Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và hướng hoàn thiện

I.Khởi tố vụ án hình sự 1. Khái niệm 2. Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự 3. Nhiệm vụ của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự 4. Ý nghĩa của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự II.Người bị hại và khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại 1. Người bị hại 2. Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại 2.1Khái niệm 2.2Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại III. Một số vướng mắc trong thực tiễn khi áp dụng chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và hướng hoàn thiện. 1. Về các trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại 2. Về chủ thể yêu cầu khởi tố 3. Về hình thưc thể hiện của yêu cầu, khởi tố 4. Về trường hợp rút yêu cầu khởi tố tại phiên tòa 5. Một số vướng mắc khác trong thực tiễn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LAO ĐỘNG - XÃ HỘI

KHOA LUẬT

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Lớp tín chỉ:

HỌC KỲ …I… NĂM HỌC…2021-2022……

Đề tài:

Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về khởi tố vụ án hình

sự theo yêu cầu của người bị hại và hướng hoàn thiện

Họ và tên sinh viên: Phạm Bảo Chi

Mã SV:

Ngày/tháng/năm sinh:

Lớp niên chế:

Họ và tên giảng viên:

HÀ NỘI - 2021

DANH MỤC VIẾT TẮT

1 TTHS - Tố tụng hình sự

2 BLHS - Bộ luật hình sự

3 BLTTHS - Bộ luật tố tụng hình sự

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU

NỘI DUNG

I.Khởi tố vụ án hình sự

1 Khái niệm

2 Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự

3 Nhiệm vụ của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự

4 Ý nghĩa của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự

II.Người bị hại và khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

1 Người bị hại

2 Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

2.1Khái niệm

2.2Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại III Một số vướng mắc trong thực tiễn khi áp dụng chế định khởi tố vụ án hình

sự theo yêu cầu của người bị hại và hướng hoàn thiện

1 Về các trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại

2 Về chủ thể yêu cầu khởi tố

3 Về hình thưc thể hiện của yêu cầu, khởi tố

4 Về trường hợp rút yêu cầu khởi tố tại phiên tòa

5 Một số vướng mắc khác trong thực tiễn

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI MỞ ĐẦU

Giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là một trong những giai đoạn có ý nghĩa quan trọng trong quá trình TTHS Nhiệm vụ chính của giai đoạn này là xác định xem sự việc xảy ra có dấu hiệu tội phạm hay không để từ đó tạo cơ sở cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo được tiến hành một cách thuận lợi Có thể nói khởi tố vụ án hình sự không chỉ có ý nghĩa về mặt pháp lý là giai đoạn khởi động và có tính định hướng cho các giai đoạn tố tụng tiếp theo mà còn có ý nghĩa thiết thực trong công tác đấu tranh phòng chống tội phạm khiến cho mọi tội phạm đều bị phát hiện và được xử

lý nghiêm minh Để đạt được điều đó khởi tố vụ án hình sự đòi hỏi phải có căn cứ, đúng thẩm quyền và theo đúng trình tự thủ tục tố tụng mà pháp luật quy định Trong TTHS, người bị hại đóng vai trò quan trọng trong thành phần những người tham gia tố tụng Việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại khi tham gia TTHS là một yêu cầu đang được đặt ra Chính vì thế mà quyền yêu cầu khởi tố vụ án của người bị hại là một trong những vấn đề cần được quan tâm nên

em xin đi nghiên cứu vấn đề về: “Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và việc hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.”

Bài làm còn nhiều thiếu sót mong thầy cô góp ý để kiến thức của em được hoàn thiện hơn

NỘI DUNG

I.Khởi tố vụ án hình sự.

1.Khái niệm

Theo giáo trình Luật tố tụng hình sự - Trường đại học Luật Hà Nội thì “Khởi tố vụ

án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sự đầu tiên mà trong đó cơ quan tư pháp hình

sự có thẩm quyền căn cứ vào các quy định của pháp luật tố tụng hình sự tiến hành việc xác định có (hay không) các dấu hiệu của tội phạm trong hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện, đồng thời ban hành quyết định về việc khởi tố (hoặc không khởi tố) vụ án hình sự liên quan đến hành vi đó.”

Quyết định khởi tố vụ án là cơ sở pháp lý đầu tiên để thực hiện việc điều tra Quyết định này làm phát sinh quan hệ pháp luật tố tụng hình sự giữa cơ quan có thẩm quyền và những người tham gia tố tụng

Mục tiêu cụ thể của khởi tố vụ án hình sự là xác định các dấu hiệu của tội phạm, bảo đảm phát hiện nhanh chóng mọi hành vi phạm tội thông qua những hoạt động kiểm tra, xác minh kịp thời các nguồn tin về tội phạm, góp phần ngăn ngừa xử lý kịp tời tội phạm và người phạm tội

Như vậy, giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là giai đoạn đầu tiên của quá trình tố tụng hình sự tạo ra những điều kiện cần thiết để thực hiện nhiệm vụ xác định tội phạm

và người phạm tội ở các giai đoạn tiếp theo, góp phần bảo đảm không một tội phạm nào không bị phát hiện không một tội phạm nào bị truy cứu trách nhiệm hình

sự oan Hay nói một cách khác khởi tố vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng độc lập làm cơ sở cho các hoạt động tố tụng tiếp theo của quá trình giải quyết vụ án hình sự

2.Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự

Cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự bao gồm cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án) và các cơ quan khác (Cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, đơn vị Bộ đội biên phòng, lực lượng Cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra):

- Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự: + Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của Cơ quan điều tra:

Cơ quan điều tra trong Công an nhân dân quyết định khởi tố vụ án hình sự đối với tất cả các tội phạm trừ những tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao

Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân quyết định khởi tố vụ án hình sự đối với những tội phạm thuộc thẩm quyền xét xử của Toà án quân sự

Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao quyết định khởi tố vụ án hình

sự đối với những tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán

bộ thuộc cơ quan tư pháp

+ Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của Viện kiểm sát

Viện kiểm sát quyết định khởi tố vụ án hình sự trong trường hợp: Khi thấy quyết định không khởi tố vụ án hình sự của Cơ quan điều tra, cơ quan khác trong Công

an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, lực lượng Cảnh sát biển, đơn vị Bộ đội biên phòng, cơ quan Hải quan, Kiểm lâm không có căn cứ thì Viện kiểm sát huỷ bỏ quyết định đó và ra quyết định khởi tố vụ án hình sự Viện kiểm sát cũng có quyền quyết định khởi tố vụ án hình

sự trong trường hợp Hội đồng xét xử yêu cầu khởi tố vụ án

+ Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của Hội đồng xét xử

Hội đồng xét xử khởi tố vụ án hình sự nếu qua việc xét xử tại phiên toà phát hiện được tội phạm hoặc người phạm tội mới cần phải điều tra

- Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự của các cơ quan khác

+ Đơn vị Bộ đội biên phòng, cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển khi phát hiện hành vi vi phạm pháp luật đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự trong lĩnh vực quản lý của mình thì có thẩm quyền khởi tố vụ án

+ Các cơ quan khác trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm

vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự khi thực hiện nhiệm vụ mà phát hiện sự việc có dấu hiệu tội phạm thuộc thẩm quyền điều tra của mình

3.Nhiệm vụ của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự

Nhiệm vụ của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự là xác định có hay không có dấu hiệu của tội phạm để ra quyết định khởi tố hoặc quyết định không khởi tố vụ án Để thực hiện nhiệm vụ này cơ quan có thẩm quyền sau khi tiếp nhận tố giác, tin báo về

tội phạm hoặc kiến nghị khởi tố, trong phạm vi thẩm quyền của mình và thời hạn luật định phải tiến hành các hoạt động kiểm tra, xác minh các tin tức về tội phạm bằng những biện pháp như:

- Kiểm tra giấy tờ tuỳ thân, hộ khẩu, đăng ký tạm trú của người bị tố cáo; yêu cầu

cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội hoặc công dân có liên quan đến sự việc cung cấp những tài liệu cần thiết

- Yêu cầu cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội có liên quan giải thích rõ sự việc nhằm mục đích làm rõ dấu hiệu tội phạm Khi yêu cầu giải thích, cơ quan có thẩm quyền không được áp dụng các biện pháp hỏi cung hoặc cưỡng chế tố tụng đối với người được yêu cầu giải thích

- Khi cần thiết phải kiểm tra nội bộ cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội thì phải yêu cầu cơ quan, tổ chức hữu quan tự kiểm tra hoặc yêu cầu cơ quan thanh tra tiến hành thanh tra để làm rõ sự việc

- Nếu bắt người trong trường hợp khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang thì tiến hành lấy lời khai của người bị bắt

- Trong trường hợp cần thiết thì khám nghiệm hiện trường và tiến hành các biện pháp khác theo quy định của BLTTHS để xác định dấu hiệu tội phạm

4 Ý nghĩa của giai đoạn khởi tố vụ án hình sự

- Là cơ sở pháp lý khởi động giai đoạn điều tra vụ án

- Có tính chất định hướng cho giai đoạn tố tụng tiếp theo

Ý nghĩa chính trị xã hội:

- Thể hiện sự kiên quyết cũng như quan tâm của Nhà nước trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm

- Thể hiện tinh thần trách nhiệm của các cơ quan có chức năng chuyên trách nói riêng và các cơ quan, tổ chức khác nói chung trong công tác phòng chống tội phạm

- Bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân

II.Người bị hại và khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

1.Người bị hại

Ở Việt Nam, khái niệm người bị hại lần đầu tiên xuất hiện trong Thông tư số 16/TATC ngày 27/09/1974 của TANDTC Theo đó, người bị hại được định nghĩa:

“là công dân đã bị kẻ phạm pháp trực tiếp xâm phạm đến thể chất, tài sản, hoặc xâm phạm về tinh thần (như bị lăng nhục, đánh, giết, trộm cắp, lừa đào…)”

Tại khoản 1 Điều 62 BLTTHS năm 2015 quy định: “Bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản hoặc là cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe dọa gây ra”

Tóm lại, các quy định của pháp luật việt Nam về người bị hại thay đổi theo từng giai đoạn Người bị hại được hiểu thống nhất là chỉ con người cụ thể, cá nhân bị tội phạm gây thiệt hại trực tiếp về tinh thần, thể chất hoặc tài sản chứ không thể là pháp nhân hay cơ quan, tổ chức

2 Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

2.1Khái niệm

Khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại lần đầu tiên được quy định trong BLTTHS 1988 và sau đó, trên cơ sở kế thừa, BLTTHS 2015 tiếp tục quy định với những sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với đòi hỏi của thực tế Tuy nhiên, cả hai BLTTHS đều không đưa ra khái niệm khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại Mặc dù vậy, khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại được xem là trường hợp đặc biệt của khởi tố vụ án hình sự, cho nên nó sẽ có những đặc điểm chung của khởi tố vụ án hình sự

Đối với các vụ án hình sự được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, giai đoạn khởi tố vẫn được xác định là giai đoạn mở đầu của quá trình tố tụng Tuy nhiên, trong giai đoạn khởi tố của những vụ án hình sự chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại cần có yêu cầu khởi tố vụ án từ phía người bị hại Nếu không có yêu cầu khởi tố của người bị hại thì Cơ quan điều tra không được ra quyết định khởi tố vụ án Đây là điểm khác biệt so với giai đoạn khởi tố của các vụ án hình sự khác

2.2 Thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại

Như đã phân tích ở trên, cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án gồm các cơ quan tiến hành tố tụng và các cơ quan khác Nhưng với những vụ án hình sự được khởi

tố theo yêu cầu của người bị hại, không phải cơ quan nào trong số các cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự đều được khởi tố Các cơ quan như đơn vị Bộ đội biên phòng, cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng Cảnh sát biển… do chỉ có

thẩm quyền khởi tố vụ án khi phát hiện có dấu hiệu tội phạm trong lĩnh vực quản

lý của mình nên có thể khẳng định các cơ quan này không có thẩm quyền khởi tố

vụ án do người bị hại yêu cầu Còn về phía các cơ quan tiến hành tố tụng, thẩm quyền khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại chỉ thuộc về một số cơ quan nhất định, đó là Cơ quan cảnh sát điều tra trong Công an nhân dân và Cơ quan điều tra hình sự trong Quân đội nhân dân Viện kiểm sát, Toà án, Cơ quan an ninh điều tra trong Công an nhân dân, Quân đội nhân dân và Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao không có thẩm quyền khởi tố những vụ án hình sự chỉ được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại do các cơ quan này chỉ được quyền khởi tố vụ án trong những trường hợp nhất định hoặc đối với một số loại tội phạm

cụ thể theo quy định Chẳng hạn như Cơ quan an ninh điều tra trong Công an nhân dân ra quyết định khởi tố vụ án đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia hay Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thẩm quyền khởi tố vụ án về các tội xâm phạm hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ thuộc các cơ quan tư pháp Từ đây có thể thấy, mặc dù luật không quy định rõ nhưng có thể khẳng định rằng chỉ những cơ quan nào có thẩm quyền khởi tố đối với 10 trường hợp phạm tội được quy định tại khoản 1 Điều 155 BLTTHS 2015 thì cơ quan đó mới có thẩm quyền khởi tố đối với các vụ án chỉ được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại

Trong các vụ án được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại, để xác định dấu hiệu tội phạm thì sau khi có yêu cầu khởi tố vụ án của người bị hại Cơ quan Điều tra phải tiến hành các hành vi tố tụng như đối với các vụ án thông thường Nếu chưa

có yêu cầu của người bị hại, Cơ quan điều tra vẫn có thể xác minh, kiểm tra tin báo, tố giác về tội phạm nhưng không được ra quyết định khởi tố vụ án Trong một

số trường hợp, người bị hại không biết họ có quyền yêu cầu khởi tố vụ án thì Cơ quan điều tra phải thông báo cho người bị hại biết, hỏi họ có yêu cầu khởi tố vụ án không và hướng dẫn họ làm các thủ tục cần thiết

III Một số vướng mắc trong thực tiễn khi áp dụng chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại và hướng hoàn thiện.

Quy định khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại thể hiện sự quan tâm của nhà nước tạo điều kiện cho người bị hại được cân nhắc tính toán xem việc khởi tố vụ

án hình sự có gây bất lợi cho họ hay không

1 Về các trường hợp khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại

Theo khoản 1 điều 155 BLTTHS 2015 quy định 10 tội chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của người bị hại và đều thuộc khoản 1 của các điều: 134, 135, 136, 138, 139,

141, 143, 155 và 226 của BLHS

Thực tiễn cho thấy, có những hành vi thuộc một số loại tội lẽ ra nên trao cho người

bị hại quyền yêu cầu khởi tố nhưng luật lại không quy định Cụ thể như:

- Trong tội xâm phạm đến sức khỏe của người khác trong khi thi hành công

vụ (giống như tội cố ý gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe của người khác nhưng chỉ khác chủ thể là người có chức vụ, quyền hạn và phạm tội trong lúc thi hành công vụ), vì vậy, nên đưa hai tội này vào trường hợp khởi tố theo yêu cầu của

bị hại

- Trong các tội xâm phạm quyền tự do dân chủ của công dân có quy định tội bắt người, giữ hoặc giam người trái pháp luật, tội xâm phạm chỗ ở của công dân, tội buộc người lao động, cán bộ, công chức thôi việc trái pháp luật, các tội này xâm phạm tới quyền cơ bản của con người như quyền tự do thân thể, quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, quyền được lao động Đối tượng bị xâm hại trực tiếp là các quyền của người bị hại, vì vậy, nên để cho người bị hại được tự do lựa chọn hình thức xử lý sao cho có lợi nhất đối với họ thông qua việc yêu cầu hoặc không yêu cầu khởi tố vụ án

- Trong các tội xâm phạm sở hữu có tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, tội chiếm giữ trái phép tài sản, tội sử dụng trái phép tài sản, tội hủy họa hoặc

cố ý làm hư hỏng tài sản, tội vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản, đối tượng

bị xâm hại trong các trường hợp này chỉ thuần túy về mặt tài sản Những trường hợp này thông thường người bị hại chỉ cần thu hồi lại tài sản hoặc khắc phục hậu quả là đủ, vì vậy, nên đưa vào trường hợp khởi tố theo yêu cầu của người bị hại để chuyển giao quyền định đoạt việc xử lý người phạm tội cho người bị hại

Từ những phân tích trên, em thấy BLTTHS cần phải nghiên cứu, sửa đổi phạm vi

áp dụng chế định khởi tố vụ án hình sự theo yêu cầu của người bị hại, theo hướng

bỏ trường hợp khởi tố theo yêu cầu của người bị hại đối với tội hiếp dâm và quy định thêm một số trường hợp phải khởi tố theo yêu cầu của người bị hại như đe dọa giết người; gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong khi thi hành công vụ; bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật; xâm phạm chỗ

ở của công dân; buộc người lao động, cán bộ, công chức thôi việc trái pháp luật; lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, chiếm giữ trái phép tài sản; sử dụng trái phép tài sản; hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản