VẤN ĐỀ DÕNG HỌ Ở NÔNG THÔN TRONG MẢNH ĐẤT LẮM NGƯỜI NHIỀU MA CỦA NGUYỄN KHẮC TRƯỜNG Lê Thúy An Học viên cao học lớp CH19VH01 Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn TÓM TẮT Trong vô vàn tác p
Trang 1UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
KỶ YẾU
NGÀY HỘI KHOA HỌC CÁN BỘ, GIẢNG VIÊN TRẺ
VÀ HỌC VIÊN CAO HỌC LẦN THỨ IV – NĂM 2020
Bình Dương, ngày 12 tháng 6 năm 2020
Trang 2VẤN ĐỀ DÕNG HỌ Ở NÔNG THÔN TRONG
MẢNH ĐẤT LẮM NGƯỜI NHIỀU MA CỦA NGUYỄN KHẮC TRƯỜNG
Lê Thúy An Học viên cao học lớp CH19VH01 Khoa Khoa học Xã hội và Nhân văn
TÓM TẮT
Trong vô vàn tác phẩm văn xuôi viết về nông thôn Việt Nam thời kỳ đổi mới, “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của Nguyễn Khắc Trường được xem là tác phẩm xuất sắc viết về đề tài này dưới góc nhìn mới: khai thác vấn đề dòng họ cùng những ảnh hưởng tích cực, tiêu cực của nó trong quá trình xây dựng và cải thiện đời sống nông thôn trong những năm đầu đổi mới Với cái nhìn chân thực, vấn đề dòng họ ở nông thôn trong tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường đã bộc lộ trên trang viết những xung đột gay gắt giữa cái tốt và cái xấu, cuộc tranh đua khốc liệt giữa các phe cánh,…
Từ khóa: “Mảnh đất lắm người nhiều ma”, Nguyễn Khắc Trường, vấn đề dòng họ, xung đột
gay gắt…
1 Đặt vấn đề
Đề tài nông thôn luôn có sức hấp dẫn đặc biệt đối với văn học hiện đại Việt Nam Sau Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986, với tinh thần tự do, dân chủ, nhìn thẳng vào sự thật, phát huy nhân tố con người đã mang đến cho văn học luồng gió mới, ghi dấu ấn đậm nét với nhiều tác giả, tác phẩm tiêu biểu Trong thời kỳ này, văn học Việt Nam không dẫm lên những lối mòn quen thuộc mà đã có bước chuyển mình đầy ấn tượng, đặc biệt là về thể loại, nhất là ở tiểu thuyết, hứa hẹn nhiều thành tựu Chỉ nói riêng đề tài nông thôn, các nhà văn đã mạnh dạn bày tỏ quan điểm nghệ thuật và khai thác vấn đề dưới nhiều bình diện mới Đặc biệt, dưới cái nhìn thế sự, cuộc sống của người nông dân ở nông thôn được chú ý xem xét trên nhiều khía cạnh của thực tế Do
đó, số phận con người cùng những góc khuất trong cuộc sống riêng tư của họ được đề cập và mổ xẻ sâu hơn, đem lại những hình ảnh mới lạ, sinh động về nông thôn Việt Nam những năm đầu đổi mới
Lâu nay, nhắc đến nông thôn, phần đông người đọc thường nhìn nhận đời sống nơi đây thông qua vấn đề ruộng đất, hợp tác xã nông nghiệp, phong tục cổ truyền, nếp
sống, nếp nghĩ chịu sự chi phối của thói tục… đến với tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, tác phẩm đã mở ra thêm nhiều góc khuất bi kịch,
số phận ngang trái của một thời đã qua, khi con người bị đặt trong mối quan hệ đối với gia đình, dòng họ và các vấn đề phức tạp của làng xã
Trang 32 Dòng họ - Mạch chìm của đời sống làng xã trong Mảnh đất lắm người
nhiều ma
2.1 Sức mạnh vô hình của ý thức dòng họ
2.1.1 Sự đối kháng, xung đột giữa các dòng họ
Nhìn một cách khái quát, nội dung chính của tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma là sự đấu đá giữa hai dòng họ ở làng Giếng Chùa, họ Vũ và họ Trịnh, đại
diện là Vũ Đình Phúc (trưởng họ Vũ) và anh em Trịnh Bá Hàm (trưởng họ Trịnh), Trịnh Bá Thủ (em của Hàm, bí thư Đảng ủy của xã) Đây là hai họ lớn nhất và có máu mặt nhất trong làng: giàu có, có quyền chức Mối thâm thù của hai dòng họ không dễ
gì hòa giải Từ thời cụ Trịnh Bá Hoành và Vũ Đình Đại là chuyện điền thổ, chức sắc trong làng Sang đến đời ông Trịnh Bá Hàm và Vũ Đình Phúc là vấn đề hôn nhân khi
cả hai ông đều có tình cảm với cô Son đẹp nhất làng
Miếng ăn giữa đàng hơn sàng xó bếp – tư tưởng này đã ăn sâu vào tâm thức những người nông dân Việt từ thuở xưa Khi cuộc tranh đua bỏ tiền mua chức lý trưởng diễn ra, ông Trịnh Bá Hoành đã bỏ bao vốn liếng để chạy chọt Cuối cùng chức
lý trưởng lại về tay Vũ Đình Đại Từ những lời dặn dò của ông Hoành với người con trai cả - ông Trịnh Bá Hàm, người đọc có thể hình dung ra được bao khúc mắc giữa hai dòng họ này khiến con cháu họ về sau đời đời không thể đi chung đường, đôi bên
không ai muốn nhường ai Ông Hoành nhắc cho Hàm nhớ về việc “bức tranh Hổ thần của họ nhà Trịnh Bá treo chính giữa bàn thờ không biết thằng giời đánh thánh vật nào
đã chọc thủng cả hai mắt, rồi lấy than vạch chéo một dấu thập đen xì giữa đầu ngài”
(tr.63) đồng thời căn dặn ông Hàm về những bí mật được cất giấu trong cái tráp Ông Hoành đến lúc nhắm mắt xuôi tay vẫn không quên được, không thể tha thứ cho việc họ nhà Vũ Đình đã động vào tận thủy tổ gia tộc, bôi tro trát trấu vào tổ tiên nhà Trịnh Bá Không có chứng cứ, không bắt tận tay nên ông cũng chẳng thể làm gì được kẻ đã xúc phạm đến gia bảo dòng họ
Trước kia, khi còn trẻ, Phúc có quan hệ yêu đương với bà Son (lúc đó Phúc đã
có vợ), sau đó vì không đủ can đảm bước qua định kiến mà bỏ bà Son Bà Son sau đó
bị bố mẹ ép gả cho Trịnh Bá Hàm (có biệt danh Hàm thọt), sau khi cưới nhau, Hàm phát hiện ra vợ mình không con trinh trắng khiến cho bà Son sợ hãi van xin, chấp nhận sống như một kẻ tôi đòi trong nhà, đổi lấy việc Hàm để cho mình sống yên ổn Đây cũng chính là nguyên nhân chính khiến Hàm rất căm thù Phúc
Vũ Đình Phúc vốn là ông giáo, bề ngoài cư xử hòa nhã, lời lẽ nhũn nhặn, xử trí thông minh làm chủ nhiệm hợp tác xã, nhưng bên trong cũng là người bụng đầy thù hận, toan tính, luôn biết cách vạch ra từng đường đi nước bước trong cuộc đối kháng chống lại dòng họ Trịnh Bá Khi việc ông Hàm đào mả bị bắt tại trận, Thó gào khóc
xin tha, Phúc định hét lên, nhưng một sự tính toán đã đến rất nhanh “Phải biết lôi kéo, phải biết phân hóa, phải biết nhằm vào mục tiêu chính” (tr.98) Phúc hắng giọng,
Trang 4dõng dạc: “Chú Thó, tôi biết chú bị mua chuộc, bị ép buộc Tôi không chấp chú Chú đứng sang bên này Chú sẽ là người làm chứng” (tr.98)
Câu chuyện cứ xoay quanh những ân oán hai họ, và những đấu đá trong làng quê, được nâng lên thành sự đấu đá trong chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam của xã Ông Trịnh Bá Hoành trước khi nhắm mắt còn trăng trối với ông Hàm - người con trai
trưởng: “Sống ở đời phải biết bố con Đại - Phúc là người không thể đi chung đường, ngồi chung chiếu” (tr.25) Hai gia tộc không bỏ lỡ một dịp nào có thể để cho nhau “ăn bùn”, “không cho nhau ngóc đầu lên được” Ân oán đẩy lên cao trào khi ông Hàm âm
mưu đào mộ bố Phúc để yểm bùa nhằm ám hại dòng họ Vũ nhưng bị phát hiện, rồi bị
bắt giam Điều này thể hiện rõ trong lời khẩn cầu của ông Hàm: “Bắt họ Vũ phải chịu:
Ba đời tuyệt tự - Hữu nữ vô nam - Hữu sinh vô dưỡng…” (tr.96), cái dằn giọng hạ lệnh như dao chém đá “- Đào!” cùng hành động đi liền ngay tắp lự với lời nói “Hàm
vớ ngay lấy cuốc đẩy chiếc khung nhà táng xuống, giận dữ như đẩy nhào một đối thủ bằng xương bằng thịt Rồi Hàm bổ nhát cuốc xuống đỉnh mộ như hạ một lời tuyên chiến Ương và Ngạc nhảy bổ vào như hai thằng thiên lôi lành nghề, phóng lưỡi xẻng vào bờ thành ngôi mộ, hất đất xuống rào rào” (tr.97) Bao nhiêu căm thù, bao nhiêu
sự giận dữ của ông Hàm như trút cả vào những lưỡi xẻng thô bạo Khi việc bị phát hiện, cảnh xô xát giữa hai bên, làm náo động cả làng Đêm ấy, làng Giếng Chùa thêm
phen ầm ĩ, nhốn nháo hò hét thịnh nộ, đèn đuốc sáng rực, khung cảnh“y như hồi chiến tranh phá hoại”, ông Hàm bị trói và bị Phúc áp giải đến trước mặt Thủ Thủ lo cho người anh trai, nhưng vì đại cục, vì mặt mũi dòng họ, cũng phải tìm cách “dập tắt đám cháy, rồi sẽ tìm cách phản công sau” (tr.113) Thủ một mặt ngọt nhạt cho chuyện lắng xuống “người nhà của chúng tôi sai Mức độ thế nào đã có pháp luật phân giải Tôi đồng ý sẽ giải quyết ngay đêm nay Ngày mai sẽ mời huyện về xem xét Bây giờ tôi yêu cầu đồng chí Phúc, đại diện bên tố cáo, cùng chúng tôi lên văn phòng uỷ ban để lập biên bản Còn tất cả xin mời về nghỉ để đảm bảo trật tự an ninh” (tr.113) nhưng trong
lòng luôn ngấm ngầm tìm cách để buộc ông Phúc phải tự chủ động hòa giải Thủ lừa
bà Son đi gặp ông Phúc Vì dòng họ nhà chồng, bà phải nghe lời của em chồng, nhẫn nhục đi cầu xin người tình cũ trả tự do cho chồng Chỉ đợi đến lúc đấy, Thủ bước ra cáo buộc cho hai người có gian tình, ép buộc Phúc viết biên bản và buộc ông phải hòa giải để cứu ông Hàm Sau đó Thủ tiếp tục dùng biên bản này để ép bà Son phải giả mạo đơn tố cáo Phúc có ý định cưỡng hiếp mình
Các cuộc họp gia đình, họp dòng họ, họp riêng hay chung đều đủ các âm mưu được bày ra Những cuộc xung đột giữa các dòng họ vẫn nặng nề lề thói phong kiến,
họ nhân danh Đoàn thể, nhân danh Đảng để thanh trừng lẫn nhau “thế lực cả hai bên
ầm ĩ đã đến mức không ai chịu ai” Những cuộc họp đã trở thành nơi bát nháo, hỗn
loạn, để các bên hạ bệ lẫn nhau Từ những cuộc họp nhỏ cấp làng, xã rồi đến những cuộc họp to như họp huyện triển khai Nghị quyết 04 của Trung ương về công tác làm
trong sạch đội ngũ của Đảng đều trở thành “nơi sới vật của những phe cánh” (tr.255)
Trang 5để thế lực dòng họ Vũ Đình – Trịnh Bá khoác lên khuôn mặt đạo đức giả mà đánh tận gốc, trốc tận rễ, bài trừ nhau ra khỏi mọi quyền lực từ thôn lên tới xã
2.1.2 Trở ngại từ ý thức dòng họ, gia tộc
Từ bao lâu nay, xung đột giữa các dòng họ, sự khẳng định sức mạnh, uy quyền của dòng họ luôn là vấn đề thường trực ở các làng quê Việt Nam Mỗi người thuộc một dòng họ lớn, ai ai cũng tự có trách nhiệm và phải chấp nhận hi sinh lợi ích của cá nhân mình để giữ gìn danh tiếng, vị trí của họ tộc Nói về chuyến đi thực tế vào Thanh
Hóa năm 1989, Nguyễn Khắc Trường bày tỏ: “Tôi muốn truy tìm tận gốc rễ sự xuống cấp, sự tha hóa đạo đức của nông thôn chúng ta Tôi muốn thông qua những hiện tượng tiêu cực như tham ô, cửa quyền, hống hách, tệ chè chén ăn uống của một số người có chức có quyền mà báo chí gọi là tầng lớp cường hào mới, để xây dựng tác phẩm văn học có chiều sâu hơn… Tôi thấy một trong những nguyên nhân sâu xa là vấn đề dòng họ” Mối thâm thù giữa các dòng họ suy cho cùng cũng vì chữ “danh”,
“lợi” Người ta thù hằn nhau vì quyền lực, hôn nhân và đất đai: “Hôn nhân, điền thổ, vạn cố chi thù”
Dòng họ ở nông thôn luôn tiềm ẩn một luồng sức mạnh vô hình Nó được tác
giả khắc họa như một hiện tượng chìm sâu, ngấm ngầm, dai dẳng Việc Phúc “vì lợi ích giai cấp” đứng lên tố cha mình tưởng chừng như ý thức dòng họ bị suy tàn, nhưng
không, khi bị khơi dậy thì nó lại trỗi lên, và ông Vũ Đình Đại lại tha thứ cho đứa con bất hiếu sau hơn ba mươi năm cha con từ nhau Cũng vì lợi ích dòng họ mà Tùng đang
ôm người yêu - cô Đào (con gái của ông Hàm) trong tay, khi phát hiện Hàm dẫn Ương, Ngạc, Thó đi về phía mộ cụ Vũ Đình Đại liền nghĩ ra cách giải quyết vô cùng bất lợi và gây nên nhiều hiểu lầm cho tình yêu của anh
Cái nhốn nháo của một xã hội đã được châm ngòi từ ngay trong chính những mâu thuẫn, lục đục về mặt quan điểm giữa những cá nhân trong gia đình, thổi bùng lên trận chiến không có hồi kết giữa hai họ Vũ Đình – Trịnh Bá
Thủ, Hàm, Phúc là những con người còn mang nặng hủ tục, tư tưởng lạc hậu Thủ nham hiểm, xảo quyệt, nhưng có tư tưởng nửa chừng, dở dang, nửa hủ tục nửa tân tiến Thủ viện vào hủ tục, lề lối, nếp sống cũ để dồn người khác phải tuân lệnh, phục theo ý của hắn, nhưng đồng thời hắn lại xảo quyệt đội lốt con người tiến bộ, nhân danh Đảng, nhân danh tư tưởng mới để lừa bịp Những tưởng sau cái chết bi thảm của bà Son, Thủ sẽ hối hận, day dứt Nhưng không, Thủ lại dùng chính sự ra đi của chị dâu để
vu oan cho chi họ Vũ Đình một lần nữa Trong tâm trí của hắn luôn lởn vởn suy nghĩ
“phải tìm mọi cách để xoay chuyển tình thế … chỉ được phép xoay để giành phần thắng, chứ không được nhận phần thua Thua là sẽ kéo theo sự sụp đổ dây chuyền, chỉ còn tay trắng” (tr.273) Thông qua diễn biến tâm trạng của nhân vật Thủ, Nguyễn
Khắc Trường đã dựng lên một kiểu nhân vật mới ở nông thôn - dùng quyền lực, địa vị
âm thầm hãm hại, xô đẩy con người vào bi kịch, không từ bất kỳ thủ đoạn nào Giáo
sư Phan Cự Đệ trong cuốn Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại đã nhận xét: “Đúng là một
Trang 6mảnh đất lắm người nhiều ma: ma giả, ma thật, ma quỷ nhập tràng, âm dương lẫn lộn, lại có loài nửa người nửa ma, không thể phân biệt được đâu là phần quỷ, đâu là phần người” Những loại người có tâm cơ như Thủ đang là trở ngại to lớn trên bước đường
đổi mới đất nước cần phải loại trừ, đấu tranh quyết liệt hơn nữa
Vấn đề gia tộc - dòng họ được Nguyễn Khắc Trường lấy làm vấn đề trung tâm
để lột tả hiện thực cuộc sống nông thôn Dòng họ ở nông thôn Việt Nam đã gắn chặt với cơ cấu làng xã nông nghiệp Văn hóa làng đặc trưng với một nền sản xuất manh mún, với nếp nghĩ tiểu nông thủ cựu nặng nề mà người dân bị bó hẹp trong quyền lợi dòng họ và gia đình nhỏ Thói ghen ăn tức ở, “trâu buộc ghét trâu ăn”, đầu óc cục bộ
đã chi phối mạnh mẽ nếp sống, nếp nghĩ, việc làm của người nông dân Nguyễn Khắc
Trường đã tỏ ra rất thấu hiểu, am tường vấn đề này khi viết Mảnh đất lắm người nhiều
ma
Lời nguyền, định kiến và cuộc tranh giành quyền lực đã gây ra bao tấn bi kịch ở mảnh đất này Để trả thù và muốn gây ảnh hưởng mà người ta có thể làm chuyện động
trời là đào mả nhân thân của người khác, chưa dừng lại ở đó “nỗi căm tức mộ bố mình
bị phá còn chưa sôi sục bằng thấy cả họ nhà mình bị thua thiệt” (tr.110) Những kẻ
đại diện hai họ Vũ và Trịnh cứ vờn nhau như mèo vờn chuột, chỉ rình đối phương sơ
hở chỗ nào là bắt thóp vào chỗ đó Họ không chỉ đấu đá, tranh giành quyền lực bằng những hành vi vô đạo mà còn kéo cả những người thân vô tội, hiền lành vào cuộc tranh chấp gây nên những cảnh chia lìa đau xót và cái chết tức tưởi Cái chết của bà
Son chỉ ra cho đám người đang hăng máu trong hận thù rằng “Các anh chỉ là những kẻ say thù hằn ti tiện! Một cái chết như thế kia vẫn chưa đủ để sáng mắt ra hay sao?” (tr.284) Nguyễn Khắc Trường đã lí giải được ngọn nguồn của sự thù hằn thực chất là
lòng tham và cái ác Trong quá trình thúc đẩy sự phát triển về mặt tư tưởng của các dòng họ ở nông thôn, ngày nào những điều này còn tồn tại, thì ngày nông thôn thật sự được cởi trói còn rất xa vời
Mảnh đất lắm người nhiều ma đã cho thấy vấn đề thiện - ác sinh sôi nảy nở hơn
lên bởi mâu thuẫn phức tạp của cuộc sống Sự tồn tại của nó ẩn trong nhiều vỏ bọc, rất khó nhận biết, thật giả, trắng đen lẫn lộn chứ không hề đơn giản Làng quê vốn yên bình và luôn coi trọng truyền thống gia tộc - dòng họ Đây là mặt tích cực cần được gìn giữ, phát huy, song bên cạnh đó cũng có cái dở, tiêu cực Bởi lẽ việc bảo vệ danh
dự, quyền lợi dòng họ lại bị đem ra làm lá chắn để bao biện cho những hành động tội
ác Đó là việc ông Phúc tổ chức lễ tang long trọng cho cụ cố, một mặt là việc làm hiếu nghĩa, mặt khác nhằm phô trương thanh thế; việc tranh giành đấu đá để có vị trí vững chắc trong Đảng; bức thư nặc danh đề nghị xem xét việc chôn lại lão Quềnh… Nếp suy nghĩ và đạo lí phong kiến lại mang bộ áo mới của tư tưởng và đạo đức cách mạng Nhân danh chính quyền, người ta tự cho phép mình tiệc tùng, chè chén, tham ô, hối lộ cửa quyền, hống hách… Họ là một thành viên trong dòng họ nhưng đồng thời cũng là
Trang 7một Đảng viên Những lợi ích dòng họ vô hình đã tạo nên bức tường phân tuyến, đối lập họ với nhau
Nguyễn Khắc Trường đã chỉ ra những nguyên nhân sâu xa của của những tập tục, lề thói còn rơi rớt lại và mong muốn con người hãy bao dung hơn, khoan hòa hơn
để cuộc sống này tốt đẹp hơn Chính những ý thức dòng họ, những tranh chấp quyền lực, cái đói nghèo tha hóa nhân cách, những hủ tục lạc hậu trì trệ… đang dần bào mòn
con người Theo nhận định của Hà Minh Đức:“Cuộc xung đột giữa cánh này, cánh kia, mượn danh đoàn thể, Đảng, Đoàn để đấu nhau thực chất là cuộc xung đột giữa các dòng họ, các gia đình mang nặng tư tưởng và lề thói phong kiến cũ” Ý thức dòng
họ, gia tộc đang gây trở ngại cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới - xã hội dân chủ
2.2 Con người và những định kiến dòng họ
2.2.1 Số phận của người nông dân bị bủa vây bởi ý thức dòng họ
Bằng cái nhìn sắc sảo, Nguyễn Khắc Trường đã gióng lên hồi chuông báo động
về vấn đề tha hóa của con người trong thời kì đổi mới Trưởng họ Trịnh Bá Hàm là con người lòng chất chứa nhiều thù hận Mối thù truyền kiếp cùng với mối hận là người đến sau khiến ông Hàm trở nên tha hóa, biến chất tới đáng sợ Trịnh Bá Hàm đã
đào mộ cụ Vũ Đình Đại với âm mưu thâm độc “lấy âm trị dương, phen này tôi sẽ yểm cho cả họ nhà nó không ngóc đầu lên được Đào lên, lấy ván, lật sấp bố nó xuống”
(tr.67) Lời khấn độc địa đã chứng minh cho sự táng tận lương tâm, bị hận thù che mờ đôi mắt làm mất hết tính người Bên cạnh người trưởng họ nhân tính biến chất là một Trịnh Bá Thủ tâm cơ thâm sâu khó lường Là người cầm trịch chức vụ Bí thư Đảng ủy
xã, Thủ ung dung “lấy tay che trời”, dùng lời ngọt nhạt đổi trắng thay đen, gây nên nhiều sự vụ mù mờ Suốt bao năm nắm quyền hành, Thủ dần bị tha hóa bởi danh vọng, quyền chức Với bề ngoài nhã nhặn, mềm mỏng, cộng thêm lời nói, thái độ điềm tĩnh, luôn tỏ ra là vị cán bộ luôn hết lòng vì dân vì nước đã giúp Thủ giấu biệt bản chất xảo quyệt và tàn nhẫn Thủ có tài cảm hoá, tài xoay chuyển tình thế, những người khó tính
bên ngoài, hay bất bình với Thủ, nhưng cứ vào họp, “nghe Thủ ngọt nhạt phân tích với giọng vân vi” là khiến nhiều người đuối lý, sau đó Thủ “lẳng lặng phủi những ý kiến của đồng chí rất là quý hoá như phủi bụi!” Thế nhưng con người túc trí đa mưu như Thủ vẫn phải kiêng dè trước Hàm – người anh cả trong gia đình, bởi lẽ “người trưởng
họ có một thứ quyền lực riêng” (tr.65) Rõ ràng, sức mạnh vô hình của dòng họ luôn
khiến người nông dân tỏ ra e ngại, dè dặt Ông Hàm đã gây nên chuyện “kinh thiên
động địa”, Thủ phải cố tìm cách giải quyết “Cả dòng họ Trịnh Bá lúc này trông vào Thủ… ông Hàm chơi cú này đến mất cả chì lẫn chài của dòng họ Trịnh Bá đây! Thủ cũng đến chết chìm theo con thuyền này” (tr 122) Uy tín và vị trí của chính Thủ, uy
tín của cả dòng họ Trịnh Bá lúc này đặt hết lên đôi vai Thủ Tình thế bắt Thủ phải chèo chống, xoay xở bằng mọi cách để chuyển bại thành thắng, không còn sự lựa chọn nào khác Người trưởng họ quan trọng, cái danh dự cá nhân, danh dự gia đình lại càng quan trọng Nó khiến cho người quyền cao, chức trọng đứng đầu một xã như Thủ cũng
Trang 8phải có vài phần kính cẩn, thận trọng dù cho ông trưởng họ Trịnh Bá học hành không đến nơi đến chốn, chỉ là một anh thợ mộc bình thường
Ý thức về danh dự của gia đình và dòng họ là một điều gì đó rất tự nhiên Nó luôn thường trực và ăn sâu vào máu của mỗi người trong gia đình Khi ông Hàm lâm vào cảnh tù tội, con gai của ông – cô Đào đã không kìm nén được sự lo lắng dành cho
cha, cô thẳng thừng bộc bạch sự phẫn nộ “Ông Thủ cũng chẳng được cái tích sự gì! Anh em ông Phúc yêu cầu thế nào, mấy ông xã cũng phải chịu nghe thế?”
(tr.120).Trong cái dằn giọng đầy bức bối của cô, không khỏi khiến nhiều người đâm ra sửng sốt, bởi Đào đã có cái giọng đúng là người của dòng họ Trịnh Bá khi nói về người dòng họ Vũ Đình
Mối nhân duyên không hạnh phúc với ông Hàm là sợi dây oan đè chặt tâm trí của bà Son suốt mấy mươi năm chung sống trong nhà Trịnh Bá Bốn đứa con lần lượt được sinh ra, những tưởng cuộc đời bà sẽ bình lặng trôi qua như thế, nhưng đến cuối cùng, số phận của bà cũng không tránh khỏi biến thành vật hi sinh để bảo toàn danh dự
dòng họ nhà Trịnh Bá “Thủ muốn khuyên bà dùng hết cái tình xưa nghĩa cũ ra để thuyết phục ông Phúc” (tr.177) Tình nghĩa của bà Son với ông Phúc xưa kia là tội lỗi,
là tai tiếng để dòng họ Trịnh Bá phải tủi hổ, là con dao cứa trong lòng ông Hàm, thì bây giờ lại là lá bùa bảo hộ cho chính ông Hàm, cho cả dòng họ Trịnh Bá Tình thế lúc này bắt bà không thể chối từ Bà Son đã dành trọn cả cuộc đời vun quén cho một dòng
họ khác đến gần hết cả cuộc đời người, nhưng khi cần thì bà vẫn phải tách ra mà nhận
phần thua thiệt, “phải làm người ăn gian nói dối để bồi đắp thêm cho sự hùng mạnh của một dòng họ đã tự coi mình là ông ba mươi ở vùng này” (tr.249)
Nơi làng quê tưởng chừng thanh bình đó luôn chứa đựng những mâu thuẫn, thù hằn giữa các gia đình, dòng họ Mối thù ấy cứ lớn dần, lớn dần lên, nó được nuôi dưỡng thêm qua bao thế hệ con cháu, nó ngày càng ghê gớm và dường như không thể tháo gỡ Có lẽ cũng chính vì những định kiến nặng nề đó mà không khí làng quê luôn nặng nề, bức bối, chỉ chực tung ra như một thứ ung nhọt đã đến ngày vỡ
2.2.2 Con người đấu tranh vượt lên những định kiến dòng họ
Mối tình lắm trái ngang của Tùng – cháu của ông Phúc (mẹ Tùng là chị gái ông Phúc, người họ Vũ, Tùng gọi Phúc bằng cậu) và Đào – con gái của ông Hàm Tùng là người Đảng viên tốt, có chí vươn lên và muốn vượt qua những định kiến dòng họ, muốn xóa bỏ những thành phần xóc xiểm trong chi bộ Đảng, làm trong sạch đội ngũ
để xây dựng quê hương Trong cuộc họp anh đã mạnh dạn dám đứng ra nên quan điểm
của mình “hãy để cho những người không có vướng mắc gì trong quan hệ “dây mơ rễ má” đứng ra lãnh trách nhiệm…cả trên đảng ủy và ở cơ sở này không thiếu những người có năng lực…một vài quân nhân xuất ngũ là đảng viên đã được qua thử thách,
họ không có vướng bận gì trong mối quan hệ gia đình họ mạc, trong công việc họ sẽ
vô tư, thẳng thắn và công khai” (tr.406) Đứng cùng một phía với Tùng còn có trung tá
Chỉnh, bạn chiến đấu của bố Tùng Trung tá Chỉnh hoàn toàn tán thành những ý kiến
Trang 9của Tùng “ý kiến của đồng chí Tùng cũng là những suy nghĩ của tôi… Đúng là đã đến lúc chúng ta phải dũng cảm công khai các đồng chí ạ! Phải dám nói thẳng căn bệnh của mình” (tr.408) Điều đó đã cho thấy sự thanh liêm, dũng cảm, đứng trên lập
trường chung mà nhìn nhận vấn đề của Tùng và Chỉnh
Là một thanh niên rất nhanh trí, tỉnh táo, Tùng nhận thấy những khúc mắc cũng
sự ngụy trang của Phúc, Thủ nhưng anh vẫn chưa có cách nào bóc trần bản chất của
những người này “Anh bỗng thấy ấm ức cả Thủ, cả Phúc, chỉ muốn bóc tuột hết nhưng lớp ngụy trang của họ Họ là những con nhím, bộ lông của họ là cả một tấm áo giáp đây những mũi tên nhọn! Bóc đi không dễ” (tr.269) Trong mọi suy nghĩ, lời nói,
hành động, lúc nào Tùng cũng tự nhắc nhở bản thân phải cẩn thận quan sát Thủ, chớ
tin vào những lời ngọt nhạt kia “Muốn cho rõ hư thực ra sao thì hãy đứng xa xa mới nhìn thấu đáo những tròn méo lồi lõm, chứ đừng nhập hẳn vào thì không khác gì như ngồi dưới chân đèn, để rồi biến thành cái chân đèn thì đố biết được cây đèn sáng tối thế nào!” (tr.359) Tùng kiên quyết giữ vững lập trường của mình mặc dù nhận lại là
sự hiểu lầm và xuyên tạc Tùng và Chỉnh luôn hành động một cách công khai, minh
bạch nhưng lúc nào hai người cũng bị mỉa mai, châm chọc “Người ta bảo hai anh lính hết thời, Chỉnh – Tùng liên kết với nhau để đảo chính tất cả những người đang nắm quyền ở đây” (tr.362) Người đương nhiệm muốn cô lập Tùng để bác bỏ ý kiến thẳng
thừng của anh Đối mặt với vô vàn thách thức, khó khăn chồng chất khó khăn nhưng Tùng không hề chùn bước trước những lời xuyên tạc ác ý mà càng kiên quyết làm rõ
mọi việc“đến nước này thì anh với ông Chỉnh sẽ không nhân nhượng đâu, quyết làm cho ra mọi nhẽ!” (tr.428) Với những phẩm chất tốt của một Đảng viên, Tung thật sự
là một người dũng cảm, biết nhìn xa trông rộng, biết gạt bỏ những tư lợi cá nhân, dám đứng lên đấu tranh thoát khỏi định kiến dòng họ
Một trong những người thanh niên của thời đại mới là Đào - một cô gái trẻ đẹp,
tràn đầy sức sống Đào – con gái của ông Hàm “20 tuổi, được tiếng là xinh đẹp nhất nhì xóm Giếng Chùa… cháu bí thư Đảng ủy… con người giàu nổi tiếng…” (tr.79)
Đào yêu Tùng sâu sắc nhưng tình yêu của cô lại bị ràng buộc bởi mối thù giữa hai dòng họ Đào là người có cá tính mạnh mẽ, yêu hết mình nhưng sẵn sàng từ bỏ tình yêu khi nó quay lưng với cô Biết Tùng gọi người nhà đến bắt quả tang cha cô đào mộ
cụ Vũ Đình Đại, Đào phẫn nộ và kiên quyết không muốn thấy mặt Tùng “Tôi căm ghét sự giả nhân giả nghĩa” (tr.366) Nhưng khi thấy Tùng bị vây đánh một cách oan
uổng, Đào hoảng hốt, khóc vì xót xa cho người yêu Tình yêu chân thành của đôi trẻ
đã vượt lên thù hận và bao định kiến, mâu thuẫn
Khi chiếc ghế quyền lực có nguy cơ bị lung lay, chực ngã, những người đang ở
vị trí “cầm cân nảy mực” sẽ không ghê tay dùng bất kỳ thủ đoạn tàn độc nào để đạt được mục đích của mình Phải giữ vững được cái ghế thì lời nói mới có trọng lượng,
dòng họ có yên ổn thì mới “mở mày mở mặt” Ở mảnh đất “người đâu không thấy, chỉ thấy toàn ma” này, việc dùng bạo lực để uy hiếp người khác là chuyện không hiếm
Trang 10Kẻ thủ ác xuống tay với Tùng muốn anh “im miệng” trong các cuộc họp sắp tới, muốn cho anh biết “thế nào là lễ độ” vì đã dám đứng lên nói đúng sự thật Những sự việc như thế trước đây cũng đã từng xảy ra với ông Phan cùng làng, người Đảng viên dám
đứng ra “tố cáo đội trưởng, đội phó và thủ kho ở đội 1 ăn gian trong việc cân lợn gia công.” (tr.387) Nếu như một ngày những mâu thuẫn, xung đột giữa các dòng họ vẫn
còn dai dẳng, quả thực không biết đến khi nào những trò tai ác mới dừng lại và nông thôn bao giờ mới có ngày vươn ra khỏi bức màn u ám của cơ chế cũ Ngay cả ở Minh
– bạn Đào cũng nhìn ra những bất công ấy “Em với cái Đào cũng sẽ bị dọa nạt nhưng đến nước này thì chúng em không sợ Đoàn thanh niên sẽ phải lên tiếng để nói lên sự thật Lâu nay người ta coi thanh niên như trẻ con, như một lũ để sai vặt… Nhưng chưa bao giờ thanh niên được góp ý phê bình cán bộ, đảng viên ở đây” (tr.457) Với ý chí
kiên định, cô quyết sẽ đấu tranh đến cùng để thay đổi cục diện hiện tại
Suy cho cùng, Đào, Tùng và Minh là những người trẻ tuổi đầy nhiệt huyết, họ ý thức được đúng sai, phải trái, nhưng có lẽ cái họ cần là thời gian, là tâm lý, tư tưởng cùng một đội ngũ lớn mạnh hơn nữa để đủ sức bước qua những định kiến, hủ tục nặng
nề, đập tan sức mạnh vô hình của dòng họ - thứ bấy lâu nay đã vây hãm áp chế con người, đồng thời xua tan những định kiến, hủ tục lạc hậu, đả phá cái xấu, cái ác và xây dựng cuộc sống nông thôn mới, tốt đẹp hơn trong tương lai
3 Kết luận
Thành công của nhà văn Nguyễn Khắc Trường là việc đã tạo nên luồng gió mới cho riêng tác phẩm Những vấn đề còn tồn tại trong xã hội đó không chỉ là tệ nạn mê tín dị đoan, nếp suy nghĩ và đạo lý thời phong kiến, ý thức dòng họ, vấn đề hôn nhân, gia đình,…mà còn là sự nặng nề về tư tưởng của những người đang nắm giữ quyền lực ở làng xã Trong cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, người dân nông thôn vẫn còn vẹn nguyên ý thức hệ phong kiến và nếp canh tác tiểu nông, đây là vấn đề gây trở ngại lớn cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới ở nông thôn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Phan Đại Doãn (2008) Làng xã Việt Nam : Một số vấn đề Kinh tế - Văn hóa - Xã hội,
NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
Phan Cự Đệ (2003) Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, NXB Giáo dục, Hà Nội
Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương (1999) Lí luận văn học – Vấn đề và suy nghĩ,
NXB Giáo dục, Hà Nội
Nguyễn Văn Kha (2006) Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện
Việt Nam 1975 – 2000, NXB Đại học Quốc gia, Thành phố Hồ Chí Minh Tôn Phương Lan (2005) Văn chương và cảm nhận, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội