(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam(Luận án tiến sĩ) Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Bộ giáo dục và đào tạo

Bộ giáo dục và đào tạo Trường đại học kinh tế quốc dânTrường đại học kinh tế quốc dânTrường đại học kinh tế quốc dân

-





       -

PHí VĂN TRọNG

NGHIÊN CứU CáC NHÂN Tố ảNH HƯởNG ĐếN VIệC LựA CHọN CHíNH SáCH Kế TOáN Và ƯớC TíNH Kế TOáN TRONG CáC DOANH NGHIệP NIÊM YếT TRÊN THị TRƯờNG

CHứNG KHOáN VIệT NAM

CHUYÊN NGàNH: kế toán, kiểm toán và phân tích

Mã Số: 62340301

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS phạm quang

Hà nội - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận án

Phí Văn Trọng

LỜI CẢM ƠN

‘Luận án này được hoàn thành là kết quả của những nỗ lực nghiên cứu bền bỉ, nghiêm túc của tác giả sau bốn năm học tập, nghiên cứu cùng với sự giúp đỡ cả về vật chất và tinh thần, những lời động viên vô cùng đáng quý của gia đình, bạn bè, cơ quan.’

‘Trước hết, tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy, cô Viện Kế toán – Kiểm toán trường Đại học Kinh tế Quốc dân, những đồng nghiệp đã luôn nhiệt tình cung cấp cho tôi tài liệu chuyên môn bổ ích cũng như các ý kiến vô cùng đáng quý để tôi hoàn thành luận án này Đặc biệt, tôi vô cùng biết ơn thầy giáo hướng dẫn, thầy đã giúp tôi có định hướng nghiên cứu rõ ràng và tư duy khoa học vững vàng trong suốt thời gian thực hiện luận án này.’

‘Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn các chuyên viên của Công ty Stoxplus và các cán bộ tại Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã cung cấp cho tôi bộ số liệu rất quan trọng để tôi hoàn thành luận án này.’

‘Nhân dịp này, tác giả cũng xin gửi lời cám ơn tới các cán bộ Viện Đào tạo Sau đại học, Trường Đại học Kinh tế Quốc Dân đã luôn tận tình hỗ trợ cho các nghiên cứu sinh Khóa 33 chúng tôi trong suốt thời gian học tập và làm luận án.’

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận án

Phí Văn Trọng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1

1.1 Lý do lựa chọn đề tài 1

1.2 Mục tiêu nghiên cứu 2

1.3 Câu hỏi nghiên cứu 3

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

1.5 Khung nghiên cứu 4

1.6 Kết cấu Luận án 6

Kết luận Chương 1 8

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC LỰA CHỌN CHÍNH SÁCH VÀ ƯỚC TÍNH KẾ TOÁN TRONG CÁC DOANH NGHIỆP 9

2.1 Chính sách kế toán và vai trò đối với quản trị doanh nghiệp 9

2.1.1 Khái niệm và đặc trưng của chính sách kế toán 9

2.1.2 Vai trò của chính sách kế toán 10

2.2 Các mục tiêu của doanh nghiệp ảnh hưởng đến việc xây dựng chính sách kế toán 11

2.2.1 Mục tiêu lợi nhuận của doanh nghiệp 11

2.2.2 Mục tiêu về thuế thu nhập doanh nghiệp 12

2.3 Lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong công tác kế toán tại doanh nghiệp 13

2.3.1 Lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán liên quan đến hàng tồn kho 13

2.3.2 Lựa chọn chính sách kế toán liên quan đến nợ phải thu 15

2.3.3 Lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán liên quan đến tài sản cố định 15

2.3.4 Lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán liên quan đến đầu tư

tài chính 16

2.4 Vận dụng lý thuyết kế toán thực chứng trong nghiên cứu 16

2.4.1 Tổng quan lý thuyết kế toán thực chứng 16

2.4.2 Các lý thuyết kế toán thực chứng cơ bản 18

2.5 Tổng quan các nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp 22

2.5.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu nước ngoài 22

2.5.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước 28

2.6 Khoảng trống nghiên cứu 31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 33

CHƯƠNG III: XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 34

3.1 Xây dựng giả thuyết khoa học 34

3.2 Phương pháp nghiên cứu 43

3.2.1 Dữ liệu nghiên cứu 43

3.2.2 Phương pháp ước lượng và mô hình nghiên cứu 46

Kết luận Chương 3 56

CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC LỰA CHỌN CHÍNH SÁCH KẾ TOÁN VÀ ƯỚC TÍNH KẾ TOÁN TRONG CÁC DOANH NGHIỆP NIÊM YẾT TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM 58

4.1 Đặc điểm thị trường chứng khoán Việt Nam và các công ty phi tài chính của Việt Nam niêm yết trên thị trường chứng khoán 58

4.1.1 Đặc điểm thị trường chứng khoán Việt Nam 58

4.1.2 Đặc điểm hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam 60

4.2 Thống kê mô tả dữ liệu 62

4.3 Kiểm định giả thuyết 66

4.4 Phân tích hồi quy 78

Kết luận Chương 4 85

CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, CÁC KHUYỀN NGHỊ86

VÀ KẾT LUẬN 86

5.1 Thảo luận kết quả nghiên cứu mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán 86

5.1.1 Thảo luận về các giả thuyết nghiên cứu 86

5.1.2 Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán tại các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam 90

5.2 Một số khuyến nghị 92

5.2.1 Đối với các cơ quan quản lý Nhà nước 92

5.2.2 Đối với công ty kiểm toán 93

5.3 Đóng góp của luận án 96

5.3.1 Đóng góp về mặt lý luận 96

5.3.2 Đóng góp về mặt thực tiễn 97

5.4 Những hạn chế của luận án 98

5.5 Một số gợi ý nghiên cứu trong tương lai 98

KẾT LUẬN 100

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ 101

PHỤ LỤC 109

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1 BCĐKT Bảng cân đối kế toán

2 BCKQHĐKD Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

3 BCTC Báo cáo tài chính

9 HNX Sở giao dịch chứng khoán Hà nội

10 HOSE Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh

11 LIFO Phương pháp Nhập sau - xuất trước

DANH MỤC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ

Bảng 2.1 Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán 30

Bảng 3.1 Bảng tổng quan về phương pháp kế toán 48

Bảng 3.2 Sự lựa chọn chính sách kế toán và ảnh hưởng đến chiến lược lợi nhuận 53

Bảng 4.1 Bảng thống kê mô tả dữ liệu của các công ty niêm yết trên TTCK Việt Nam 65

Bảng 4.2 Hệ số hồi quy điều chỉnh của mô hình 78

Bảng 4.3: Mức ý nghĩa của kiểm định F 80

Bảng 4.4: Mức ý nghĩa của kiểm định t 80

Sơ đồ 1.1: Khung nghiên cứu của luận án 5

1

CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1.1 Lý do lựa chọn đề tài

‘Trong nhiều năm, nhiều nghiên cứu có tính chất kinh nghiệm về kế toán tập trung vào dự đoán và giải thích động cơ của nhà quản lý dẫn đến quyết định lựa chọn chính sách kế toán có dẫn chứng lý thuyết kế toán thực chứng.’

‘Lý thuyết kế toán thực chứng liên quan đến lựa chọn kế toán tạo nên một số thử nghiệm mang tính chất kinh nghiệm nhằm dự đoán hành vi quản lý, liên quan đến cách mà nhà quản lý nghĩ và sử dụng trong lựa chọn một phương pháp kế toán khi có

sự xuất hiện của các khuyến khích và thay đổi kế toán Một giả định cơ bản trong lý thuyết kế toán thực chứng là người đại diện là những cá nhân có lý trí quan tâm đến những lợi ích khác của chính họ Điều này có nghĩa, nhân tố động cơ ảnh hưởng đến lựa chọn chính sách kế toán cụ thể của nhà quản lý là tối đa hóa lợi ích của họ.’

‘Một lượng lớn các thất bại kinh doanh đã được quy cho sự bất lực của các nhà quản lý tài chính trong việc lập kế hoạch và kiểm soát đúng các tài sản hiện hành và các khoản nợ ngắn hạn của doanh nghiệp Các yếu tố chính góp phần vào sự thành công hay thất bại của doanh nghiệp được phân loại như các yếu tố bên trong và bên ngoài Các yếu tố bên ngoài bao gồm tài chính (ví dụ như sự sẵn có của nguồn tài chính), điều kiện kinh tế, cạnh tranh, quy định của chính phủ, công nghệ và các yếu tố môi trường Các yếu tố nội bộ là kỹ năng quản lý, nguồn nhân lực, hệ thống kế toán và phương thức quản lý tài chính Các bộ phận kế toán nói chung được xem như là một đơn vị dịch vụ để hỗ trợ hoạt động của các doanh nghiệp bằng cách cung cấp thông tin

về chi phí và các chỉ số hiệu suất.’

‘Tài sản trong doanh nghiệp bao gồm nhiều chỉ tiêu, mỗi chỉ tiêu có tác dụng khác nhau đến người sử dụng thông tin tài chính Ví dụ: Khoản nợ của doanh nghiệp ở mức cao, để tạo lòng tin đối với các tổ chức tín dụng, nhà quản lý thường che đậy bằng cách cố gắng tăng lợi nhuận của doanh nghiệp Hoặc lợi nhuận của doanh nghiệp ở mức cao, để tránh sự kiểm soát của chỉnh phủ (thắt chặt các ưu đãi, kiểm soát chặt chẽ hoạt động,…) thì nhà quản lý doanh nghiệp thường che đậy bằng việc tìm ra các phương thức để giảm lợi nhuận doanh nghiệp Một trong các phương thức đó là vận dụng hợp lý chính sách kế toán.’

‘Các đối tượng sử dụng thông tin kế toán luôn muốn có các thông tin trung thực

và khách quan về tình hình tài chính và kết quả hoạt động của doanh nghiệp, tuy nhiên

họ có thể không đạt được kỳ vọng đó do kế toán có thể “bóp méo” thông tin vì nhiều

2

lý do khác nhau Mặc dù một trong những nguyên tắc cơ bản của kế toán là mọi thông tin kế toán phải dựa trên bằng chứng khách quan nhưng tính khách quan này bị ảnh hưởng đáng kể bởi sự lựa chọn chủ quan của kế toán đối với các chính sách kế toán áp dụng trong doanh nghiệp.’

‘Chính sách kế toán và ước tính kế toán (gọi chung là chính sách kế toán) là một trong những chính sách quan trọng của doanh nghiệp bao gồm những nguyên tắc,

cơ sở và các phương pháp kế toán cụ thể được doanh nghiệp áp dụng trong quá trình lập và trình bày Báo cáo tài chính Chính sách kế toán áp dụng ở mỗi doanh nghiệp được chuẩn mực kế toán cho phép lựa chọn phù hợp với đặc điểm kinh doanh của doanh nghiệp đó Tuy nhiên, do việc áp dụng các chính sách kế toán khác nhau sẽ mang lại những thông tin khác nhau được trình bày trên Báo cáo tài chính, nên bên cạnh việc lựa chọn chính sách kế toán phù hợp theo chuẩn mực, doanh nghiệp còn phải lựa chọn chính sách kế toán có thể giúp họ “quản trị” lợi nhuận, mang lại những thông tin có lợi nhất cho họ Như vậy, có thể thấy chính sách kế toán ở mỗi doanh nghiệp bị chi phối bởi nhiều nhân tố chủ quan (tài sản, nợ phải trả, tỷ lệ sở hữu của nhà quản lý,…) của doanh nghiệp đó Việc tìm hiểu các nhân tố này là một vấn đề có tính cấp thiết bởi nó có thể giúp cho người sử dụng Báo cáo tài chính dựa vào những nhân tố này có thể dự đoán được xu hướng lựa chọn chính sách kế toán tăng hay giảm lợi nhuận của doanh nghiệp, cũng như dự đoán được các chỉ tiêu trên Báo cáo tài chính thực tế có xu hướng tăng hay giảm so với số liệu được trình bày Vì vậy, việc nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán dựa trên lý thuyết kế toán thực chứng là rất cần thiết trước thực trạng đáng lo ngại về chất lượng Báo cáo tài chính của các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay

Chính vì những lý do trên Nghiên cứu sinh chọn đề tài nghiên cứu là “Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam"

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

Từ hệ thống hóa và phát triển lý luận về chính sách kế toán tại Việt Nam kết hợp với việc phân tích và đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến việc vận dụng chính sách kế toán trong các doanh nghiệp trên cơ sở lý thuyết kế toán thực chứng từ đó giúp cho nhà quản trị có căn cứ khách quan để lựa chọn chính sách kế toán phù hợp, giúp người sử dụng thông tin kế toán nhận biết được xu hướng tăng, giảm lợi nhuận trong doanh nghiệp và đề xuất giải pháp nhằm quản lý tốt hơn việc vận dụng chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam

3

* Mục tiêu tổng quát:

Quyết định lựa chọn chính sách kế toán có ảnh hưởng lớn đến nội dung thông tin

cả báo cáo tài chính, ảnh hưởng lớn quyết định của người sử dụng báo cáo tài chính Do

đó luận án nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn chính sách kế toán trong các

doanh nghiệp Việt Nam Trên cơ sở đó giúp người sử dụng báo cáo tài chính có các

thông tin hữu ích về mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến việc lựa chọn chính sách kế toán được sử dụng bởi ban quản trị công ty, ảnh hưởng đến lợi nhuận được báo cáo Các nhà đầu tư có thể ra các quyết định đầu tư đáng tin cậy hơn Nó cũng cho phép các nhà đầu tư đánh giá đúng hơn về hoạt động tương lai của doanh nghiệp

1.3 Câu hỏi nghiên cứu

Trên cơ sở các mục tiêu nghiên cứu, luận án đặt ra câu hỏi nghiên cứu cụ thể như sau:

Câu hỏi 1: Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán trong các doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam?

Câu hỏi 2: Mức độ sử dụng chính sách kế toán với chiến lược tăng giảm lợi nhuận của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam như thế nào?

1.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận án:

Luận án này nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách

kế toán và ước tính kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam. Các nhân tố có thể là quy mô của doanh nghiệp, tình hình tài chính (khủng hoảng, tình hình tài sản,…), tỷ lệ

sở hữu của ngân hàng trong doanh nghiệp; tỷ lệ sở hữu của nhà quản lý không điều hành, mức độ rủi ro thị trường của doanh nghiệp,… Chính sách và ước tính kế toán bao gồm chính sách và ước tính liên quan đến hàng tồn kho, khấu hao, dự phòng,…

Phạm vi nghiên cứu

Thứ nhất, về nội dung: Luận án xem xét các nhân tố được cung cấp trên các Báo cáo tài chính của các công ty có quy mô lớn niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP.HCM (HOSE), Hà Nội (HNX) (lợi nhuận từ HĐKD, doanh thu, khấu hao TSCĐ, hàng tồn kho, các khoản phải trả, tổng tài sản, nguồn vốn chủ sở hữu,…) Luận

án không tính đến các thông tin như thời gian hoạt động, thời gian niêm yết, … của công ty đó

4

Thứ hai, về không gian: Luận án tập trung nghiên cứu các công ty phi tài chính

niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP.HCM (HOSE), Hà Nội (HNX) Các công

ty tài chính như ngân hàng, tổ chức tín dụng do có những đặc thù trong HĐKD tương đối khác các công ty còn lại nên sẽ không thuộc phạm vi nghiên cứu của Luận án

Thứ ba, về thời gian nghiên cứu: Tính đến cuối năm 2014, trên Sở giao dịch

chứng khoán TP.HCM (HOSE), Hà Nội (HNX) có 690 Công ty niêm yết với thống kê

có cùng thời điểm kết thúc năm tài chính vào ngày 31/12 hàng năm, tạo thành bảng

980 quan sát để nghiên cứu (Có 980 quan sát vì thời điểm lên sàn của một số công ty

là sau năm 2010; 200 công ty được chọn đều có doanh thu qua các năm đạt trên 1.000 tỷ/năm) Trong 200 công ty được chọn thì 100 công ty được lấy trên sàn HNX và 100 công ty được lấy trên sàn HOSE

1.5 Khung nghiên cứu

Để thực hiện các nội dung nghiên cứu của đề tài luận án, khung nghiên cứu của Luận án được thể hiện qua Sơ đồ 1.1 dưới đây:

Trên cơ sở lí luận về lý thuyết kế toán thực chứng, kết hợp với tổng quan các công trình nghiên cứu có cùng chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán, Luận án đã chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu và xây dựng các giả thuyết nghiên cứu, từ đó xây dựng mô hình dự báo các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng, hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS) Để lựa chọn mô hình nghiên cứu, luận án sử dụng kiểm định Stepwise Dựa trên kết quả thu thập được sau khi xử lý dữ liệu, Luận án tiến hành thảo luận kết quả và đưa ra các khuyến nghị, đề xuất cho các đối tượng như: nhà quản trị doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan Nhà Nước về khả năng sử dụng các thông tin kế toán trên Báo cáo tài chính cho việc lựa chọn chính sách

kế toán nhằm giúp các đối tượng đưa ra các quyết định kinh doanh, đầu tư

5

Khung lý thuyết, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận

Sơ đồ 1.1: Khung nghiên cứu của luận án

(Nguồn: Tác giả xây dựng)

Khoảng trống nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc

lựa chọn chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam

Giả thuyết nghiên cứu

Mô hình kiểm định giả thuyết nghiên cứu

Tài trợ nội bộ

Phân tán QSH

Tỷ lệ SH ngân hàng

% NQL không điều hành

Vốn ngân sách Quản trị lợi nhuận

Mức độ sử dụng vốn

Chính sách kế toán tăng giảm lợi nhuận

6

1.6 Kết cấu Luận án

Luận án gồm có 5 Chương:

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu

Trong Chương 1, Luận án trước hết trình bày lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu và xác định mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu Các mục tiêu nghiên cứu được cụ thể hóa bằng các câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu Bên cạnh đó, Luận án trình bày khái quát mô hình nghiên cứu và các kết quả nghiên cứu dự kiến sẽ đạt được

Chương 2: Cơ sở lí luận và tổng quan nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán

Trong Chương 2, Luận án trình bày các vấn đề lý luận về lý thuyết kế toán thực chứng và chính sách kế toán trong doanh nghiệp và tổng quan các công trình nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán Trên cơ sở lý luận và các công trình nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán, Luận án chỉ ra khoảng trống trong các nghiên cứu đã thực hiện

Chương 3: Xây dựng giả thuyết khoa học và phương pháp nghiên cứu

Kế thừa cơ sở lí thuyết và tổng quan tài liệu ở Chương 2, Chương 3 Luận án trình bày cơ sở xây dựng các giả thuyết khoa học và phương pháp nghiên cứu dự báo

về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán là phương pháp định lượng, sử dụng kĩ thuật hồi quy OLS, Stepwise

Chương 4: Kết quả thực nghiệm về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam

Phần đầu Chương 4, Luận án trình bày khái quát về TTCK Việt Nam, đặc điểm các công ty tham gia thị trường chứng khoán Phần tiếp theo trong Chương 4, Luận án trình bày sơ lược số liệu thống kê mô tả và phân tích tương quan cho các biến trong

mô hình Phần cuối của Chương 4, Luận án trình bày cụ thể kết quả hồi quy mô hình các nhân tố đã xây dựng ở Chương 3 bằng hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS)

7

Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận

Từ kết quả hồi quy mô hình các nhân tố ảnh hưởng ở Chương 4, trong Chương

5 Luận án sẽ tiến hành thực hiện kiểm định và dựa vào giá trị của hệ số xác định hiệu chỉnh (Adjusted R2) của mô hình để chọn các nhân tố phù hợp để thảo luận kết quả theo mô hình OLS Câu trả lời cho các giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán sẽ được trình bày ở Chương 5 Phần cuối của Chương 5, Luận án nêu ra các đề xuất, khuyến nghị cho các Cơ quan quản lý Nhà Nước, nhà quản trị doanh nghiệp và các nhà đầu tư

28

được kiểm toán bởi các hãng kiểm toán lớn dường như ít thay đổi chính sách kế toán

làm tăng lợi nhuận hơn các các công ty được kiểm toán bởi hãng kiểm toán nhỏ

Qua nghiên cứu các bài báo, luận án của các tác giả nước ngoài cho thấy các tác giả đã tìm ra được nhiều nhân tố ảnh hưởng đến chính sách kế toán trong các doanh nghiệp nhưng có những nhân tố giống nhau, có những nhân tố khác nhau Có thể cùng một nhân tố nhưng nghiên cứu ở các quốc gia khác nhau thì mức độ ảnh hưởng của nhân tố đó đến việc lựa chọn chính sách kế toán lại khác nhau Lý do dẫn tới sự khác nhau đó là vì phương pháp nghiên cứu khác nhau (dựa vào số liệu thứ cấp trên Báo cáo tài chính hoặc dựa vào bảng hỏi), quy mô doanh nghiệp nghiệp được nghiên cứu khác nhau (quy mô lớn hoặc quy mô vừa và nhỏ) hoặc có thể do điều kiện kinh tế, chính trị ở mỗi quốc gia khác nhau

2.5.2 Tổng quan các công trình nghiên cứu trong nước

Các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán tại các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay (Nguyễn Thị Phương Hồng - Nguyễn Thị Kim Oanh, 2014): đã phân tích 06 nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán Sau khi thu thập số liệu và phân tích thì nhóm tác giả kết luận có 04 nhân tố ảnh hưởng đến

việc lựa chọn chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam đó là: Chi phí thuế TNDN; Mức vay nợ; Tình trạng niêm yết của doanh nghiệp; Sự ổn định giữa các mức lợi nhuận Các nhân tố: Khả năng vi phạm các hợp đồng vay nợ, chính sách thưởng dành cho nhà quản trị không được xem là có ảnh hưởng đến

việc lựa chọn CSKT tại các DN Việt Nam (trị trung bình từ 1,00 – 2,60)

Vận dụng chính sách kế toán tại công ty TNHH MTV Đầu tư Xây dựng Vạn Tường (Lê Thanh Phương, 2014): xác định 04 nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn

chính sách kế toán tại công ty: Mục tiêu quản trị lợi nhuận: Tiền lương, thưởng dành cho nhà quản trị, lợi ích của chủ sở hữu, tối thiểu chi phí thuế; Cấu trúc vốn doanh nghiệp; Quy mô doanh nghiệp; Trình độ kế toán

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn chính sách kế toán của các doanh nghiệp xây lắp trên địa bàn thành phố Đà Nẵng (Huỳnh Thị Cẩm Nhung, 2015) xác định 04 nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán tại các doanh

nghiệp xây lắp trên địa bàn thành phố Đà Nẵng: Chi phí thuế, mức vay nợ, tình trạng niêm yết, trình độ kế toán viên

Qua nghiên cứu bài báo trong nước cho thấy các tác giả đã tìm ra được nhiều nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Các nhân tố này tương đối trùng lắp đối với các nhân tố do tác giả nước ngoài tìm hiểu

30

Bảng 2.1 Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán

với lợi nhuận

1 Mức độ sử dụng đòn

bẩy

( Kenneth, 1991), ( Michael, 1991) + waweru, 2012), (Ponsian Prot Ntui,

2012), (Musa Mangena, 2012)

+

Beattie và cộng sự (1994); Florou (2004)

+

Ashtami và Tower (2006) - Masahiro Enomoto, 2015 + hoặc -

2 Độ lớn doanh nghiệp Kenneth (1991), Michael (1991) -

hưởng waweru (2012), (Ponsian Prot Ntui

waweru (2012), Ponsian Prot Ntui (2012), Musa Mangena (2012)

31

với lợi nhuận E.Zmijewski (1978)

8 Kế hoạch thưởng Beattie và cộng sự (1994) +

Cotter (1999) và Gupta (1995) + Robert L.Hagerman and Mark

13 Kiểm toán viên Masahiro Enomoto (2015) -

Richard M Frankel (2002); Marilyn F

Johnson (2002); Karen (2002)

-

14 Xu hướng lợi nhuận Mohamed Ahmed Shaheen (2012) +

Nguyễn Thị Hồng Phương, Nguyễn Thị Kim Oanh (2014)

+

15 Vốn ngân sách Mohamed Ahmed Shaheen (2012) -

16 Mức độ sử dụng vốn Mohamed Ahmed Shaheen (2012) -

(Nguồn: Tác giả)

2.6 Khoảng trống nghiên cứu

Qua tổng quan các công trình nghiên cứu ở trên, luận án nhận ra một số

“khoảng trống” của các nghiên cứu trước đây như sau:

Thứ nhất, các nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán đều thực hiện ở các nước có nền kinh tế thị trường phát triển lâu đời như Hoa Kỳ, Anh, Úc, Tây Ban Nha và một số nghiên cứu ở khu vực Châu Á Thái Bình Dương như Nhật Bản, Saudi Arabia Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách trong các công ty niêm yết trên TTCK tại Việt Nam mới chỉ bắt đầu vài năm gần đây và số lượng nghiên cứu còn rất ít, chỉ nghiên cứu ở cấp độ Thạc sĩ,

32

đối tượng nghiên cứu là các công ty có quy mô nhỏ và vừa Do vậy, cần có thêm nhiều nghiên cứu về vấn đề này cho các công ty niêm yết trên TTCK ở Việt Nam để bổ sung bằng chứng thực nghiệm về việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn chính sách kế toán

Thứ hai, nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán

đã thực hiện bởi các tác giả chỉ dừng lại ở việc phân tích năm đến sáu nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán tại các nền kinh tế khác nhau (nền kinh tế phát triển và đang phát triển) hoặc ở các vùng địa lý khác nhau (Châu Âu, Châu Phi, Châu Á,…) Việt Nam nằm ở khu vực Đông Nam Á, là nước có nền kinh tế đang phát triển nhưng điểm khác biệt là Việt Nam đang thực hiện nền kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa, do đó các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán áp dụng cho các quốc gia ngoài Việt Nam chưa chắc đã phù hợp với Việt Nam Chính vì vậy, luận án sẽ kiểm định lại tất cả các nhân tố của các tác giả, áp dụng cho nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Thứ ba, Các tác giả ở Việt Nam khi nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc

lựa chọn chính sách kế toán chưa có phương pháp khoa học, chủ yếu là suy luận, dựa vào kinh nghiệm và kết quả chưa được kiểm định hoặc chỉ sử dụng phương pháp hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS) để kiểm định Hồi quy từng bước (step-wise) chưa được sử dụng trong nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán Việc sử dụng các kỹ thuật thống kê mới này rất có thể sẽ làm cho kết quả nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng phong phú hơn, kiểm soát tốt hơn các nhân tố có tác động tới việc lựa chọn chính sách kế toán.Việc trang bị thêm các phương pháp định lượng khoa học, phù hợp chắc chắn sẽ mang lại kết quả dự báo tốt

hơn cho doanh nghiệp, nhà đầu tư

Thứ tư, nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế

toán đã thực hiện hầu hết đều giới hạn phạm vi về thời gian nghiên cứu trước năm 2010: nghiên cứu của Kenneth W Lemke & Michael J Page (1992) từ năm 1988 đến 1991, nghiên cứu của Mohamed Ahmed Shaheen (2012) từ năm 2005 đến 2006; nghiên cứu của Dr Nelson M Waweru và các cộng sự (2008),… Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới nói chung và nền kinh tế Việt Nam nói riêng liên tục có nhiều biến động, khủng hoảng kinh tế diễn ra ở nhiều nước trên thế giới thì các thông tin, chuẩn mực kế toán cũng sẽ không ngừng thay đổi và điều này rất có thể sẽ khiến cho các kết quả nghiên cứu trong thời đại ngày nay có sự khác biệt so với trước đây Do vậy, cần

có các nghiên cứu sử dụng dữ liệu gần với hiện tại để cung cấp các bằng chứng cập nhật về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán