Sự độc đáo của màu sắc trong dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian đông hồ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠOTRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP ---o0o---ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI: SỰ ĐỘC ĐÁO CỦA MÀU SẮC TRONG DÒNG TRANH CHÚC TỤNG CỦA TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ GIÁO VIÊN HƯỚ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP

-o00 -ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI:

SỰ ĐỘC ĐÁO CỦA MÀU SẮC TRONG DÒNG TRANH CHÚC TỤNG CỦA TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ

SINH VIÊN THỰC HIỆN: ĐỖ THỊ BÍCH LIÊN

MÃ SINH VIÊN: 2172104030063 CHUYÊN NGÀNH: THIẾT KẾ ĐỒ HỌA

HÀ NỘI – 2020

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT CÔNG NGHIỆP

-o0o -ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU

ĐỀ TÀI:

SỰ ĐỘC ĐÁO CỦA MÀU SẮC TRONG DÒNG TRANH CHÚC TỤNG CỦA TRANH DÂN GIAN ĐÔNG HỒ

GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN: PHAN HỒNG GIANG SINH VIÊN THỰC HIỆN: ĐỖ THỊ BÍCH LIÊN

MÃ SINH VIÊN: 2172104030063 CHUYÊN NGÀNH: THIẾT KẾ ĐỒ HỌA

HÀ NỘI – 2020

MỤC LỤC

PHẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI Trang

1 Tên đề tài……… 1

2 Lý do chọn đề tài……….…… 1

3 Lịch sử nghiên cứu………1

4 Mục tiêu nghiên cứu……… 2

5 Phạm vi nghiên cứu……… 2

6 Mẫu khảo sát……… …2

7 Câu hỏi nghiên cứu………2

8 Giả thuyết khoa học……… 2

9 Phương pháp chứng giả thuyết khoa học………3

10 Dự kiến luận cứ………3

10.1 Luận cứ lý thuyết……… 3

10.2 Luận cứ thực tiễn……… 9

PHẦN 2: DỰ KIẾN DÀN BÀI BÁO CÁO………14

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 15

DANH MỤC HÌNH VẼ

Trang

Hình 1.1……… …………5

Hình 1.2 ………7

Hình 1.3 ………8

Hình 1.4 ………9

Hình 1.5………10

Hình 1.6………11

Hình 1.7………12

PHẦN 1: KHÁI QUÁT VỀ ĐỀ TÀI

1 Tên đề tài

Sự độc đáo của màu sắc trong dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian Đông Hồ

2 Lý do chọn đề tài

Màu sắc đóng vai trò vô cùng quan trọng trong thiết kế và cuộc sống Nó có thể thu hút mắt bạn vào một bức hình, khơi dậy một xúc cảm, thậm chí là truyền đi những điều quan trọng mà không cần dùng đến từ ngữ Màu sắc là linh hồn của một tác phẩm nghệ thuật mà mỗi một sắc màu sẽ mang đến cho người xem một cảm nhận khác nhau Màu sắc còn là tâm hồn của mỗi dân tộc thuộc về mặt tâm lý và phong tục, là tiếng nói quan trọng của bức tranh, tiếng nói tình cảm của người họa sĩ Màu sắc không thể tách rời khỏi môi trường nuôi sống con người, nó tạo nên nét đặc sắc cho từng dân tộc

Ở dòng tranh dân gian, cụ thể hơn là dòng tranh chúc tụng của tranh Đông Hồ, màu sắc là một nét đặc trưng riêng biệt không thể lẫn với bất kì dòng tranh nào khác Bởi lẽ nó không chỉ lưu giữ được nét truyền thống trong việc chế biến màu sắc thủ công từ các nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên mà còn sử dụng những gam màu cơ bản có tính tương phản sâu sắc để thể hiện được những ngụ ý tốt đẹp của cha ông ta vào mỗi dịp Tết đến, xuân về

Mỗi một bức tranh Đông Hồ chỉ cần sự kết hợp linh hoạt của tối đa năm màu sắc nhưng vẫn có thể truyền tải được những giá trị biểu trưng của văn hóa dân gian Việt Nam vào ngày Tết cổ truyền Vì vậy, để giúp cho bản thân hiểu sâu hơn về sự độc đáo của màu sắc tự nhiên và những giá trị nghệ thuật truyền thống của dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian Đông Hồ, đồng thời nâng cao sự hiểu biết và cảm nhận được cái hay, cái đẹp của nghệ thuật truyền thống, tôi đã lựa chọn đề tài cho đề cương

nghiên cứu lần này: “Sự độc đáo của màu sắc trong dòng tranh chúc tụng của tranh

dân gian Đông Hồ”

3 Lịch sử nghiên cứu

Một số tài liệu nghiên cứu về màu sắc liên quan đến đề tài có thể tìm thấy dược gồm:

Nguyễn Văn Lượng (2014), “Giá trị của màu sắc trong tranh dân gian Đông

Hồ”, luận văn tốt nghiệp đại học Sư phạm Hà Nội Luận văn có đề cập đến màu sắc

trong tranh dân gian Đông Hồ khi so sánh với những dòng tranh khác nhưng chỉ dừng

ở mức độ bao quát, chưa đi sâu vào cụ thể một dòng tranh

Nguyễn Bá Tuấn Kiệt (2020), bài viết “Màu sắc và tâm lý học” phân tích tác động của màu sắc đến tâm lý con người

Các tài liệu nghiên cứu hầu như không tập trung vào một dòng tranh cụ thể mà bao quát toàn bộ vấn đề

4 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu, tìm hiểu giá trị nội dung và ý nghĩa mà màu sắc đem lại trong dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian Đông Hồ

5 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu giá trị nội dung và ý nghĩa mà màu sắc đem lại trong dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian Đông Hồ

6 Mẫu khảo sát

- Bức tranh “Đàn cá”

- Bức tranh “Vinh hoa – Phú quý”

- Bức tranh “Đàn lợn âm dương”

7 Câu hỏi nghiên cứu

- Giới thiệu khái quát về màu sắc tự nhiên trong tranh dân gian Đông Hồ?

- Ý nghĩa của màu sắc trong dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian Đông Hồ?

- Hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng màu tự nhiên để thể hiện nét đẹp truyền thống dân tộc và những ngụ ý tốt đẹp của cha ông ta vào ngày Tết?

8 Giả thuyết khoa học

Giá trị của màu sắc tự nhiên trong dòng tranh dân gian Đông Hồ:

Những nét đẹp truyền thống toát lên từ những màu sắc tự nhiên mang lại những

ý nghĩa đặc trưng và là nơi hội tụ những giá trị về mặt tinh thần

9 Phương pháp chứng giả thuyết khoa học

Để làm rõ luận điểm, trong đề cương nghiên cứu, tôi đã sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp quan sát

10 Dự kiến luận cứ

10.1 Luận cứ lý thuyết

Khái niệm về màu sắc:

- Màu sắc là đặc trưng của nhận thức thị giác được mô tả thông qua các loại màu, với các tên như đỏ, cam, vàng, xanh lá cây, xanh dương hoặc tím Các loại màu và thông số kỹ thuật vật lý của màu được liên kết với các vật thể thông qua các bước sóng của ánh sáng được phản xạ từ chúng và cường

độ của chúng

Khái quát chung về màu sắc tự nhiên trong tranh dân gian Đông Hồ:

- Màu tự nhiên là những màu có nguồn gốc hoặc được chiết xuất trực tiếp từ

tự nhiên như sơn mài hay màu trong tranh Đông Hồ Màu tự nhiên được pha chế hoàn toàn thủ công từ bàn tay người thợ, không có tác động từ các loại máy móc công nghiệp

- Nghệ nhân của làng tranh Đông Hồ đã biết sử dụng và khai thác kho nguyên liệu vô tận từ thiên nhiên Để tạo ra những màu sắc độc đáo trong tranh thì người nghệ nhân cần có sự lao động thông minh, sáng tạo của nhiều thế hệ

để có một bảng hòa sắc nhuần nhuyễn Nghệ nhân tranh dân gian Đông Hồ

Nguyễn Đăng Chế cho biết: “Màu sắc trong tranh Đông Hồ hoàn toàn từ

màu của thiên nhiên, từ xưa các cụ làm như thế nào giờ chúng tôi vẫn làm như thế Có 5 màu cơ bản: Màu trắng từ con điệp, màu vàng từ hoa hòe, màu xanh của lá chàm, màu đỏ từ sỏi non của núi, màu đen là từ than lá tre…”

- Về Đông Hồ, du khách sẽ được gặp một sự hội ngộ thú vị, bất ngờ, màu sắc trên mọi miền tổ quốc tụ lại trên tờ tranh: màu trắng từ vỏ điệp, vỏ sò ngoài biển cả; màu xanh lấy từ vỏ và lá chàm đến từ rừng núi; màu đỏ từ sỏi đá trung du; màu đen của than, màu vàng của hoa hòe đồng bằng…

- Để có được màu trắng của điệp, người Đông Hồ đã đến vùng biển Quảng Ninh, Hải Phòng khai thác con điệp (họ sò) sinh sôi nảy nở ở ven biển quá trình biến hóa, điệp chết đi thành từng bãi Người Đông Hồ đem về rây nhỏ, nắm thành từng nắm Người quen nghề, cầm nắm điệp trên tay như nhà địa chất lành nghề Họ phân loại ngay tốt xấu, dùng được hay chưa dùng được Điệp nằm trên tranh còn phải qua sàng lọc, xay giã, rày mịn, nấu điệp sao cho vừa phải Điệp non, giấy ẩm, khi in, điệp lên từng mảng, già hồ giấy bị cong đanh mặt, điệp rụng Điệp trộn với bột gạo, bột sắn hoặc bột mỳ, quấy đều và đun lên thành một thứ hồ sền sệt Mùa hanh khô là mùa bồi điệp, chờ khi hanh khô đem hồ trộn điệp đó ra quét mỏng trên giấy dó gọi là giấy điệp làm nền in tranh, điệp cho màu trắng

- Màu vàng hòe Đông Hồ dịu dàng mà ấm cúng, tượng trưng cho sự no đủ, tươi vui Để rút chất vàng từ hoa ra, đun đều lửa, nước hòe trộn với điệp phơi khô được loại điệp màu vàng để bồi và in tranh

- Một màu không kém phần quan trọng trong tranh Đông Hồ đó là màu đen Màu đen trong tranh dân gian Đông Hồ là đen của than lá tre, từ thiên nhiên

dễ kiếm, rẻ tiền Than tre cho một màu đen vừa đủ, tơi xốp, hòa quyện với các màu khác

- Gam màu Đông Hồ được các nghệ nhân đặt rất khéo léo, uyển chuyển cho

dù màu sắc trong tranh không nhiều, thường chỉ vài ba, bốn màu nền Nhờ luôn thay đổi sắc độ màu chu đáo, biến hóa khôn lường nên ít hóa thành nhiều, đơn giản thành phong phú Màu của tranh tinh giản đến mức tối đa, dường như không có gì đáng nói, khi nhìn kỹ mới thấy nền tranh lấp lánh ánh điệp, như một bức khảm trai sôi nổi Chính màu sắc đơn giản dưới bàn tay điêu luyện của nghệ nhân dùng đúng lúc, đúng chỗ đã tăng thêm giá trị cho toàn bộ tác phẩm, mang tính nghệ thuật độc đáo, táo bạo

- Trong mỗi bức tranh, tùy màu chủ đạo được sắp xếp cạnh nhau ba độ màu: Sáng (hòe, điệp), trung gian (hòe, vang), đậm (sỏi, chàm, rỉ đồng) cộng với

nét đen chắc chắn Màu trong tranh chuyển động nhịp nhàng, kết hợp với lối

in chồng màu của khắc gỗ, tuy đơn giản mà phong phú

Hình 1.1 Một số nguyên liệu tạo nên màu sắc tranh Đông Hồ: màu vàng (hoa hòe), màu trắng (vỏ điệp), màu đỏ (sỏi son, gỗ vang) Ảnh: Công Đạt

Ý nghĩa của màu sắc tự nhiên trong dòng tranh chúc tụng của tranh dân gian Đông Hồ:

- Màu sắc thể hiện được tâm lý, tình cảm: Màu sắc trong tranh Đông Hồ tuy

sử dụng những mảng màu nguyên chất được in bằng bản khắc gỗ trên nền giấy điệp khiến cho màu tạo được ý vị riêng: đậm đà, tươi sáng, giàu tính trang trí Dòng tranh chúc tụng dùng để trang trí ngày Tết nên màu sắc trong tranh luôn tươi mới, đằm thắm, phù hợp với không khí vui vẻ của ngày xuân

- Màu sắc trong tranh Đông Hồ luôn mang tính quy ước nên nó vô cùng giàu

ý nghĩa biểu trưng: Những màu nóng như màu đỏ không chỉ tạo không khí vui tươi mà nó còn là màu của sự may mắn, hạnh phúc, báo hiệu cho sự khởi đầu một năm mới đầy hi vọng Màu trắng thì lại tượng trưng cho sự thanh bạch, trong sáng, giản dị của những người dân lao động chân chất Màu vàng là màu tượng trưng cho sự phồn thịnh, trường thọ và sung túc Màu xanh là sắc màu của sự tươi mới, sắc xanh của hương đồng cỏ nội quê

hương Màu đen tạo nên những điểm nhấn, những nét chấm phá để bức tranh thêm phần sắc nét, đằm thắm

- Màu sắc thể hiện bản sắc dân tộc: Một nhà văn đã miêu tả như sau : “ Tranh

gà, tranh lợn đỏ như xôi gấc, vàng như màu lúa chín, xanh như lá mạ hay vàng như nghệ kho cá, xanh như cốm non, đỏ như ngô già, nâu như đất cày, toàn là những màu sắc quen thuộc thân mến từ bao đời người rồi Những màu sắc đã in vào tâm trí người nông dân , thế hệ này đến thế hệ khác rồi trở thành những màu sắc dân tộc ” Đó là màu sắc đặc trưng của tranh

Đông Hồ, chỉ có người nông dân thuần túy mới đưa ra những màu sắc bình

dị đến vậy và thể hiện chúng trên tranh để đạt hiệu quả đặc sắc, làm đẹp thêm cho ngôi nhà của họ Nhìn vào những bức tranh với màu sắc tươi thắm

đó người nông dân nhận thấy những hình ảnh thân quen từ những mảng màu gần gũi Ai cũng cảm thấy niềm vui, cảm thấy hạnh phúc từ những bức tranh giản dị và chân tình, họ tô đẹp cuộc sống của mình bằng tất cả những gì họ

có “cây nhà lá vườn”, họ vượt xa những gì họ có và cả những gì họ mong đợi Đó là những bức tranh do họ tạo ra , đã đi vào lòng người , đã từng có mặt ở hầu hết mỗi ngôi nhà người nông dân như một món ăn tinh thần trong ngày Tết , đi vào lòng người hữa nhập vào cuộc sống và tồn tại cho đến ngày nay với tư cách là đại diện tiêu biểu cho tranh dân gian Việt Nam Trong đó, yếu tố đặc biệt nổi trội góp phần làm nên vị thế bức tranh là “ Màu dân tộc sáng bằng trên giấy điệp ” Ta có thể nhận thấy rõ qua một số bức tranh tiêu biểu:

Hình 1.2 Tranh “Đại cát”

Hình 1.3 Tranh “Đàn gà”

Hình 1.4 Tranh “Nhân nghĩa”

10.2 Luận cứ thực tiễn

Tranh “Đàn cá”

Hình 1.5 “Đàn cá”

Bức tranh với lối vẽ của mô †t bố cục chă †t chẽ trong hình chữ nhâ †t đã cho ta thấy sự quây quần khăng khít giữa cá mẹ và năm cá con bên nhau Hình ảnh cá mẹ hơi “cuô †n” mình lại, e ấp che chở cho đàn con, dường như ta đã từng bắt gă †p dáng dấp người mẹ

khom lưng “quă †n” mình vất vả để nuôi con trong nhưng trang thi ca văn học Các nghê † nhân thâ †t khéo léo tài tình xây dựng hình tượng người mẹ “ẩn dụ” áo sờn nâu thổi vào đôi mắt có hồn, dù có vất vả mê †t nhọc nhưng vẫn quan tâm, hiền dịu bên đàn con tinh nghịch Bên cạnh đó là hình tượng lá sen cùng điểm hai bông sen vàng, đỏ xen kẽ, giá trị về tinh thần càng được tôn sùng cao hơn càng làm cho nhịp điê †u bố cục tranh thâ †t hòa quyê †n nhịp nhàng Hình ảnh cá chép mẹ gắn liền với sen tượng trưng cho tâm hồn thanh khiết thâ †t cao cả vượt lên trên mọi khó khăn thấp h‡n Đã từ lâu rồi ý nghĩa của màu nâu đã ăn sâu vào trong tiềm thức của người bởi sự mô †c mạc, gắn liền với màu đất quê, màu áo của các bà, các mẹ rất đỗi thân quen Màu nâu trong tranh “Đàn cá” là tông màu chủ đạo Cả bức tranh đều toát lên màu nâu thâ †t gần gũi, hòa quyê †n và đượm tình mẫu tử Màu xanh cho niềm hi vọng, tương lai tốt lành cho đàn con Đàn cá có năm cá con tượng trưng cho ngũ hành trời và đất “kim – mô †c – thủy – hỏa - thổ” cầu mong sự vẹn toàn

Tranh “Vinh hoa – Phú quý”

Hình 1.6 “Vinh hoa – Phú quý”

Trong hai bức tranh Vinh hoa - Phú quý, hình vịt, gà, hoa sen, hoa cúc, các mảng to nhỏ, dài ngắn khác nhau, màu sắc tươi sáng tạo nên sự phong phú về mảng nhưng vẫn

đảm bảo sự cân bằng và hài hòa Ở đó, cách sử dụng nét và lượng rất tài tình, tạo nên

sự cân bằng, mảng to mảng nhỏ đặt khéo léo Nét giữ cho mảng màu đằm trên giấy, tạo ra hòa sắc, tăng thêm vẻ đẹp của bức tranh, nét còn tạo sự nhất quán của hình và các mảng màu, diễn tả được tình cảm, tính cách nhân vật bằng những nét, to nhỏ đậm nhạt, mạnh mẽ khác nhau nhưng không làm cho bức tranh khô cứng, chắc nhưng uyển chuyển thanh thoát, có thể nói mảng nét trong sự phối hợp với màu sắc đã đạt đến một tầm cao của nghệ thuật Tranh Vinh hoa là hình bé trai ôm gà trống Gà trống chữ Hán

là đại kê, có âm đồng với chữ đại cát/đại kiết Đại cát cũng là tên 1 quẻ bói tốt nhất trong Bát quái gắn liền với hình tượng tranh Đại cát Tranh Phú quý là hình bé gái ôm con vịt Ý nghĩa chúc tụng của 4 bức tranh này đều được nghệ nhân thể hiện rõ ràng ở tên tranh Trong bộ tứ quí này lại được chia làm 2 cặp bé trai – bé gái: Lễ trí – Nhân nghĩa và Vinh hoa – Phú quý với hàm ý chú cho có con cái thì phải có đủ cả trai lẫn gái, hay “có nếp có tẻ” như cách nói của các cụ xưa, như vậy mới là tròn đầy

Tranh “Đàn lợn âm dương”

Hình 1.7 “Đàn lợn âm dương”

Những bức tranh như “Đàn lợn âm dương” thuô †c về mảng chúc tụng, vào những ngày

lễ Tết người dân lạc Viê †t thường mua về dán trang trí cho vui cửa vui nhà, cả không gian căn nhà rực r‰ trong ngày vui năm mới Ở đây chúng ta thấy nghê † nhân thâ †t khéo léo khắc họa hình tượng đàn lợn to béo mâ †p mạp, sự nhấn và tạc tạo lên trên hình

tượng những chú lợn, hình tượng vòng xoáy âm dương thể hiê †n rõ sự đúc kết triết lý

về luâ †t tự nhiên Chính vòng xoáy âm dương và hình tượng con lợn đã chứng tỏ nô †i dung rõ ràng về nguyên lí trong sự vận động của vũ trụ theo thuyết âm dương ngũ hành, trời đất thiên nhiên con người đều có mối quy hòa nhất định tác đô †ng qua lại với nhau Sự sắp xếp các con lợn với nhau, giữa đàn lợn con cùng lợn mẹ hòa nhịp vào nhau thể hiê †n sự sinh sôi nảy nở, tạo ra mô †t bố cục chă †t chẽ Về mặt màu sắc trên tranh tạo ra sự hài hòa theo sự tương phản các cặp màu xanh lục (mộc) đặt cạnh màu đỏ (hỏa) vàng (thổ) đặt cạnh xanh lục (mộc)… chính yếu tố đó tạo ra sự va đập màu sắc tươi sáng rực r‰, những đường nét to khỏe chất phác tạo nên tố chất chân chất của người nông dân Việt Nam