Toàn bài tiểu luận môn Kinh tế Chính trị

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN KHOA KINH TẾ CHÍNH TRỊ TIỂU LUẬN MÔN KINH TẾ CHÍNH TRỊ TÊN TIỂU LUẬN LÝ LUẬN TÁI SẢN XUẤT, KHỦNG HOẢNG KINH TẾ CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊNIN V[.]

TIỂU LUẬN MÔN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ

TÊN TIỂU LUẬN:

LÝ LUẬN TÁI SẢN XUẤT, KHỦNG HOẢNG KINH TẾ CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN VÀ Ý NGHĨA THỰC TIỄN KHẮC PHỤC KHỦNG HOẢNG KINH TẾ

Họ và tên: ………

Lớp: ……….

Khóa: ………

Chuyên ngành: ………

Mã số sinh viên: ……….

Giáo viên hướng dẫn: ………

Hà Nội, năm 2021

1 Khái niệm và các khâu của quá trình tái sản xuất… 6 - 8

2 Các loại hình tái sản xuất……… 8 - 17 2.1 Căn cứ theo quy mô 8 - 10 2.2 Căn cứ theo phạm vi 10 - 17 2.2.1 Tái sản xuất cá biệt 10 - 12 2.2.2 Tái sản xuất xã hội 12 - 14 2.2.3 Tái sản xuất mở rộng tư bản xã hội trong điều kiện

phát triển khoa học công nghệ và nền kinh tế mở… 14 - 17 2.3 Hàm ý rút ra từ nghiên cứu tái sản xuất tư bản xã

Chương 2 KHỦNG HOẢNG KINH TẾ CỦA KINH TẾ CHÍNH

1 Khủng hoảng kinh tế trong nền kinh tế thị trường… 17 - 22 1.1 Khủng hoảng và chu kỳ kinh tế……… 17 - 20 1.2 Các hình thức và nguyên nhân của khủng hoảng…… 20 - 22

2 Hậu quả của khủng hoảng kinh tế……… 22 - 23 Chương 3 Ý NGHĨA THỰC TIỄN KHẮC PHỤC KHỦNG

3 Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia Giáo

trình kinh tế học chính trị Mác-Lênin Nxb CTQG

4 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần

thứ X, XI, XII, XIII Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia

5 Bài viết của Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Phú Trọng, Tổng Bí thư Ban

Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam: “Một số vấn đề lý luận

và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” nhân dịp kỷ niệm 131 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí

Minh (19/5/1890 -19/5/2021) và bầu cử Đại biểu Quốc hội khóa XV, đạibiểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2021-2026 (ngày 23/5/2021)

6 Võ Đại Lược Đọc tư bản của C Mác Nxb KHXH, 2009.

7 Vũ Thanh Sơn Kinh tế học chính trị Mác-Lênin Tập 1 Nxb

Ricardo, Jean-Baptiste Say nghiên cứu tái sản xuất tư bản xã hội trongmối quan hệ tách rời giữa các hành vi vận động của tư bản cá biệttrong các ngành Do vậy họ không chỉ rõ mối quan hệ và vai trò giữacác ngành trong quá trình tái sản xuất xã hội.

C.Mác nghiên cứu tái sản xuất tư bản trên quy mô toàn xã hội,trong mối quan hệ biện chứng giữa các ngành, các khu vực sản xuất,

từ đó mới rút ra được các điều kiện thực hiện tái sản xuất trên quy môtoàn xã hội Sau này được Lênin nghiên cứu bổ xung và rút ra thànhquy luật thực hiện tái sản xuất trên quy mô toàn xã hội Với kết quả

đó, C.Mác, V.I.Lênin đã đưa lý luận tái sản xuất tư bản xã hội trởthành lý luận khoa học thực sự

Trong học thuyết kinh tế của C.Mác, lý luận Mác-xít về tái sảnxuất tư bản xã hội và khủng hoảng có một ý nghĩa hết sức quan trọng.C.Mác đã phân tích một cách khoa học toàn bộ quá trình sản xuất, lưuthông, tiêu dùng của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, quá trình khôngngừng tái sản xuất ra những của cải vật chất trong xã hội, đồng thờicũng là quá trình tái sản xuất ra những quan hệ giữa người với ngườitrong nền sản xuất đó

Ngày nay, nước ta đang trong quá trình tái cơ cấu nền kinh tế vàchuyển đối mô hình tăng trưởng kinh tế, việc nghiên cứu và vận dụngnhững tri thức khoa học của Mác - Lênin có ý nghĩa quan trọng, nhằmthúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh bền vững Vì vậy tôi chọn chủ đề

Tiểu luận: “Lý luận tái sản xuất, khủng hoảng kinh tế của kinh tế chính trị

Mác - Lênin và ý nghĩa thực tiễn khắc phục khủng hoảng kinh tế”

NỘI DUNG Chương 1

LÝ LUẬN TÁI SẢN XUẤT CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC –

LÊNIN

1 Khái niệm và các khâu của quá trình tái sản xuất

Sự lặp đi lặp lại và đổi mới không ngừng của quá trình sản xuất đượcgọi là tái sản xuất Đây là yêu cầu tất yếu vì sự phát triển của xã hội loàingười đòi hỏi quá trình sản xuất của cải vật chất không ngừng tiếp diễn.Tái sản xuất bao gồm các khâu cơ bản: sản xuất, phân phối, trao đổi

và tiêu dùng Các khâu này có quan hệ mật thiết, làm tiền đề và hỗ trợ lẫnnhau trong quá trình tái sản xuất (Sơ đồ)

Sơ đồ Chu trình tái sản xuất

Sản xuất là khâu đầu tiên, cơ bản và quyết định nhất Sản xuất là quá

trình lao động sáng tạo của con người trong việc chinh phục thiên nhiên,cải tạo thiên nhiên bằng những công cụ, trí tuệ của mình để tạo ra của cảithỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần Sản xuất là cơ sở tồn tại và pháttriển của con người và xã hội loài người

Nói cụ thể, sản xuất là quá trình tổ chức, sắp xếp các khâu kết hợp cácyếu tố đầu vào như tư liệu sản xuất, sức lao động để tạo ra đầu ra là nhữngsản phẩm có giá trị sử dụng trong xã hội

Sản xuất có vai trò quyết định phương thức và đặc điểm xã hội củaquá trình phân phối, trao đổi, tiêu dùng Sự phát triển của sản xuất chịu sựchi phối của những qui luật kinh tế khách quan

Phân phối là khâu trung gian giữa sản xuất và tiêu dùng trong một chu

kỳ tái sản xuất Phân phối gồm phân phối phục vụ sản xuất và tiêu dùng cánhân Phân phối yếu tố sản xuất như tư liệu sản xuất và sức lao động, nhưvậy bản thân phân phối này thuộc về sản xuất Phân phối sản phẩm tiêudùng cá nhân xác định lượng chiếm hữu cá nhân đối với sản phẩm tiêudùng, hướng tới đáp ứng đối tượng tiêu dùng của từng thành viên xã hội.Sản xuất quyết định phân phối bởi lẽ sản xuất tạo ra sản phẩm, khi đóviệc phân phối thành quả sản xuất mới có thể diễn ra Trình độ, quy môphát triển của sản xuất tạo ra số lượng sản phẩm để có thể phân phối.Ngược lại, phân phối có tác động tới sản xuất Việc phân phối phù hợptrong sản xuất và tiêu dùng cá nhân sẽ tạo động lực thúc đẩy sản xuất mởrộng, tạo ra số lượng sản phẩm lớn hơn, đa dạng hơn; ngược lại việc phânphối bất hợp lý sẽ kìm hãm sản xuất

Tính chất xã hội của sản xuất quyết định nguyên tắc, hình thức phânphối Mỗi phương thức sản xuất có những hình thức phân phối đặc thù chiphối Yếu tố sản xuất thuộc về ai sở hữu, thành quả sản xuất do ai quyếtđịnh là những vấn đề cơ bản của sản xuất Điều này chi phối việc phân phốitrong phương thức sản xuất đó

Trao đổi là sự kế tiếp của phân phối, kết nối tới khâu tiêu dùng trong quá trình tái sản xuất Trao đổi gồm trao đổi hoạt động lao động sản xuất và

sản phẩm lao động tạo ra Trong nền kinh tế, mỗi người có thể thực hiệnmột hay một vài hoạt động như sản xuất ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu bảnthân Nhu cầu con người rất đa dạng, phong phú nên cần có sự bù đắp sảnphẩm của người khác làm ra Xuất phát từ đó, trao đổi hoạt động lao độngsản xuất là rất cần thiết Sản xuất quyết định trao đổi, trình độ phân cônglao động xã hội quyết định phạm vi và quy mô trao đổi Phân công laođộng càng tinh vi, phạm vi và quy mô trao đổi hoạt động lao động sản xuấtcàng rộng lớn

Trao đổi có tác động ngược lại với sản xuất Khi mạng lưới trao đổiphát triển về quy mô và hệ thống phân công lao động xã hội trở nên tỷ mỷ,sâu sắc, hoạt động sản xuất được chuyên môn hóa tinh vi tới nhiều loại sảnphẩm với nhiều loại tính năng sử dụng khác biệt.

Tiêu dùng là khâu kết thúc, là động lực và mục đích của sản xuất Có hai loại tiêu dùng, gồm tiêu dùng sản xuất và tiêu dùng cá nhân Tiêu dùng

sản xuất là sự tiêu hao cho sản xuất như công cụ, máy móc, nguyên nhiênliệu và sức lao động sống Tiêu dùng cá nhân sự tiêu dùng của cá nhân đểthỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của từng con người

Tiêu dùng và sản xuất có tác dụng tích cực lẫn nhau, thúc đẩy quátrình tái sản xuất diễn ra theo các chu kỳ tiếp theo Tiêu dùng làm cho sảnxuất được thực hiện đến cùng, nếu sản phẩm sản xuất ra không được tiêudùng thì sản phẩm đó không có giá trị sử dụng đích thực, gây lãng phí Chỉkhi sản xuất đi vào tiêu dùng, hành vi sản xuất mới thực sự được hiện thựchóa hoàn toàn Ngược lại, nếu không có tiêu dùng, sản xuất không có ýnghĩa, không cần có sản xuất Xã hội không thể tồn tại nếu không có sảnxuất và tiêu dùng, vì thế, sản xuất và tiêu dùng là hai khâu có quan hệ hữu

cơ mật thiết

2 Các loại hình tái sản xuất

2.1 Căn cứ theo quy mô

Căn cứ vào quy mô lặp lại của quá trình sản xuất, tái sản xuất đượcphân loại thành: tái sản xuất giản đơn và tái sản xuất mở rộng

Tái sản xuất giản đơn là quá trình lặp lại quá trình sản xuất với quy

mô không đổi ở các chu kỳ tiếp theo Tái sản xuất giản đơn rất đặc trưngphổ biến trong các nền kinh tế lạc hậu, kém phát triển Lực lượng sản xuấtyếu kém, tổ chức sản xuất xã hội thiếu khoa học, cồng kềnh, làm cho năngsuất lao động xã hội thấp Hậu quả của những hạn chế này là năng lực tạo

ra sản phẩm thặng dự cho nền kinh tế là vô cùng eo hẹp Nếu có, sản phẩm

thặng dư sẽ được tiêu dùng hết cho tiêu dùng cá nhân, không còn dư cho táiđầu tư mở rộng.

Tái sản xuất mở rộng là quá trình sản xuất thường xuyên được lặp đilặp lại với quy mô lớn hơn so với chu kỳ trước trong những chu kỳ tiếptheo Tái sản xuất mở rộng thể hiện trình độ phát triển cao của lực lượngsản xuất và năng lực của nền kinh tế khi năng suất lao động xã hội tăng lên,tạo ra nguồn lực tích lũy nhất định

Để thực hiện được tái sản xuất mở rộng, bước vào mỗi chu kỳ sảnxuất tiếp sau cần có những nguồn lực bổ sung Nguồn gốc của chúng là sảnphẩm thặng dư Vì vậy, tái sản xuất mở rộng đòi hỏi tất yếu phải tồn tại sảnphẩm thặng dư và một bộ phận của sản phẩm thặng dư không đi vào tiêudùng cá nhân mà được giành cho tích lũy, biến thành tư bản phụ thêm.Căn cứ vào chất lượng mở rộng sản xuất, tái sản xuất mở rộng đượcchia thành: tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng và tái sản xuất mở rộngtheo chiều sâu

Tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng là tái sản xuất mở rộng đạt đượcnhờ kết quả tăng đơn thuần về số lượng các yếu tố sản xuất, tăng thêm sảnphẩm nhờ sử dụng nhiều hơn các yếu tố đầu vào, các nguồn lực sản xuấttrong khi năng suất lao động và hiệu quả sử dụng các yếu tố sản xuất gầnnhư không đổi Chẳng hạn, mô hình nền kinh tế tài nguyên của nhiều nướcđang phát triển là ví dụ điển hình của tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng.Theo đó, các nước tăng quy mô khai thác tài nguyên thiên nhiên, xuất khẩuthô đổi lấy ngoại tệ phục vụ nhu cầu tiêu dùng cá nhân Nhiều nước đangphát triển mở cửa thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) bằng mọi giálàm cho quy mô sản xuất trong nước tăng lên nhưng sau một thời gian xéttổng thể, năng lực cạnh tranh quốc gia, năng lực sản xuất của nền kinh tếnội địa không thay đổi

Tái sản xuất mở rộng theo chiều sâu là tái sản xuất mở rộng đạt đượcnhờ kết quả cải thiện về chất lượng các yếu tố sản xuất, như nâng cao trình

độ lành nghề của người lao động, cải tiến kỹ thuật và công nghệ, hoàn thiệntrình độ tổ chức quản lý sản xuất v.v… để nâng cao năng suất lao động vàhiệu quả sử dụng các yếu tố sản xuất.

Xét về lý luận, đây là hai loại hình tái sản xuất mở rộng được nghiêncứu và tổng kết trong lịch sử kinh tế quốc dân toàn cầu Trong thực tế pháttriển kinh tế, hai hình thức trên thường được kết hợp với nhau Tùy điềukiện lịch sử cụ thể trong từng quốc gia hay trong từng giai đoạn phát triểncủa một quốc gia, hình thức này hay hình thức kia được ưu tiên lựa chọn ápdụng

Đối với các hình thái kinh tế - xã hội trước chủ nghĩa tư bản, nét đặctrưng là nhịp độ mở rộng sản xuất là vô cùng thấp kém, do đó tiến bộ kinh

tế là vô cùng chậm chạp Vì thế, tái sản xuất giản đơn được coi là hình thứcphổ biển ở các xã hội đó Chủ nghĩa tư bản đã biến tái sản xuất mở rộngthành loại hình đặc trưng và thúc đẩy nhảy vọt tăng trưởng kinh tế, mặc dù

sự liên tục và bền vững của nó không được duy trì do tác động của khủngkhoảng

2.2 Căn cứ theo phạm vi

Theo phạm vi, tái sản xuất được phân chia thành tái sản xuất cá biệt

và tái sản xuất xã hội Cụ thể như sau:

2.2.1 Tái sản xuất cá biệt

Tái sản xuất được thực hiện trong phạm vi vi mô như đơn vị, doanhnghiệp sản xuất gọi là tái sản xuất cá biệt Quá trình tái sản xuất cá biệtcũng tuân theo quy trình 4 khâu của tái sản xuất như đã phân tích ở phầntrên, tuy nhiên chỉ diễn ra ở quy mô của chủ thể kinh tế riêng rẽ

Khi nghiên cứu tái sản xuất tư bản cá biệt, C Mác giả định rằng cácnhà tư bản luôn bán được và mua được các yếu tố cần thiết cho sản xuất vàtiêu dùng, tức là cung và cầu cân bằng Về mặt hình thái vật chất, tổng sảnphẩm xã hội bao gồm: tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng Tương ứng vớiviệc tạo ra các sản phẩm này, nền sản xuất xã hội được chia thành hai khu

vực: khu vực I - sản xuất tư liệu sản xuất; và khu vực II - sản xuất tư liệutiêu dùng Mác phân chia khu vực như vậy dựa trên mục đích sử dụng sảnphẩm như đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dụng.

Trong tiếp cận kinh tế hiện đại, nền sản xuất xã hội được phân chiaphổ biến theo ngành/lĩnh vực tạo ra sản phẩm như công nghiệp-nôngnghiệp-dịch vụ Cách tiếp cận của Mác và hiện đại có mối quan hệ vớinhau như minh họa trong Bảng:

Bảng Tiếp cận của Mác và hiện đại

Ngành sản xuất Công nghiệp Nông nghiệp Dịch vụ

Khu vực sản xuất

Ngành dịch vụ bảo đảm dịch vụ phục vụ sản xuất (thuộc khu vực I)

và tiêu dùng cá nhân (thuộc khu vực II) Tiếp cận hiện đại được mở rộng,

bao quát hơn so với với tiếp cận của Mác Song, việc phân chia hai khu

vực của Mác vẫn có giá trị tham khảo để nghiên cứu tái sản xuất trong

điều kiện hiện nay

Những điều kiện bảo đảm tái sản xuất giản đơn cá biệt

Điều kiện thứ nhất: “Như vậy là trong trường hợp tái sản xuất giản

đơn, tổng số giá trị v + m của tư bản hàng hóa của khu vực I (do đó, cả

một bộ phận tỷ lệ tương ứng của tổng sản phẩm hàng hóa của khu vực I)

phải bằng tư bản bất biến IIc, tư bản này cũng tách thành một bộ phận

tương ứng của tổng sản phẩm hàng hóa của khu vực II; hay I(v + m) =

IIc”.

Điều kiện thứ hai: khu vực II phải sản xuất đủ tư liệu tiêu dùng cho

cả hai khu vực trong điều kiện “giá trị của sản phẩm khu vực II bằng giá

trị của tư bản khả biến ứng ra ở khu vực II cộng với giá trị thặng dư sản

xuất ra ở khu vực II Điều đó chỉ đúng theo ý nghĩa là: II (c + v + m) = II

(v + m) + I (v + m), hay IIc = I (v + m) 36

Điều kiện thứ ba: “tổng giá trị của những tư liệu sản xuất (I) là bằng

tổng số giá trị tư bản bất biến tái hiện dưới hình thái tư liệu sản xuất (I) vàdưới hình thái những vật phẩm tiêu dùng (II), vậy là bằng tổng số giá trị tưbản bất biến tái hiện trong tổng sản phẩm xã hội”37: I(c+v+m) = Ic + IIc.Khu vực I phải sản xuất đủ tư liệu sản xuất, bù đắp về giá trị và hiệnvật những tư liệu sản xuất đã tiêu dùng để sản xuất tư liệu sản xuất trongkhu vực I, đồng thời phải đủ bù đắp về giá trị và hiện vật cho những tưliệu sản xuất đã tiêu dùng để sản xuất tư liệu tiêu dùng thiết yếu và sảnxuất hàng xa xỉ của khu vực II

2.2.2 Tái sản xuất xã hội

Tái sản xuất xét trên phạm vi toàn xã hội là tái sản xuất xã hội Tổnghòa các quá trình tái sản xuất cá biệt trong sự liên hệ và phụ thuộc lẫnnhau hợp thành quá trình tái sản xuất tư bản xã hội Tái sản xuất tư bản xãhội diễn ra trên phạm vi toàn xã hội trong đó những vòng tuần hoàn củacác tư bản cá biệt được đan quyện, xen kẽ vào nhau, là điều kiện của nhau,chế ước lẫn nhau tạo nên mạng lưới chằng chịt những quan hệ kinh tếđược biểu lộ thông qua thị trường, thông qua việc mua bán hàng hóa.Chính sự vận động chằng chịt đó là sự vận động của toàn bộ tư bản xã hội.Tham gia vào mạng lưới phức tạp này không chỉ có tư bản công nghiệp

mà còn cả tư bản thương nghiệp, tư bản ngân hàng và tư bản tài chính

Đó là quá trình đổi mới không ngừng các tư liệu sản xuất dưới hìnhthái tư bản bất biến và sức lao động tham gia quá trình sản xuất dưới hìnhthái tư bản khả biến Đó là quá trình các yếu tố vật chất của sản xuất vàquan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa không ngừng được tái sản xuất ra trênquy mô toàn xã hội

Tái sản xuất xã hội cũng chia thành tái sản xuất giản đơn và mở rộng;tái sản xuất mở rộng chia thành tái sản xuất mở rộng theo chiều rộng vàchiều sâu theo chất lượng đóng góp của các yếu tố sản xuất như đã nêu ởphân trên Tái sản xuất mở rộng trong Chủ nghĩa tư bản diễn ra theonhững giai đoạn, gắn với sự thay đổi khoa học công nghệ.

Một số đặc điểm tái sản xuất gắn với các giai đoạn phát triển của Chủ nghĩa tư bản

Thời kỳ trước thế kỷ XVIII: tái sản xuất theo chiều rộng chiếm ưuthế, tăng trưởng kinh tế đạt được chủ yếu dựa trên sự tăng quy mô bóc lộtlao động làm thuê trong khi tư liệu sản xuất không thay đổi

Từ khi xuất hiện và phổ cập sản xuất bằng máy móc cơ khí đã tạo rabước ngoặt trong tăng trưởng kinh tế Những nhân tố tăng trưởng theochiều sâu xuất hiện Vào thế kỷ XVIII – XIX, xuất hiện nhiều phát kiến kỹthuật, được vận dụng vào sản xuất, làm thay đổi năng suất lao động đáng

kể Cấu tạo hữu cơ tư bản tăng vọt Giá trị thặng dư tăng nhanh, phầnthặng dự được tư bản hóa được đầu tư vào phát triển triển tư liệu sản xuấtnhư máy móc, công cụ sản xuất

Những thập niên đầu tới thập kỷ 50s thế kỷ XX, cải tiến mạnh mẽtrong tổ chức quản lý và sản xuất như sản xuất hàng loạt theo dây chuyền

và áp dụng rộng rãi việc tiêu chuẩn hóa, ưu tiên yếu tố tiết kiệm tư bản.Năng suất lao động tăng lên, góp phần làm tăng tư bản tích lũy

Giai đoạn từ 1950s-1980s, nguồn lực tái sản xuất được bổ sung nhờtăng trưởng kinh tế do làn sóng cách mạng khoa học - kỹ thuật Tăngtrưởng nhanh của nhiều ngành cơ bản như ô tô, máy bay, kỹ thuật điện,hóa dầu, công cụ chính xác, v.v… Bên cạnh đó, giá nguyên, nhiên vật liệu

rẻ, sản xuất chuyển sang trình độ cao hơn Những nhân tố đó làm tăngnăng suất lao động, tăng tỷ lệ tích lũy tư bản

Giai đoạn từ 1990s đến nay: xu hướng toàn cầu hóa, tiến bộ khoa học

- công nghệ, internet, kinh tế tri thức, đặc biệt làn sóng cách mạng công

nghiệp 4.0 là những nhân tố tác động mạnh mẽ tới tăng trưởng, tái sảnxuất mở rộng theo chiều rộng và chiều sâu

Những mối liên hệ và tác động qua lại của tư bản ngày càng chặt chẽtrong điều kiện chủ nghĩa tư bản hiện đại, tái sản xuất xã hội trong điềukiện như vậy bao hàm trong nó sự vận động liên hệ lẫn nhau của tư bảncác liên hiệp độc quyền, các doanh nghiệp nhà nước, các xí nghiệp tư bảnvừa và nhỏ, những người sản xuất nhỏ

Ngày nay, tái sản xuất tư bản xã hội không chỉ được hiểu là tái sảnxuất trong phạm vi từng nước, trong điều kiện tư bản chủ nghĩa đươngđại, sự vận động của tư bản các nước đan xen vào nhau, các khâu của quátrình tái sản xuất đã vượt ra khỏi phạm vi biên giới quốc gia Vì vậy, kháiniệm tái sản xuất xã hội cũng được mở rộng hơn và những nhân tố ảnhhưởng đến tái sản xuất tư bản xã hội cũng phức tạp hơn

Để quá trình tái sản xuất tư bản xã hội có thể thực hiện được, tư bảnphải được bù đắp không chỉ về giá trị mà còn cả hiện vật Nếu là tái sảnxuất mở rộng, bộ phận giá trị thặng dư tư bản hóa cũng cần có đượcnhững hình thái vật chất cần thiết và thích ứng với nó Vấn đề là, nhữngyêu cầu đó của tái sản xuất tư bản xã hội được thực hiện như thế nào.Khi nghiên cứu tái sản xuất tư bản cá biệt, giả định rằng các nhà tưbản luôn bán được và mua được các yếu tố cần thiết cho sản xuất và tiêudùng, tức là cung và cầu cân bằng Tái sản xuất tư bản xã hội trở nên phứctạp hơn nhiều Vận động của tư bản xã hội phải dựa trên quan hệ giữatổng cung và tổng cầu về các bộ phận của tổng sản phẩm xã hội Tổng sảnphẩm xã hội là toàn bộ sản phẩm xã hội được xã hội sản xuất ra trong mộtnăm Về giá trị, tổng sản phẩm xã hội bằng C+V+M, trong đó C là tổnggiá trị tư liệu sản xuất (hay tổng tư bản bất biến) đã tiêu dùng; V là tổnggiá trị sức lao động (hay tổng tư bản khả biến); M là tổng giá trị thặng dư.Nếu loại bỏ phần hao phí lao động xã hội kết tinh trong sản phẩm trunggian, khái niệm tổng sản phẩm xã hội của Mác tương đồng với khái niệm

tổng sản phẩm quốc nội (GDP) được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu hiệnnay.

Mác đã đưa ra những giả định cho nghiên cứu tái sản xuất tư bản xãhội, cụ thể: (i) Xã hội chỉ có hai giai cấp là tư sản và vô sản trong phươngthức sản xuất tư bản chủ nghĩa thuần túy; (ii) Giá cả hoàn toàn phù hợpvới giá trị và trong thời gian nghiên cứu, giá trị hàng hóa không thay đổi;(iii) Cấu tạo hữu cơ C/V và trình độ bóc lột của tư bản (m’) không đổi;(iv) Giá trị của toàn bộ tư bản cố định được chuyển hết vào sản phẩmtrong một năm (v) Không tính đến ngoại thương

Khi nghiên cứu tái sản xuất mở rộng, C Mác vẫn dùng các giả địnhnhư ở tái sản xuất giản đơn và thêm một yếu tố có tính chất quyết định là:Một bộ phận giá trị thặng dư được biến thành C phụ thêm và V phụ thêm

Và mỗi bộ phận đó phải tìm được những tư liệu sản xuất và tư liệu tiêudùng tương ứng với nhu cầu của nó Điều đó đòi hỏi cơ cấu của sản xuất

xã hội phải có những thay đổi so với tái sản xuất giản đơn Các điều kiệnthực hiện trong tái sản xuất mở rộng là:

Điều kiện thứ nhất: giá trị mới của khu vực I sản xuất ra phải lớn hơn

tư bản bất biến của khu vực II đã tiêu dùng: I (V + M) > II C

Điều kiện thứ hai: toàn bộ giá trị sản phẩm của khu vực I phải lớn hơn tổng số tư bản bất biến của cả hai khu vực đã tiêu dùng: I (C + V +M)

trình trao đổi giữa hai khu vực Do đó, Mác không tính đến sự tăng lêncủa cấu tạo hữu cơ, mặc dù Mác là người đầu tiên phát hiện ra quy luật đó.V.I.Lênin đã áp dụng lý luận tái sản xuất tư bản xã hội của C Mác đểnghiên cứu sự hình thành của thị trường tư bản chủ nghĩa do kết quả trựctiếp của việc phát triển lực lượng sản xuất Lênin nhận ra rằng tiến bộ kỹthuật tác động mạnh tới sự thay đổi cấu tạo hữu cơ của cả hai khu vực.Dựa trên kết quả phân tích sự biến động cấu tạo hữu cơ trong hai khu vựcqua nhiều năm, Lênin đã phát hiện ra quy luật: “sản xuất tư liệu sản xuất

để chế tạo tư liệu sản xuất tăng nhanh nhất, sau đến sản xuất tư liệu sảnxuất để chế tạo tiêu dùng và cuối cùng chậm nhất là sự phát triển của sảnxuất tư liệu tiêu dùng” Đó là quy luật ưu tiên phát triển sản xuất tư liệusản xuất, một quy luật kinh tế quan trọng của tái sản xuất mở rộng trongđiều kiện kỹ thuật ngày càng tiến bộ Ý nghĩa của quy luật này cần quantâm ưu tiên phù hợp cho phát triển sản xuất tư liệu sản xuất như là tiền đềvật chất quan trọng cho tái sản xuất mở rộng trên quy mô lớn và với trình

độ cao Trong mọi nền kinh tế, dựa trên những nền tảng chiến lược pháttriển khoa học và hiệu quả, việc quan tâm phát triển sản xuất tư liệu sảnxuất phù hợp về quy mô và chủng loại, chất lượng luôn có giá trị kinh tếchính trị cao nhằm bảo đảm năng lực kinh tế, độc lập tự chủ trong pháttriển, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trên thị trường quốc tế

Khi phân tích tái sản xuất và thực hiện sản phẩm trong chủ nghĩa tưbản, Mác trừu tượng hóa hoạt động ngoại thương Thực ra, quá trình táisản xuất tư bản chủ nghĩa đã vượt ra ngoài phạm vi không gian của nềnkinh tế mỗi quốc gia Trong Chủ nghĩa tư bản đương đại, nền kinh tế củacác nước tư bản lại càng mở, tăng tính liên kết, phụ thuộc lẫn nhau, hộinhập sâu vào thị trường toàn cầu Quá trình tái sản xuất tư bản xã hội diễn

ra không chỉ trong từng quốc gia mà còn trên quy mô toàn cầu Đó là môitrường thuận lợi cho việc thực hiện đúng các điều kiện của tái sản xuất xãhội mà Mác đã phát triển chứ không phủ định chúng Trong điều kiện đó,