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí; đó là những hành động lấy ý chí áp đặt cho thực tế, lấy ảo tưởng thay cho hiện thực, lấy ý muốn chủ quan làm chính sách, lấy tình cảm làm điểm xuất phát cho chiến lược, sách lược, V.V Đây cũng phải là quá trình chống chủ nghĩa kinh nghiệm, xem thường tri thức khoa học, xem thường

lý luận, bảo thủ, trì trệ, thụ động, v.v trong hoạt động nhận thức và thực tiễn

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

2.1 Tình hình kinh tế nước ta sau giải phóng và sai lầm của đại hội Đảng lần IV,V

Từ năm 1986, sau khi giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, nước ta đứng trước nhiều khó khăn thử thách mới Cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản diễn ra hết sức phức tạp, hầu hết các nước xã hội chủ nghĩa lâm vào khủng hoảng về kinh tế - xã hội Sau khi giải phóng miền Nam