TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN kinh te XÃ ỉỈỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 17 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỀ xủ LÝ MÓI QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC, THỊ TRƯỜNG VÀ XÃ HỘI TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN KINH TẾ XÃ HỘI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY Đ[.]
Trang 1TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN kinhte - XÃ ỉỈỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 17
ĐOÀN MINH HUẤN *
* PGS.TS, ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tậpTạp chí Cộng sàn
(1)Vân kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lân thứXIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội,t.l,tr.13O-131
(2) , (3), (4), (5) Vàn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lân thứ XIII, Sđd, t I, tr 131,
133,133,132
Các mô hình kinh tế hỗn hợp trước dây đưực vận hành dựa trên sự kết
hựp giữa “bàn tay vô hình” (thị trường) với “bàn tay hữu hình’’ (Nhà nước)
Còn các mô hình kinh tế hỗn hợp trong nen kinh tế thị trường hiện đại,
dầy đủ ngày nay đưực vận hành bởi “ bộ ba” Nhà nước, thị trường và xã
hội “ Bộ ba” nêu trên khi dược sử dụng hợp lý, kết hợp chặt chẽ, hài hòa
cho phcp phát huy day đù vai trò của từng thành to, có tác dụng bô sung
và thúc đẩy nhau, phục vụ hiệu quả quản lý phát triển kinh tế - xã hội.
Đ
ại hội XIII của Đảng
(tháng 1-2021) đã có
bước phát triển nhận
thức lýluậnvề xử lýmốiquan hệ
giữa nhà nước, thị trường và xã
hội Cùng với làm rõ hơn chức
năng của Nhà nước trong nền
kinh tế thị trường định hướng xã
hội chù nghĩa gắn với nội dung,
cơ chế, phương thức, công cụ
can thiệp, điều tiết cụ thể(1), Đại
hội XIII của Đảng khẳng định
thị trường đóng vai trò quyết định
trong xác định giá cả hàng hóa,
dịch vụị2\ trong huy động, phân bô
và sử dụng nguồn lực(y> và cáctô
chức xã hội, xã hội - nghề nghiệp
có vai trò tham gia hình thành
và điều tiết các quan hệ kinh tế
thị trường^, tham gia phản biện luật pháp, cơ chế, chính sách của Nhà nước, giám sát các cơ quan
và đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước trong việc thực thi pháp luật(S} Những nhận thức lý luận mới trên đây cần tiếp tục được nghiên cứu sâu sắc và cụ thể hóa, thể chế hóa trong quátrình
tổ chức thực hiện Nghị quyết Đạihội XIII của Đảng
1 Thê che chính trị với xử lý moi quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội trong quân lý phát triển kinh tế -
xã hội
Mối quan hệ giữa nhà nước, thị trường và xã hội mang tính
phổ biến với mọi quốc gia thừa nhậnkinhtế thị trường, nhưngxử
lý các mốiquanhệtrong“bộ ba” này với mục đích gì, bằng phương pháp nào, cách thức ra sao lại chịusựchiphốicủanhiềuyếu tố, trước hết là thể chế chính trị Lịchsửthếgiới cận- hiện đại
đã chứng kiến sự thất bại củacác
mô hình quản trị quốc gia tuyệt * 1
SỐ 01-2021 i TẠP CHÍ CỘNG SẢN-CHUYÊN ĐỂ
Trang 218 MỚI ỢUĂN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC, THỊ TRƯƠNG VÀ XÃ HỘI
đối hóa thành tố này mà phủ
nhận hoặc hạ thấp thành tốkhác
trong tương quan “bộ ba” nhà
nước - thị trường - xã hội Tuyệt
đối hóa thị trường tự do khiến
tính tự phát thị trường phát tác,
châm ngòi cho các cuộc khủng
hoảng kinh tế chu kỳ, phân hóa
giàu nghèo trầm trọng, xung đột
xã hội gaygắt Tuyệt đối hóa vai
trò của nhà nước, phủ nhận thị
trường khiến nguồn lựcphần bổ
không hiệu quả, tạo cho người
dân tâm lý dựa dẫm, ỷ lại, triệt
tiêu động lực phát triển, kể cả
dẫn tới khủng hoảng kinh tế - xã
hội Tuyệt đối hóa vai trò của tự
quản xã hội,buông lỏng sựquản
lý thốngnhất củanhànước,khiến
kỷ cương, phép nước bị vi phạm,
dẫn tới vô chính phủ, rối loạn
xã hội, thậm chí còn làm tan rã
quốc gia - dân tộc<6) Sự đổ vỡ của
Liên bang Xô-viếtcómột nguyên
nhân căn bản từ nhữngsai lầm cổ
xúy chủ nghĩa đa nguyên trong
quá trình cải tổ, khiến các tổ chức
“xã hội dânsự” mọclên như nấm
vào giai đoạn 1989 - 1991, tấn
công vào vai trò lãnh đạo của
ĐảngCộngsản, sự quảnlý thống
nhấtcủaNhà nước,đẩy đất nước
vào tình trạng vô chính phù, rối
ren, bất ổn Các cuộc “cách mạng
màu”, “cách mạng nhung” xuất
hiện trong những thập niên gần
đây ở một số quốc gia trên thế
giới đều được châm ngòi từviệc
lợi dụngcác tổ chức“xã hội dân
sự” tấn công vào trật tự luật pháp,
nhất là khi có sự kích động, cổ
xúy, ủng hộ của các thế lực thù
địch bên ngoài
Rút kinh nghiệm từ thất bại của các mô hình quản trị quốc gia tuyệt đối hóa thànhtố nàymà xem nhẹ thành tốkhác khi xử lý mối tương quan giữa nhà nước -thị trường - xã hội, nhìn chung, đến nay hầu hết các nước vàvùng lãnh thổ trên thế giới đều thừa nhận mô hình kinh tế hỗn hợp
Thậm chí, quốc gia được xem là điển hình của mô hình kinh tế thị trường tự do như Mỹ, nhà nước vẫn có vai trò rất lớn trong khởi tạo, dẫn dắt, hỗ trợ va đầu tư phát triển các sản phẩmvà thị trường khoa học - công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo6(7); can thiệp mạnh vào giải cứu thị trường khi xuất hiện khủng hoảng kinh
tế -tài chínhnăm 2008 cũng như khủng hoảng y tế hiện nay Tuy vậy, từng thể chế nhà nước lại có
sự lựachọn khác nhau khi xửlý mối quan hệ giữa nhà nước, thị trườngvà xã hội Trong thể chế
đa đảng, đảng cánh hữu cầm quyền thường có xu hướng thúc đẩy tự do hóa, đề cao vai trò thị trường, bảovệquyềnlợi của tầng lớpgiàucó, các chính sáchxã hội đưa ra cũng chỉ nhằm xoa dịu mâu thuẫn giai cấp, giảm thiểu xung đột xã hội Ngược lại, khi đảng cánh tảcầm quyền thì có xu hướng đề cao vai trò nhà nước, chú trọng nhiều hơn quyền lợi của người lao động Trong thể chế đàng cộng sản duy nhất cầm quyền, hầu hết các nước đến nay đều thừa nhận kinh tế thị trường với những mức độ và hình thức khácnhau,phối kết hợpgiữa nhà nước, thị trườngvà xã hội trong
(6) Như trường hợp Cộng hòa Liên bang xã hội chủ nghĩa Nam Tư trước đây
khởi xướng và thực hiện lý luận "Chủ
nghĩa xã hội tự quàn"
(7) Xem: Mariana Mazzucato: Nhà nước khởi tạo - Giải những huyền thoại về vai trò của nhà nước và khu vực tư nhân
(Ngô Thị Ngọc Bích dịch, Trấn Mạnh Cường hiệu đinh), Nxb Thế giới, Hà Nội,
2020 (8) v.l.Lê-nin: Toàn tập, Nxb Tiến bộ,
Mát-xcơ-va, 1977, t 42, tr 349
quảnlý phát triển kinh tế -xã hội Bất cứ chính đảng nào lên cầm quyền cũng luôn tìm cách chính đáng hóa quyền lực chính trị trong quyền lực công, nắm
và sử dụng quyền lực nhà nước
- công cụ cơ bản nhất - để giải quyết các quan hệ lợi ích, trước hết là lợi ích kinh tế V.I Lê-nin từng khẳng định “chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinhtế”, đồng thời “chính trị không thể không chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế”(8) Địavị“hàng đầu”
ấy chính làvai trò của nhà nước đối với phát triển sức sản xuất Tác động của nhà nước đối với kinh tế cóthểthúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển,tùy thuộcvào chất lượng thể chế Trong quá trình chuyển đổi mô hình hoặc
cơ cấu lại nền kinhtế, chính sách của nhà nước thường có ý nghĩa đột phá, tạo bước ngoặtchophát triển kinhtế Chính sáchcủanhà nước mang ý nghĩa tích cực khi thúc đẩyphát triển sức sản xuất, giải phóng mọi nguồn lực,hàihòa hóacácquan hệ lợi ích, bảo đảm tính hiệu quả kinh tế.Muốn vậy,
SỐ 01 -2021 TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 3TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN kinhte - XÀ IỈỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY
các quy luật kinh tế khách quan
và lợiích chính đáng của cácgiai
cấp, tầng lớp xã hội phải được
tôn trọng, tránh can thiệp thô
bạo làm trầm trọng thêmkhuyết
tật của thị trường, của xã hội và
làm suy yếu chính bản thân nhà
nước -bàn chất là xù' lýđúngđắn
mối quan hệ giữa cái chủ quan và
cái khách quan(9).Xây dựng nền
kinh tế thị trường đầy đủ, hiện
đại vì thế không thể thiếu “bàn
tay”củamột nhà nước sáng suốt,
liêm chính, hoạt động hiệu lực,
hiệu quả cũng như sự đồng hành
của xã hội năng động, dân chủ,
vãn minh
(9) Xem: Vũ Văn Hà, Đoàn Minh Huấn (Đóng chủ biên):Mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường trong nền kinh tế thi trường định hướng xã hội chủ nghĩa - Thực trạng, vấn đề và đinh hướng chính sách,Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2020, tr 100
Ớ Việt Nam, nhân tố quyết
định bảo đảm sự kết hợp chặt
chẽ, hiệu quả, bổ sungcho nhau
giữa Nhà nước, thị trường và xã
hội chính là vai trò lãnh đạo của
Đảng Cộng sản với trí tuệ sáng
suốt và đạo đức trong sáng Trí
tuệ sáng suốt khiến mọi quyết
định chính trị của Đảng cầm
quyền luôn phù hợp thực tiễn,
đúng quy luật, bắt nhịp với xu
thế thời đại, có tầmnhìn dàihạn,
không rơi vào chủ quan duy ýchí
hay giới hạnbởi tư duy nhiệm kỳ
Đạo đức trong sángbảo đảm cho
quyết định chính trị thuận lòng
dân, hợp đạo lý, chí công, vô tư,
loại bỏ chủ nghĩacánhân,“lợiích
nhóm” hay các biểu hiệndân túy
Đảng Cộng sản Việt Nam do
Chù tịch Hồ Chí Minh sáng lập
và rènluyện,làđộitiênphong của
giai cấp công nhân, đồng thời là
đội tiênphong củanhân dân lao
độngvàcủacả dân tộc Việt Nam;
đại biểu trung thành cho lợi ích
của giai cấp công nhân, của nhân dân laođộng vàcủa dân tộc Đảng không có lợi ích nào khác, ngoài lợiích của Tổquốc,lợiích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, của nhân dân, do nhândân vàvì nhân dân,do Đảng Cộng sản lãnh đạo
Bản chất cách mạng của Đảng, của Nhànước ta là điều kiện “cần”
bảo đảm cho xử lý đúngđắn mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường
vàxã hội Điều kiện “đủ” là Đảng
và Nhà nước phải thường xuyên rèn luyện, nâng cao bản lĩnh, trí tuệ, đạo đức, uy tín, giữvững bản chất cách mạng, đềkháng có hiệu quả trướccác mối đe dọa từ bên ngoài vàtriệt tiêucácnguy cơ“tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ bên trong.Do đó, xử lýmối quan
hệ giữa Nhà nước, thị trường vàxã hội trong quản lýphát triển kinh
tế - xã hội không thể tách rời với xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa củanhân dân,do nhândân vàvì nhân dân, thường xuyên nâng cao hiệu lực, hiệuquả hoạt động, lấy lợiích cao nhất làphụng sự Tổquốc, phục vụ nhândân
2 Đặc diêm đất nước và từng lĩnh vực dịa bàn với
xử lý moi quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội trong quản lý phát triển kinh tế - xã hội
Xử lý mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trườngvà xã hội trong quản lý pháttriểnkinh tế -xã hội
phảixuât phát từđiều kiện thực
tế, ngoài đặc trưng thể chế chính trị nêu trên, còn mấy điểm đáng chú ý sau đây:
Đặc điểm lịch sử - văn hóa dân tộc cần được tính toán đầy đủ khixử lý mối quan hệ giữaNhà nước, thị trườngvà xã hội trong quản lý phát triển kinh tế - xã hội
c Mác đã từng đề cập đến
“Phương thức sản xuất châu Á” với các đặc trưng: Tư hữu kém phát triển,chức năng kinh tế nhà nước gắnvới chế độ ruộng công,
cơ cấu xã hội không điển hình như phương lầy, công xã nông thôn còn ảnh hưởng sâu đậm
Là quốc gia chịu ảnh hường của
“Phương thức sản xuất châu Á”,
ở Việt Nam, thời kỳ tiền thực dân, các đặc trưng này bao trùm lênđờisống kinh tế - xã hội; thời thuộc địa, chúng vẫn được duy trì, đan xen với phương thức sản xuất
tư bảnkiểuthựcdân; từ khi giành được độc lậpdân tộc, có mặt tàn lụi, có mặt biến đổi, hòa nhập vào đời sống kinh tế - xã hội, có mặtvẫn tồn tại, ảnh hưởng đậm nhạt khác nhau Kinh tế tư nhân pháttriển yếu ớt, chậmchạp suốt thời kỳ thực dân, do chính sách cai trị, chèn ép, kìm hãm của chính quyền thuộc địa đối với
SỐ 01 2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐẼ
Trang 420 MỐI QUAN HỆ GIŨA NHÀ NƯỚG, THỊ TRƯỜNG VÀ XÃ IIỘI
doanh nghiệp Việt Nam; rồi bị
giánđoạn trong thời kỳ kinh tếkế
hoạch hóatập trung; sau35 nãm
đổi mới dù có sựphát triển mạnh
mẽ nhưng phần lớn vẫn là doanh
nghiệp nhỏ vàvừa, quy mô vốn
hạn chế,công nghệlạc hậu, quàn
trị chưa hiện đại, văn hóa kinh
doanh chưa được chú trọng, hội
nhập quốc tếcòn lúngtúng
Trong lịch sừ dân tộc, chức
năng kinh tế nhà nước gắn với
duy trì sờ hữu tối cao của Nhà
nước về ruộngđất(10) 11 và bảođảm
thủylợi cho nền nôngnghiệp lúa
nước, bù đắp cho tình trạng kém
phát triển của kinh tế tư nhân,
tập trung nguồn lực đủ mạnh
phục vụ sự nghiệp quốc phòng,
giữ nước trướccác nguy cơ xâm
lăng từ bên ngoài Dựng nước đi
đôi vớigiữ nước vì thế trờ thành
quy luật sinh tồn và phát triển
của dân tộc ta Trong thời kỳ
kháng chiến chống ngoại xâm,
yêu cầu khách quan đòi hỏi phải
phát huyvai trò tốicao củaNhà
nước trong điều hành, tổ chức
sản xuất, huy động và phân bổ
nguồnlực,bào đảmthắng lợi của
sự nghiệp đấu tranh giải phóng
dân tộc Từ khi hoàn thành sự
nghiệp cách mạng giải phóng
dân tộc, thống nhất Tổ quốc,
chúng ta phải kết hợp chặt chẽ
giữa nhiệm vụ xây dựng và bảo
vệ Tổ quốc Công cuộc đổi mới
và hộinhập quốc tế khiến chúng
ta ngày càng mờ rộng “đối tác”
hợptác, nhưng cũng phải thường
xuyên đấu tranh vói các “đối
tượng” chống phá, đe dọa các lợi
ích cơ bản và lợi ích phát triển
(10) Sở hữu danh nghĩa thuộc nhà
vua, nhưng giao cho làng xã quàn lý, phân bổ, sửdụng
(11) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lân thứXIII, Sđd,1.1, tr 173
của đất nước Vì thế, bên cạnh nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội thì bào đàm quốc phòng, an ninh trở thành nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, gắn với tăng cường vai trò, trách nhiệm của Nhà nước Trong điều kiện ngày nay, bảovệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, giữ nước từ khi nước chưa nguy chỉ đạt hiệu quả khi xây dựng được thế trận quốc phồng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân, triệt tiêu từ gốc các yếu tố
có nguy cơgây mấtổnđịnhchính trị - xãhội Tăng cường tiềm lực, sức mạnh quốc phòng, an ninh còn dựa trên cơ sở vận dụng phù hợp nguyên tắc thị trường, huy động tư nhân tham gia, nhất là phát triển công nghiệp “lưỡng dụng”, vừaphục vụ hậu cầnquân đội,vừa đápứng nhucầu thương mại Kinh nghiệm cùa một số quốc gia có thách thức lớn về quốc phòng, an ninh (như Hàn Quốc, Israel, Singapore ) cho thấy, việc kết hợp chặt chẽ, hiệu quả“bộ ba” nhà nước, thị trường
và xã hội sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp và thúc đẩyđột phávề khoa học - công nghệ, pháttriển công nghiệp“lưỡng dụng” Cùng với đó,như một tất yếu, các quốc gia muốn tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa thành côngđều phảicó một nhànước mạnh,bảo đảm tập trung đủ nguồn lực, có khả năng dẫn dắt các lực lượng
xãhội thamgia đểtriển khai các chiến lược “phát triển rút ngắn” Thực hiệndược điều đócần phải phát huy cao độvai trò của Nhà nước trong kiến tạo pháttriển, sử
dụng, phối hợp đồng bộ các lực lượng thị trường và xã hội đểđạt được mục tiêuđề ra
Tính cộng đồng, tinh thần tương thân, tương ái, chủ nghĩa bình quân, lối sống duy tình, duy cảm, vai trò gia đình, ảnh hường không nhỏ tới xừ lý mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xãhội Tính cộng đồng
là cơ sở cho phát huy cơ chếcộng đồngđể nâng cao hiệu quà quản
lý kinh tế -xã hội,thực hành dân chủ ở cơ sở, nhấtlà nhữngvấn đề
“Dân biết, dânbàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hường”(11) Song,từng cộng đồng bao giờ cũng có xu hướng bảo vệ lợi ích cục bộ dễ mâu thuẫnvới lợi ích chung, tạo ra những lệ riêng cản trở việc thực thi pháp luật thống nhất Tinh thần tương thân, tương ái khi được khơi dậy, phát huy sẽ khiến nguồn lực xã hội được điều tiết lại thông qua
cơchế chia sẻ giữa cácthành viên
xã hội theo tinh thần tự nguyện,
bù đắp cho giới hạn nguồn lực nhà nước và bất bình đẳng do phân bổ theo cơ chế thị trường
Hộ gia đình là đơn vị kinh tế cụ thể mà hoạt động sản xuấtvàtiêu dùngcủa nó ảnh hường trựctiếp đến thị trường vàxãhội Đây còn
là“trườnghọc đầutiên” giúp mỗi người khi trưởng thành có khả
SỐ 01-2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN-CHUYÊN ĐẼ
Trang 5TRONG QUẢN LÝ PIIÁT TRIEN kinhte - XÃ HỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 21
năng tham dự vào quan hệ thị
trường, thực hiện quyền, nghĩa
vụ công dân và trách nhiệm với
cộng đồng Gia đình cũng là nơi
mà mọi người thừa hường những
kinh nghiệm, kỹnăng sống được
trao truyềntừ các thế hệông bà,
cha mẹ Ngày nay, những giá trị
truyền thống tốt đẹp, như tinh
thần hiếu học, coi trọng đầu
tư cho con cái học hành, khiến
nhiều gia đình Việt Nam sẵn
sàngchitiêu cho dịch vụ giáo dục
theo cơ chế thị trường Ý thức
tiết kiệm, phòng ngừa lúc rủi ro
vàtruyền thống concháucó bổn
phận phụng dưỡng ông bà, cha
mẹ lúcvềgià, làmộthình thức
an sinh gia đình cóvaitròbùđắp
cho giới hạn diện baophủcủa hệ
thốngan sinh xã hội chính thức
Chủ nghĩa bình quâncũng tạo lực
cản choý thức phấn đấulàm giàu
và tôn vinh người làm giàu chính
đáng; lối sốngduy tình, duy cảm
nhiều khi bỏ qua, lấn át cảlý trí,
pháp luật, ảnh hưởng đến xây
dựng xã hội trật tự, kỷ cương,
thượng tôn pháp luật
Là nền kinh tế đang chuyển đối,
nên cơ chế “xin - cho ”, bệnh hành
chính quan liêu còn ảnh hưởng
khá nặng nề trong bộ máy nhà
nước Doanh nghiệp nhà nước
trong quá trìnhđổimới,sắp xếp,
cơ cấu lại còn gặp một số lúng
túng, vướng mắc; việc thoái vốn,
cổ phần hóa nhữngdoanh nghiệp
không thuộc lĩnh vực then chốt,
thiếtyếu, địa bàn quan trọngvà
quốc phòng, an ninh vẫn chưa
đạt mục tiêu, yêu cầu; hiệu quả
sản xuất, kinh doanh còn thấp;
tình trạng nợ,thua lỗ vàlãng phí còn lớn; quản trị chưa hiện đại
Phân bổ một số nguồn lực nhà nước chưathật sựtheo cơ chế thị trường, nhất là nguồn lực đấtđai;
đầu tư công còn phân tán, chưa tập trung đủ mức để đẩy nhanh phát triển kết cấu hạ tầng then chốt, thiết yếu Lề lối, phong cách làm việc của cán bộ, công chức nhiều nơi vẫn nặng bệnh quan liêu; chưa nhanh nhạyvới phản ứngcủa thị trường; thiếu sâu sát nhu cầu chính đáng của người dânvà doanh nghiệp Hoạt động củacác tổ chức xã hội có nơi, có lúc bị hành chính hóa Khi gặp khó khăn, khủng hoảng kinh tế, tàn dư cơchế bao cấp lại được dịp hồi phục, cản trở xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, đầy
đủvàxã hộidân chủ, năng động, sáng tạo
Thê chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta đang hoàn thiện theo hướng hiện đại, đầy đủ và hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng Quyền tàisản tiếp tục được thể chế hóa Tuy vậy, nguyên tắc thị trường vẫn chưa dược áp dụng đầy đủ, hạn chế việc đào thải những doanh nghiệp làm ăn yếu kém, thiếu liêmchính kinh doanh,chưa loại
bò được hoàn toàn tình trạng cạnh tranh không lành mạnh
Thiếu đồng bộ giữa các loại thị trường: Thị trường hàng hóa, dịch vụ chủ yếu phát triển ờđô thị,chậm phát triển ở nôngthôn;
thị trườnglao động vẫn còn tỷ lệ lớn lao động phi chính thức; thị trường vốn thiếu cân bằng giữa
huy động vốn qua thị trườngtín dụng ngân hàng và thị trường chứng khoán, thị trường trái phiếu, giữa thị trường ngắn hạn
và dài hạn; thị trường bất động sản gắn với quyền sửdụng đất vẫn
do Nhà nước can thiệp ở nhiều khâu, quyết định ở thị trường sơ cấp;thịtrường quyền sửdụng đất nông nghiệp chậm hình thành, khiến ruộng đất manh mún, hạn chế tích tụ, tập trung ruộng đất; thị trường khoa học - công nghệ chậm phát triển, thiếu cơ chế thương mại hóa quyền tài sản hình thành từ sở hữu trí tuệ
để trao đổi, mua bán, thế chấp, vay vốn, khởi nghiệp, phát triển doanh nghiệp công nghệ Độ
mở của nền kinh tế lớn, nhưng nhiềudoanh nghiệpvà người dân chưa nắm chắc pháp luật, thông
lệkinh doanh trên thị trường thế giới, chưa tận dụng tốt các quy định đối xử đặcbiệtvà khácbiệt đối với các nướcđangpháttriển
để bảo hộ sản xuất trong nước, phòng vệ thươngmại, chống chịu với các cú sốc từ bên ngoài, hạn chế thua thiệt trong hội nhập kinh tế quốc tế
Đấtnước ta từthời phong kiến đến thời thuộc địa, ở tầm vĩ mô, đều sử dụng pháp luật đểquảnlý
xã hội; tuynhiên, ở tầm vi mô, do ảnhhưởng của“Phương thức sản xuất châuÁ”, tính tự quản theo
cơ chếcộng đồngcủalàngxãvẫn còn lớn; việcđiều chỉnh các quan
hệ xã hội,hànhvi hằngngày của ngườidân chủyếu thôngqualuật tục, phong tục, tập quán, hương ước Vì vậy, tinh thần thượng
SỐ 01-2021 TẠP CHÍ CỘNG SẢN-CHUYÊN ĐẼ
Trang 622 MÔI QUAN IIỆ GIŨA NHÀ Nước, THỊ TRƯỜNG VÀ XÃ HỘI
tôn pháp luật trong xã hội còn
yếu. Điều này vẫncònảnh hưởng
cho đến ngày nay, cả về phía
công chức và người dân Xãhội
Việt Nam chậm hình thành các
tổ chức xã hội - nghề nghiệp hay
hiệp hội ngành, nghề đa dạng gắn
với phương thức quản trị chuyên
nghiệp, hiện đại, đủ năng lực
tham gia giám sátvà phàn biện
xã hội,gópphần kiểm soát quyền
lựcnhànước từ phía xã hội, chia
sẻ thông tin, điều tiết sản xuất
từngngành hàng, nhận ủyquyền
từ Nhà nước cung ứng một số
dịch vụ công cộng Các tổ chức
xãhội chưa quen vận dụng cơchế
thị trườngđể huy động, phát triển
các quỹ tài chính, bảo đảm nguồn
lực phụcvụsứ mệnh tổ chứctheo
nguyên tắcphi lợi nhuận Một số
tổ chứcxã hộibịhànhchính hóa,
suy giảm tính độc lập, hạn chế
đến thực hiện chức năng giám
sát, phản biện xã hội và bảo vệ
quyền, lợi ích chính đáng, hợp
pháp củahội viên,đoàn viên Có
những hội, nhóm hìnhthành trái
pháp luật, bị các thế lực xấu kích
động, lợi dụng thực hiện các hành
vi “bấttuân dân sự” để chống đối
Nhà nước, gây bất ổn xã hội, đi
ngược lại lợi ích dân tộc, lợi ích
nhân dân
Từng lĩnh vựchànghóa,dịch
vụ với đặc điểm riêng cũng đặt
ra những yêu cầu khác nhau về
kết hợp và bổ sung cho nhau
giữa Nhà nước, thị trường và xã
hội Các lĩnh vực hàng hóa, dịch
vụ thuần công bao giờ củng gắn
với vai trò, trách nhiệm trực tiếp
của Nhà nước,do tư nhân không
sản xuấtnhững hànghóa, dịch vụ này khi chúng không mang lại lợi nhuận Nhưng điều đókhôngloại trù'việc vận dụng một sốnguyên tắcthịtrường và thu hút sự tham gia giám sát, tổ chức cung ứng của các tổ chức xã hội, thúc đầy cạnh tranh, góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ Các lĩnh vực hàng hóa, dịch vụ thuần tu thì thị trường đóng vai trò quyết định trong phân bổ nguồn lực, nhưng Nhà nước phải tạokhuôn khopháp lý cho cạnh tranh bình đẳng, chống độc quyền, bảo vệ quyền lợingườitiêu dùng, loại bỏ cạnh tranhkhông lành mạnh,hỗ trợnhữngkhâumà bản thântừng doanh nghiệp gặp khó khăn khi tiếp cận thị trường và phát huy vaitròhiệp hội ngành, nghềtham gia điều tiết quan hệ cung - cầu trên thị trường Các hàng hóa, dịch vụ á côngđặt ra yêu cầu cho từng công đoạn, từng nội dung phải kết hợp khéo léo cơ chế thị trường và vai trò quản lýcủa Nhà nước, cũng như phát huy sức mạnh của xã hội
Trongxử lý mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội,
khi xem xét từng mặt thuộc tính của một yếu tố nào đó, ở trường hợp này được xem là “ thị trường”, nhưng ở trường hợp khác có khi lại được xem là “xã hội ” Hộ gia đình, nếu xemvới tư cách một đơn vị kinh tế thì trởthành một chủ thể trên thị trường, còn nếu xem là
“tế bào của xã hội” (trao truyền kinh nghiệm chamẹ vớicon cái;
thực hiện kế hoạch hóa gia đình;
giáodục ý thức trách nhiệmcông
dân) thì thuộc “xã hội” Một cá nhân, khi hiện diện với tư cách một công chức thì thuộc “nhà nước”, vớitư cách mộtthànhviên
xã hội có trách nhiệm tuân thủ nghĩa vụ pháp luật và bổnphận đạo đức thìthuộc “xã hội”, vớitư cách người mua - bán lại là một chủ thể trên “thị trường” Trong lĩnh vực giáodục,một trường đại học nếu hoạt động theo nguyên tắc lợi nhuậnthì hiện diệnvới tư cáchmột chủthế trên thị trường; nếu hoạt động theo nguyên tắc phi lợi nhuận lại là một bộ phận của “xã hội” Trong khoa học -công nghệ,nhà khoa học khihoạt độngtrong các đơnvị sự nghiệp công lập, viện nghiên cứu, hội, liên hiệp hội, vận hành theo nguyêntắcphi lợi nhuận thì thuộc
“xã hội”; khigópcổphần bằng tài sản hình thành từ quyền sở hữu trí tuệ để lập doanhnghiệp công nghệ, kinh doanh công nghệ, thì thuộc “thị trường”
Nông thôn chiếm phần lớn diện tích lãnh thổ đất nước gắn với nông nghiệp, nông dân và văn hóa làng/bản Đây là địa bàn đang dịch chuyển cơ cấu kinh tế khá mạnh mẽ, nhưng thị trường còn chậm phát triển, sản xuất nông hộ nhỏ là chủ yếu.Phần lớn
cư dân nông thôn có thu nhập
và mức sống thấp, nhiều nơi còn khókhăn, di cư nông thôn- đô thị diễn ra mạnhmẻ,nhiều vấn đề xã hội diễn biến phức tạp Quyền lợi của cư dân nông thôn gắn với đất đai cùng môitrường sinh thái cho sảnxuất nông nghiệp, giữgìn bản sắc vãnhóa cộng đồng Dịch
SỐ 01 -2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 7TRONG QUẢN LÝ PHÁT TRIEN KINH TE - XÃ HỘI ở NƯỚC TA HIỆN NAY 23
vụ công cơ bản ở nông thôn là hệ
thốngthủy lợi, khuyến nông,ứng
phó với biến đổi khí hậu cũng
như bảođảm quyền tiếp cận dịch
vụ giáo dục, y tế, văn hóa Nông
thôn cũng là nơi chịu ảnh hưởng
sâu sắccủa hương ước, luậttục,lệ
lànggắn với vai trò tổchức cộng
đồng dựa trên quan hệ địa vực
kết hợp với dòng họ, tínngưỡng
truyền thống Cùng với đó, các
đoàn thể chính trị - xã hội, như
Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ
Chí Minh,Hội Liên hiệpPhụnữ,
Hội Nông dân, Hội Cựu chiến
binh đều có chi hội vươn đến
làng/bản Vì vậy, vấn đề đặt ra ờ
đây là cần sử dụng hợp lý, phối
hợp đồng bộ, nhịp nhàng “cơchế
thị trường”, “cơ chế nhà nước”và
“cơchế cộng đồng”,12) trong quản
lý phát triển kinhtế -xãhộinông
thôn Nổi lên cấpbách hiện nay
là kết nối, thương phẩm hóa nông
sản, phát triển thị trường nông
thôn; bảo đảm hạ tầng kỹthuật
cho xây dựng nền nông nghiệp
hiện đại, nông thôn văn minh,
nôngdân khá giả; phát triển các
hĩnh thức tổ chức kinh tế mang
tính xã hội - nhãn văn (như hợp
tác xã, tổ hợp tác, doanh nghiệp
xã hội); giải quyết những vấn đề
bức xúc củanôngdân, nôngthôn
trong quá trình đẩy mạnh công
nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị
hóa, như đào tạo chuyển đổinghề
chonông dân, bảo đảm phúc lợi
xã hội và an sinh xã hội, bảo vệ
quyền lợi nông dân khi thu hồi,
đềnbù, giải tòa mặt bằng đất đai
Đô thị có những đặc trưng
khác với nông thôn về kinh tế,
dân cư, văn hóa, lối sống, trình
độ phát triển thị trường Đô thị là nơi tập trung chủ yếu các ngành, nghề phi nông nghiệp; hạ tầng kỹ thuật (đường sá, nhà cửa) có độ kết tụ cao; đất đai rất có giá trị
và giá cả biến động khólường; thị trường phát triển, sức mua lớn,
có khả năng thu hút đầu tư tư nhân Dân cư đôthị không thuần nhất, ngườinhập cư từ nông thôn chiếm tỷ lệ cao, ngành, nghề đa dạng, lợi ích, tình cảm, văn hóa nghề nghiệp của họ thường gắn
bó chặt chẽ với cơ quan, công
sở, đơn vị sản xuất, đơn vị công tác Cư dân đô thị bao giờ cũng
có thu nhập, mức sống cao hơn
cư dân nông thôn Đại diện cho
cơ cấu dâncư và nghề nghiệp đa dạng ở đô thị là tính phong phú của các tổ chức xã hội, từcác hiệp hội ngành, nghề của chủ doanh nghiệp, tổ chức công đoàn của người lao động đến các tổ chức
xã hội với nhiều loại hình khác nhau Dịch vụ công đô thịthường
có giá trị gia tăng, như cấp nước,
vệ sinh môi trường, giao thông công cộng, giáo dục, dịch vụ khám, chữa bệnh, có khả năng thu hút đầu tưtheo hình thức đối tác công - tư (PPP) Đặc trưng nêu trên đặt ra những yêu cầu riêng cho sử dụng, kết hợp “bộ
ba” Nhà nước, thị trường và xã hội trongquản lýpháttriển kinh
tế - xã hội đô thị, nhất là giải quyết các thách thức, như phát triển các trungtâm dịchvụ chất lượng cao (tài chính- ngân hàng, đào tạo nhânlực, vãn hóa -nghệ thuật, khám, chữa bệnh ), cung
ứng dịch vụ công đô thị (giao thông công cộng, cấp - thoát nước, chiếu sáng, công viên - cây xanh, vệ sinh môi trường ), bảo đảm nhà ở xã hội, quản lý người nhập cư
Những ngành Hĩnh vực hội nhập quốc tế sâu rộng đòi hỏi Nhà nước chủ động, tích cực xây dựng hệ thống thể chế đồng bộ,phù hợp với thônglệ quốc tế;hỗ trợmạnh
mẽ cho doanh nghiệp tìm kiếm thị trườngthếgiới, bảo vệ quyền lợi của doanhnghiệp vàcông dân Việt Nam ởnước ngoài; sửa đổi phong cách, lề lối làm việc của công chứcthích ứngvới hộinhập; giảm thiểu tình trạng doanh nghiệpvà công dân vi phạm các cam kết quốc tế, ảnh hưởng tiêu cực đến hội nhập và phát triển Các tổ chức xã hội và mỗi người dân phải không ngừng nângcao trình độ, hiểu biết thị trường, tập quán vàluật pháp quốc tế để phát huy mặt lợi thế, hạn chế mặt bất lợi, bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc Những ngành/lĩnh vực hội nhậpquốc tế muộn hơn, lộ trình như thế nào, phương pháp rasao khi hộinhập đều phải được phác thảo bằng một chiến lược hành động gắn với nâng cao năng lực hội nhập của công chức, doanh nghiệp và người dân, hoàn thiện các cơchế bảovệlợiích đất nước, giảm thiểu những thua thiệt, rủi
rodotácđộng của hội nhập
(12) Xem: Đặng Kim Sơn: Ba bàn tay Thị trường, Nhà nước và cộng đồng: ứng dụng cho Việt Nam, Nxb Trẻ, Hà Nội, 2007
SỐ 01 -2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 824 MÔI QUAN HẸ GIŨA nhànước,thịtrườngvàxãhội
3 Các mối quan hộ chủ yếu
trong nhiều 1Ó'Ị) quan hẹ đan
xen chồng xếp giữa Nhà
nước, thị trường và xà hội
Quan hệ giữa Nhà nước, thị
trường và xã hội gồm nhiều lớp
chồng xếp, đan xennhau, dưới đây
là những mối quan hệ chủ yếu:
3.1 Mối quan hệ giữa chủ thể
quản lý với đối titợng quản lý
Với tư cách chủ thể quản lý,
Nhà nướcsử dụng quyền lực công
tác độnglên đối tượng quảnlý để
đạtđược mục tiêu,thông qua pháp
luậtvà các côngcụ khác Tuy nhiên,
thị trường và xã hội là những cấu
trúc phức tạp, phạm vi rộng lớn,
hình thức biểu hiện đa dạng, với
nhữngquy luật tồntại và phát triển
riêng của nó,nên chủ thể quản lý
không thể áp dụng cách thứcquản
lý như các đối tượng cụ thể
Trách nhiệmtrước hết của Nhà
nước làxâydựng hệ thốngthể chế
bảo vệ quyền tài sản của tổ chức
và cá nhân; tạo “sân chơi” bình
đẳng cho mọi chủ thể thị trường
tự dokinh doanh, cạnhtranhbình
đẳng; tạo môi trường thuận lợi
cho phát huy quyền làm chủcủa
nhân dân Một hệ thống thể chế
công bằng, có chất lượng, không
chỉ bảo đảm cho Nhà nướcthực
hiện chức năng quản lý, mà còn
kiếntạomôi trườngthuận lợicho
tự do kinh doanh, thực hành dân
chủ, phát huy năng lực sáng tạo
của mọi thành viên xã hội, khiến
tựdo của người này khônggây tổn
hại tự do của người khác, không
xâm phạm đến lợiíchchung
Cùng vớipháp luật, Nhànước
còn sửdụng cơ chế, chính sách,
chiến lược, kế hoạch, quyhoạch, tiêu chuẩn địnhmức và lực lượng kinh tế nhà nước để giữ vữngổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế, thực hiệnvai trò định hướng,dẫn dắt, điều tiết, kiến tạo phát triển Can thiệpcủa Nhà nước vào nền kinh
tế không trái với nguyên tắc của thịtrường vàhướngtới thị trường hoàn hảo(l3) 14 Trong nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa, Nhà nước phải làm nhiều hơn, tốt hơn chức năng xã hội, sử dụng các công cụ, nguồn lựcnhà nướcđể sửa chữa khuyết tật của thị trường, gắn tăng trường kinh
tế với thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, hạn chếbấtcông xã hội do phân phối theocơchế thị trường Nhà nước động viên nhân dân tham gia công việc quản lý nhà nước, phát huy quyền dân chủ của nhân dân.Với vaitròchủ thể quản lý, Nhà nước có trách nhiệm kiểm tra, kiểm soát, xử lý các vi phạm trên thị trường, bảo
vệ an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xãhội
(13) Xem: Nguyễn Đình Cung: cân Nhà nước thay đổi để thi trường vận hành đúng quy lưật, Báo điện tử Đáu tư, ngày
23-10-2020
(14) Bao gổm:Tựdo lựa chọn và thành lập loại hình kinh doanh, ngành nghề
kinh doanh, địa điểm kinh doanh, quyền được bảo đảm sở hữu tài sản, quyền tự
do hợp đồng, quyền tự do cạnh tranh,
quyén tự định đoạt cơ quan tài phán tranh chấp, quyền tự do lựa chọn luật giải quyết tranh chấp
Trong quá trìnhđó,đối tượng quản lý cũngtác động trờlại, đòi hỏi chủ thể quản lý phải định hình biện pháp, cách thức quản lý phù hợp trước đối tượng quản lý
đa dạng, phức tạp (như các quy luật của kinh tế thị trường và sức mạnh của thểchế xã hội, các lực lượng thị trường và lực lượng xã hội, nơi thị trường phát triển và nơi thị trường kém phát triển )
Thông tin của thị trường và nhu cầu, nguyện vọng chính đáng của các tầng lớp nhân dân là căn
cứ quan trọng để Nhà nướcxây dựng pháp luật, đềra chính sách phù hợp Quyết địnhcủa chủthể quản lý được xemlàphùhợp khi bảo đàm từng thành tố thực hiện đúng vai trò và chức năng của mình, kếthợp,bổ sung cho nhau; Nhà nước, doanh nghiệp và các
tổ chức xã hội vận hành dựa trên nguyên tắc pháp quyền; các quy luật kinh tế thị trường được tôn trọng; quyền dân chủ của nhân dân được phát huy đầy đủ; tạo nên sức mạnh tổng hợp vì sựphát triểnbềnvững củađất nước
3.2 Mối quan hệ giữa các chủ thể thị trường
Chủ thể thị trường là những pháp nhân và thể nhân kinh tế tham gia sản xuất kinh doanh (mua và bán), tiêu dùng (mua), giao dịch (trung gian mua bán), hiện diện dưới hình thức các tổ chức kinh tế, hộ gia đình hoặc
cá nhân Chủ thổ thị trường
có quyền độc lập về pháp lý;
có quyền tự do kinh doanh; có quyền tựchủ, tự quyết định quá trình kinh doanh'14)
SỐ 01-2021 TẠP CHÍ CỘNG SẢN - CHUYÊN ĐỂ
Trang 9TRONG QUẢN LÝ PHÁTTRlỂN kinh te - XÃ HỘI ở M ÓC TA HIỆN NAY 25
Mối quan hệ giữa các chủ thể
thị trườngđược biểu hiện thông
qua hoạt độngtự do kinh doanh
và cạnh tranh thị trường, khiến
nguồn lực tựđộng phân bổ đến
chỗ mang lại hiệu quả, chi phối
sự lựa chọn của các chủ thể thị
trường, quyết định người thắng
cuộc và sànglọc, đào thái những
doanh nghiệp yếukém'15) Đó còn
là sựbình đẳng trước “luậtchơi”
không thiên vị, “sân chơi” công
khai, minh bạch, mà ở đómỗichủ
thể thị trườngtựchịu trách nhiệm
trước pháp luật về hành vikinh tế
của mình
(15) Xem: Nguyễn Đình Cung: cân Nhà nước thay đổi đề thị trường vận hành đúng quy luật, Tlđd
Pháp luật về chống độc quyền
có vai trò bảo đảm tự do cạnh
tranh lành mạnh, khiến mọi chủ
thể thị trường đều bình đẳng
trong tiếp cậnnguồn lực, loại bỏ
các hành vi thương mại không
công bằng Các pháp nhân công
khi đàm phán, ký kết hợp đồng
ppp với các pháp nhân tưphải
xem mình là đối tác, cùng chia sẻ
rủi ro, nếuxảy ra tranh chấp thì
giải quyết theo cơ chế tài phán
đã thỏa thuận trong hợp đồng
(thương lượng,hòa giải, trọng tài
hoặc tòaán)
Nhà nước khi hiện diện làmột
chủ thể thị trường trong tư cách
nhà đầu tư, người mua, người
bán hoặc giao dịch trung gian
đều phải áp dụng các nguyên
tắc thị trường, như đầu tư công,
mua sắm công, cung ứng dịch
vụ công cộng, nhất làhoạt động
sản xuất kinh doanh của doanh
nghiệp nhà nước và kinh doanh
vốn nhà nước tại doanh nghiệp
Hoạt động sản xuất kinh doanh
củadoanh nghiệpnhà nước phải được tách khỏi hoạt động công ích, bảo đảm mỗi doanh nghiệp thật sự có quyền tự chủ, tự do kinh doanh,xáclậpđầyđủ quyền chù thể trên thị trường Hoạt động cung ứng hàng hóa,dịch vụ công cộng phải được tách khỏi hoạt động quản lý hành chính nhà nước, tạo điều kiệnthúc đẩy cạnh tranh trong khu vực công, nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ Đầutư công và mua sắm công phải áp dụng nguyên tắc thị trường, tạo điều kiện cho mọi chù thế trên thị trường có quyền bìnhđẳng tiếp cận nguồn lực nhà nước, không phân biệt đối xử, bảo đảm tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn lực công
Nhận thức vàxù lý đúngđắn mốiquan hệtrên đâylàcơ sở cho xác lập mòi trường tự do kinh doanh, cạnh tranh bình đẳng giữa các chú thể thị trường, loại
bỏ tình trạng lợi dụng độc quyền nhà nước để thực hiện độc quyền doanh nghiệp hoặc can thiệp không đáng có của Nhà nước làm trầm trọng thêm khuyết tật thị trường, từng bước hoàn thiện nền kinhtế thị trườngđịnhhướng
xã hội chủ nghĩa - nền kinhtế thị trườnghiện đại, đầy đủ, hội nhập quốc tế
3.3 Mối quan hệ giữa các giai tầng, cộng đồng xã hội, tổ chức xã hội, thê chế xã hội với Nhà nước
và thị trường
Các giai tầng, cộng đồng, cá nhân tạo nên lực lượng xã hội rộng lớn, vừa là cơ sởxãhội cùa Nhà nước, vừa là khách hàng
trên thị trường, gắn với hành động cụ thể Trong quan hệ với Nhà nước, các giai tầng, cộng đồng, cá nhân khi đoàn kết, đồng thuận, được định hướng bởi tư tưởng đúng đắn,thực hiện đầy đù nghĩa vụ và trách nhiệm côngdân, tham gia giám sátvà phản biện xã hội thôngqua Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội là cơ sở xã hội vững chắc của Nhànước Trái lại, khi các lực lượng xã hội bị chia rẽ, theođuổi lợi ích cục bộ, có hành
vi “bất tuân dân sự” sẽ làm suy yếu trật tự pháp luật, gây tổn hại đến lợi ích đất nước Trong quan hệ với thị trường, tầng lớp khá giả khichiếm số đông trong
cơ cấu xã hội sẽ quyết định đến sức muatrên thị trường và hành
vi tiêu dùng của họ là thông tin quan trọng cho quyết định của nhà đầu tư Hành vi tiêu dùng thông thái khiến thị trường ổn định; còn “hộichứngđám đông”
có thể đẩy thị trường chao đảo, hỗn loạn, khủng hoảng(như bán tháo chứng khoán, rút tiền đồng loạt khỏi ngân hàng, đầucơ, tích trử gây khan hiếm hàng hóa khi gặp khủng hoảng ) Vìvậy, tiếp cận thị trườngcủa doanh nghiệp không thể thiếu các nghiên cứu
về marketing,đánh giá sức mua, thị hiếu, tâm lý người tiêu dùng, phân khúc thịtrường ởcácgiai tầng,nhómxã hộikhác nhau
SỐ 01-2021 I TẠP CHÍ CỘNG SẢN -CHUYÊN ĐÉ
Trang 1026 Mối QUANI1Ệ GIỮA NT IÀ NƯỚC, TIIỊ TRƯỜNG VÀ XÃ IIộI
Tô chức xã hội với nhiều loại
hình đa dạng, gồm các tổ chức
chính trị - xã hội, tổ chứcxã hội
- nghề nghiệp, hội ngành, nghề,
tổ chức cộng đồng, diễn đàn, câu
lạc bộ, quỹ, được hình thành
dựa trên quan hệ lợi ích, nghề
nghiệp, địa vực, tín ngưỡng, sở
thích, hữu nghị, nhân đạo Tính
đa dạng về loại hình tổ chức xã
hội phản ánh tính phong phúvề
nhu cầucủanhândân trong điều
kiện kinh tế thị trường và hội
nhập quốc tế Trong quan hệ với
Nhà nước, các tổ chức xãhội khi
được thiết lậpvàhoạt động đúng
pháp luật, làm tròn chức năng
bảo vệ quyền và lợi ích chính
đáng củahộiviên,thamgiagiám
sát và phản biệnxã hội, làcơ sở
xã hội vữngchắccho Nhà nước;
còn ngược lại, khi bị chi phối
bởi các tư tường tự dovô chính
phủ, cực đoan, có hành vi trái
pháp luậtsẽ làmsuy yếu cơ sở xã
hội của Nhà nước Các tổ chức
xã hội, tổ chức cộng đồng có
thể nhận ủy quyền từ Nhà nước
đứng racungứng mộtsố dịch vụ
xã hội (bảo vệ môi trường, trợ
giúpxã hội, xóa đói,giảm nghèo,
ứng phóvới rủi ro theo phương
châm “bốn tại chỗ” ), tự quản
tại địabàn dân cư, chia sẻ trách
nhiệm quản lý cùng Nhà nước
Trong nền kinh tế thị trường
hiện đại, hiệp hội ngành, nghề
đại diện cho các doanh nghiệp,
nhàsản xuấtcó thểliênkết chia
sẻ thông tin, điều tiết sản xuất,
cân đối cung - cầu từng ngành
hàng Tổ chức xã hội đại diện
cho ngườitiêu dùng là lực lượng
có sức mạnh khi tạo áp lực bằng
dư luận xãhội hoặc phản ứngxã hội, như tẩy chay một mặt hàng nào đó, khiến doanh nghiệp phải thực hiện trách nhiệm xả hội, đạo đức kinh doanh, tôn trọng khách hàng, giảm thiểu ngoại ứng tiêu cực, nhấtlà gây ô nhiễm môi trường,sản xuấthàng giả(16) Công đoàn là tổ chức chính trị -xã hội đại diện và bảo
vệ quyền,lợiíchchính đáng,hợp pháp của người lao động, xử lý hài hòa quan hệ giữa người lao động với người sử dụng lao động, làm chothị trườnglaođộng phát triển theo hướnghiện đại, nhân vãn
(16) Ví dụ, trường hợp Công ty cổ phấn hữu hạn Vedan Việt Nam lén lút
xả thải nước chưa được xử lý ra sông
Thị Vải, gây ô nhiễm môi trường (năm
2008), dù đã được báo chí lên tiếng,
cơ quan quàn lý nhà nước vào cuộc, nhưng phải khi đứng trước áp lực tẩy
chay hàng hóa của người dân thì doanh
nghiệp này mới chấp nhận nộp phạt và thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả ô nhiễm môi trường
(17) Xem: Nguyễn Phú Trọng:Một số vấn để lý luận và thực tiễn về chù nghĩa xã hội và con đường đl lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày
16-5-2021
Thê chế xã hội, còn gọi là thể chế phi chính thức, gồm cả hình thức thành văn và bất thành văn (nguyên tắc đạo đức xã hội, luật tục, lệ làng, phong tục, tập quán ), tham gia điều chỉnh hành vi ứng xử giữa các thành viên trong xã hội với nhau, vối Nhà nước, với các lực lượng thị trường.Thể chế xã hội chứa đựng
cả giá trị tiếnbộ và yếu tố lạc hậu
Các giá trị tiếnbộ của thể chế xã hội khi đượcđược pháp luật thừa nhận trờ thành tập quán pháp, kếthợp với luật pháp, có vai trò tích cực điều chỉnh hành vi con người, làm chocon người tự giác,
tựnguyện thực hiện những điều tốt đẹp, thúc đẩycác chủ thể thị trườngcoi trọng liêm chính kinh doanh Các yếu tố lạc hậu của thể chế xã hội không chỉ cản trờ cái mới, cái tiến bộ,mà còn tạo nên sức ỳ, rào cản cho thực thi luật pháp thống nhất, gây nên tình
trạng “phépvua thua lệ làng” và hạn chế phát triển thị trườnghiện đại, đầy đủ Vìvậy, phát huy mặt tích cực của thể chế xã hội phải dựa trên nguyên tắcphápquyền, đặt trong tổng thểxây dựng, hoàn thiện thể chế phát triển, trước hết
là thể chếphát triển nền kinh tế thị trường định hướngxã hội chủ nghĩa
Xử lý tốt mối quan hệ trên đây bảo đảm Nhà nước có cơ sở
xã hội vững chắc dựa trên phát huy dân chủ rộng rãi; làm cho doanh nghiệp hướng tới đạo đức kinh doanh, chú trọng quyền lợi người tiêu dùngthay vìchạy theo lợi nhuận thuần túy; hình thành quanhệ hợptác cùngcó lợi giữa người sử dụng lao động và người lao động, phát triển các giá trị nhân văn, vì con người trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hộichủ nghĩa và Nhà nước pháp quyền xãhội chủ nghĩa'1617)
SÓ 01-2021 TẠP CHÍ CỘNG SẢN-CHUYÊN ĐỂ