toàn cầu hóa và sự thay đổi

Trong bài viết thứ nhất, ông Milanovic lập luận rằng công dân của các nước giàu có hai mối lo: mất việc làm do cạnh tranh từ các nước có chi phí lao động thấp và mất bản sắc dân tộc do

Toàn cầu hoá, sao mà khó thế?

Các cường quốc thống trị thế giới trước đây đã từng thúc đẩy quá trình toàn cầu hoá, coi đó là một công cụ giúp tăng thêm sự giàu có và ảnh hưởng của mình Tuy nhiên các nước này lại khó chịu khi những cường quốc mới nổi lên như Trung Quốc và Ấn Độ cũng thực hiện cùng một chiến lược

Bài viết gồm hai phần này của nhà kinh tế học Branco Milanovic thuộc Ngân hàng thế giới (WB) lí giải tại sao cả những nước giàu nhất lẫn những nước

nghèo nhất đều lo sợ toàn cầu hoá

Trong bài viết thứ nhất, ông Milanovic lập luận rằng công dân của các nước giàu

có hai mối lo: mất việc làm do cạnh tranh từ các nước có chi phí lao động thấp

và mất bản sắc dân tộc do tăng số lượng người nhập cư

Với lực lượng lao động được đào tạo, có tay nghề cao, hai nền kinh tế mới nổi, Trung Quốc và Ấn Độ đã làm chủ được quá trình toàn cầu hoá kinh tế: Trung Quốc có thặng dư thương mại rất lớn, còn Ấn Độ dẫn đầu thế giới về công nghệ thông tin.

Vấn đề nhập cư không chỉ đe dọa đến việc làm ở các nước phát triển mà còn đặt ra những thách thức đối với yếu tố văn hoá và sự đoàn kết dân tộc, đặc biệt nếu như nhiều người nhập cư không hoà nhập được ở tổ quốc mới của họ Châu Âu, bằng cách không hoan nghênh những người nhập cư và ngăn cản họ thăng tiến trong sự nghiệp, lại đang phải đối mặt với nhiều thách thức hơn là Mỹ Cuối cùng, ông Milanovic kết luận: “Châu Âu cần một cuộc cách mạng xã hội, thay thế hệ thống phúc lợi xã hội và phải chấp nhận rằng người Đức, người Pháp và người Ý ngày mai sẽ có mầu da sẫm hơn màu da hiện nay của họ” Lo

sợ mất việc làm và bản sắc văn hoá khiến phương Tây đang xem xét lại giá trị của thương mại và vấn đề nhập cư

Phần 1: Ngay cả nước giàu cũng ngại toàn cầu hoá

Xét về mặt lịch sử, cường quốc thống trị có xu hướng ủng hộ toàn cầu hoá coi

đó là cách để tăng phạm vi ảnh hưởng, mở rộng thương mại và giành lấy lợi ích kinh tế, có thêm công dân mới và có thể chứng tỏ được những lợi ích mà nền hoà bình của họ mang lại Điều này đúng với trường hợp toàn cầu hoá do người

Ý, Anh và bây giờ là người Mỹ đi đầu

Nhưng gần đây, những người phương Tây giàu có, coi toàn cầu hoá như khúc dạo đầu cho “sự cáo chung của lịch sử” lại có những suy nghĩ khác

Có hai mối lo sợ khiến các nước phát triển muốn xem xét lại quá trình toàn cầu hoá: Thứ nhất là lo mất việc làm do cạnh tranh từ các nước có chi phí lao động thấp Thứ hai là lo sợ bản sắc văn hoá và dân tộc sẽ mờ nhạt do số lượng người nhập cư tăng lên

Nguyên nhân của nỗi lo sợ thứ nhất đó là sự nổi lên nhanh chóng của Trung Quốc và Ấn Độ trên trường quốc tế Đối với sinh viên ngành lịch sử, việc hai nước này nổi lên không phải là điều đáng ngạc nhiên Hai nước này đang thu hồi lại đất đai bị mất trong thế kỷ thứ XIX và XX Trước cách mạng công nghiệp,

sản lượng của Trung Quốc và Ấn Độ cộng lại chiếm một nửa của cả thế giới Ngày nay, sau một phần tư thế kỷ tăng trưởng thần kỳ của Trung Quốc và hơn một thập kỷ kinh tế tăng tốc của Ấn Độ, cả hai nước này đóng góp chưa đến 1/5 sản lượng của cả thế giới Mặc dù tỉ lệ đóng góp của hai nước này thấp hơn trước đây, nhưng lại tăng nhanh hơn nhiều so với 30 năm trước

Sự tăng trưởng mạnh của hai người khổng lồ châu Á này, thể hiện ở sự năng động trong thương mại, suất siêu lớn của Trung Quốc và vai trò của Ấn Độ với

tư cách là trung tâm gia công và có tiềm năng trở thành nước dẫn đầu thế giới

về công nghệ thông tin, đã khiến phương Tây lo ngại liệu họ có thể cạnh tranh được với lực lượng lao động dồi dào, giá rẻ và tay nghề khá cao này

Trong khi nỗi lo sợ mất việc làm xuất phát từ hai người khổng lồ với tốc độ tăng trưởng kinh tế rất nhanh, thì nỗi lo sợ vấn đề nhập cư lại đến từ các nước đang phát triển khác, nơi kinh tế tăng trưởng chậm Những người tìm mọi cách để đến châu Âu hoặc vượt biên giới Mêhicô sang Mỹ đều thuộc những nước đã tụt hậu xa so với Tây Âu và Mỹ trong 1/4 thế kỷ qua

Năm 1980, thu nhập thực tế trên đầu người của Mêhicô, đã được điều chỉnh theo mức chênh lệch giá giữa Mỹ và Mêhicô, chỉ bằng 1/3 của Mỹ Ngày nay, tỉ

lệ này là 1/4,5

Những người châu Phi nghèo khổ tìm cách đến quần đảo Canary của Tây Ban Nha đều thuộc những nước từ 50 nay không có sự phát triển kinh tế nào Lấy Gahna, một trường hợp được coi là thành công của

châu Phi làm ví dụ: vào thời kỳ mới giành độc lập,

năm 1957, thu nhập của nước này bằng một nửa của

Tây Ban Nha, thì ngày nay chỉ bằng 1/10

Vấn đề nhập cư gây sức ép đối với việc làm có trình

độ trung bình hoặc thấp ở các nước phương Tây

cũng tương tự như hàng nhập khấu giá rẻ từ Trung

Quốc và hàng gia công từ Ấn Độ Và quả thực, tiền

lương của những công nhân trình độ trung bình và

trình độ thấp ở các nước giàu không theo kịp thu nhập

của công nhân được đào tạo Trong khi lương thực tế

trung bình của công nhân ở Mỹ không tăng ở khía

cạnh thực tế trong 25 qua thì lương thực tế của 1%

những người có thu nhập cao nhất lại tăng hơn gấp

đôi Hiện nay, 1% những người Mỹ giàu nhất kiểm

soát gần 20% tổng thu nhập của nước Mỹ Sự bất

bình đẳng này đã ảnh hưởng đến tất cả các nước phương Tây ở những mức độ khác nhau

Nhưng mối đe doạ thực sự là một thứ gì đó có ảnh hưởng sâu rộng hơn là mối

đe đối với việc làm và lương bổng Phương Tây không xa lạ gì với việc thay đổi

cơ cấu Ricardo trong cuốn sách “Những nguyên tắc” của ông viết năm 1815 đã

đề cập đến sự xáo trộn ở thị trường lao động khi máy móc ra đời

Các nước phương Tây đã phải đối phó với tình trạng suy giảm của những

ngành công nghiệp một thời rất mạnh như than đá, thép và dệt may Các nhà

Thu nhập giảm, di trú tăng: ngày càng có nhiều người Mêhicô nhập cư bất hợp pháp

đổ dồn về biên giới giữa

Mêhicô và Mỹ Ảnh Yale

Global.

kinh tế học chưa bao giờ ủng hộ những lí lẽ đòi bảo vệ những ngành công

nghiệp đang suy tàn: đối với một nền kinh tế đang phát triển, sự thay đổi cơ cấu

là cần thiết và không thể tránh khỏi; mất việc làm trong ngành này sẽ tạo ra việc làm mới trong một ngành khác

Sự khác biệt ngày nay đó là thách thức kép đang làm xói mòn sự đồng thuận đã tạo nên hệ thống phúc lợi xã hội ở phương Tây kể từ chiến tranh thế giới thứ II

Để hiểu lí do tại sao phải đề cập đến những nền tảng xây dựng nên hệ thống phúc lợi ở châu Âu: đó là sự đoàn kết dân tộc và đoàn kết xã hội

Nền tảng thứ nhất có ý nghĩa rằng một người nào đó sẵn sàng đóng thuế nếu như người đó chắc chắn rằng số tiền họ nộp thuế sẽ chảy vào túi một người nào

đó cùng thuộc dân tộc và nền văn hoá với họ Nhưng một khi những nhóm người nhập cư với các chuẩn mực về xã hội khác biệt và không dễ gì thích nghi được đến mảnh đất này thì ý nghĩa đó chắc chắn không còn tồn tại Có thêm nhiều người nhập cư sẽ là xói mòn tính đoàn kết giữa công dân ở những nước châu Âu giàu có

Nền tảng thứ hai của hệ thống phúc lợi xã hội đó là sự đoàn kết giữa các tầng lớp trong xã hội Để có được điều này nhất thiết phải có sự tương đồng về điều kiện kinh tế giữa các tầng lớp để một người nào đó có lí do tin rằng với khoản tiền anh ta chi trả cho hoạt động phúc lợi xã hội ngày hôm nay thì trong tương lai anh ta sẽ được đền bù bằng một lợi ích khác tương đương nếu anh ta phải cần đến nó

Ví dụ như khi tỉ lệ thất nghiệp tương đương với tỉ lệ người lao động có tay nghề cao thì những người này sẽ chi trả cho trợ cấp thất nghiệp Nhưng nếu như tỉ lệ thất nghiệp khác đi thì những người lao động trình độ cao chưa chắc đã tham gia Khi mà khoảng cách thu nhập ở những nước phương Tây giữa những người giàu và người có trình độ cao với tầng lớp trung lưu và những lao động trình độ thấp ngày càng tăng thì nền tảng để xây dựng nên hệ thống phúc lợi tư bản chủ nghĩa sẽ sụp đổ

Sự bất bình đẳng về kinh tế sẽ dẫn đến chia rẽ về văn hoá Những người nhập

cư thiểu số gia nhập đội ngũ công nhân được trả lương thấp không phải là những người duy nhất khác biệt về mặt văn hoá và kinh tế với nhóm người ưu

tú trong xã hội phương Tây ngày nay, những người cũng đang ngày càng trở nên khác biệt hơn với những người đồng hương cùng chung một dân tộc nhưng nghèo hơn họ

Đến nay, những thay đổi này đòi hỏi một giao kết về mặt xã hội hoàn toàn mới, một sự định nghĩa lại về chủ nghĩa tư bản Những sự thay đổi cơ bản như thế khó có thể đạt được khi mà mối đe dọa vẫn còn tiếp diễn, vẫn tăng thêm và gây

ấn tượng mạnh trong ý thức của mỗi người Những quyết định khó khăn có thể

bị trì hoãn và cả các chính trị gia lẫn cử tri đều không muốn thay đổi

Vậy tại sao việc xây dựng “chủ nghĩa tư bản mới” và suy xét lại về giao kết xã hội đã lỗi thời đối với châu Âu lại khó khăn hơn nhiều so với Mỹ? Thứ nhất, một

lí do hiển nhiên đó là hệ thống phúc lợi của châu Âu mở rộng hơn nhiều và ăn sâu vào đời sống của người dân hơn là ở Mỹ và việc huỷ bỏ nó sẽ gây rối loạn

về mặt xã hội nhiều hơn

Thứ hai, do tốc độ tăng trưởng dân số thấp, thậm chí ở nhiều nước còn tăng trưởng âm nên cần đến những dòng người nhập cư mới Và đây chính là mấu chốt của vấn đề: Châu Âu tranh cãi về việc hoà nhập người nhập cư nhiều hơn

là Mỹ Đương nhiên, về mặt lịch sử, châu Âu không phải là xã hội của những người nhập cư Người châu Âu vui vẻ chấp nhận những người lao động nước ngoài miễn là họ chỉ làm những công việc có thu nhập thấp và sống ở những vùng xa xôi hẻo lánh Giải pháp gần như là phân biệt chủng tộc này đã duy trì được bản sắc văn hoá của người nhập cư, mà sau đó trở nên nổi tiếng nhất ở

Hà Lan, lại bị coi là bất đồng với những giá trị châu Âu Những người nhập cư,

và nhất là con cái họ không hài lòng với những công việc cấp thấp

Trong khi châu Âu hoan nghênh những người này tham gia đội bóng đá hoặc bóng rổ thì lại không muốn họ làm công việc trực tiếp quản lí điều hành

Cuối cùng, châu Âu cần một cuộc cách mạng xã hội: thay thế hệ thống phúc lợi

xã hội và phải chấp nhận rằng người Đức, người Pháp và người Ý ngày mai sẽ

có mầu da sẫm hơn màu da của họ ngày nay, bao gồm những cá nhân thuộc nhiều tôn giáo khác nhau và chắc chắn sẽ là một dân tộc khác

Khi mà sự liên kết giữa dân tộc Frăng và văn hoá Latinh đã tạo nên dân tộc Pháp thì một sự kiện kết tương tự giữa Hồi giáo và Cơ đốc giáo, giữa người châu Âu và châu Âu gốc Phi có thể tạo nên những dân tộc châu Âu mới, với cái nhìn khác biệt hơn về cuộc sống và những chuẩn mực xã hội Không xã hội nào

có thể hoàn thành một sự chuyển đổi mang tính thời đại như vậy một cách nhanh chóng và không đau đớn

• Branco Milanovic

Tác giả là nhà kinh tế học thuộc Ngân hàng thế giới (WB) VietNamNet được phép xuất bản lại của

YaleGlobal Online, (http://yaleglobal.yale.edu) Bản quyền thuộc Trung tâm Nghiên cứu Toàn cầu hoá của Đại học Yale.