Theo cấu trúc đô thị, không gian đô thị được xác định bằng hai tiêu chí là độ kết tụ agglomeration của các công trình và ngưỡng dân số population threshold.. Sơ đồ tiêu chí về độ kết tụ
Trang 1KHÔNG GIAN ĐÔ THỊ TP HỒ CHÍ MINH VÀ ÁP LỰC
PHÁT TRIỂN TỰ PHÁT
1 Không gian (KG) đô thị là không gian hình học ba chiều, trong KG đó
đô thị tồn tại và phát triển Có hai loại ranh giới không gian đô thị: ranh giới theo
cấu trúc đô thị (liên quan dấu chân sinh thái) và ranh giới hành chính
Theo cấu trúc đô thị, không gian đô thị được xác định bằng hai tiêu chí là
độ kết tụ (agglomeration) của các công trình và ngưỡng dân số (population
threshold) Độ kết tụ thể hiện sự tập trung dày đặc các công trình Như ở Pháp chỉ
tiêu độ kết tụ là dưới 200m (hình 1, công trình B được coi là thuộc đô thị A, nếu
cách công trình ngoài cùng của A dười 200m) Ngưỡng dân số là số dân tối thiểu
sống trong không gian có độ kết tụ như trên để được coi là đô thị Ở Pháp ngưỡng
này là 2000 người Không gian đô thị cũng được hiểu là không gian vừa đủ để
chứa tất cả các công trình phục vụ dân đô thị Các tiêu chuẩn thiết kế quy hoạch đô
thị được quy định theo khái niệm này Khái niệm KG đô thị liên quan mật thiết tới
cấu trúc đô thị là khái niệm KG đô thị có tính kỹ thuật
Hình 1 Sơ đồ tiêu chí về độ kết tụ
Không gian đô thị theo ranh giới hành chính, là không gian bên trong ranh
giới lãnh thổ của đô thị đó Đây là cách xác định đô thị theo luật quy hoạch đô thị
Việt Nam Đô thị Việt Nam có vùng nội thị và vùng ngoại thị, ngoại thị có thể có
các công trình của đô thị, còn lại là nông thôn hay rừng núi
Trong bài này chủ yếu bàn về không gian đô thị có tính kỹ thuật Tuy nhiên
ảnh hưởng của ranh giới hành chính đến sự hình thành và phát triển đô thị cũng rất
lớn Đến mức có thể coi đó là một điều kiện hay động lực tạo thị
* Nguyên Phó Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc TP.HCM
Nhỏ hơn 200
Đô thị A
B
NGHIÊN
PHÁT
TP.HCM
TÂM THÔNG
TIN
38201174-
Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 22 Không gian đô thị phát triển nhờ các điều kiện tạo thị Có ba điều kiện
cơ bản để một đô thị hình thành và phát triển Đó là điều kiện tự nhiên, điều kiện thị trường và điều kiện chính trị - xã hội
Điều kiện tự nhiên là các yếu tố về vị trí địa lý, nguồn nước ngọt, địa chất,
thuỷ văn, khí hậu, v,v…Trong đó điều kiện về vị trí địa lý và giao thông là quan trọng nhất Một khu vực nằm ở trung tâm một vùng lãnh thổ, có điều kiện giao thông thuận tiện với các khu vực khác sẽ có động lực tạo thị mạnh
Điều kiện thị trường là khả năng phát triển kinh tế hàng hoá và dịch vụ của
khu vực Từ khả năng đó, tự nhiên dân cư sẽ phát triển, dân cư phát triển là thị trường phát triển, thị trường phát triển làm đô thị phát triển
Điều kiện về chính trị - xã hội liên quan đến các mục tiêu chính trị, xã hội,
an ninh quốc phòng của quốc gia Các mục tiêu chính trị - xã hội có thể kích thích hay kìm hãm đô thị phát triển, điều chỉnh sự phát triển không gian đô thị Điều kiện chính trị - xã hội thời chiến khác thời bình Thời chiến ở Miền Bắc khác ở Miền Nam Trong thời bình điều kiện tạo thị về chính trị - xã hội điều chỉnh sự phát triển đô thị theo mục tiêu phát triển ổn định, bền vững
Với ba điều kiện nêu trên, điều kiện tự nhiên có thể ví như nguồn nước, điều kiện thị trường như dòng chảy, điều kiện chính trị xã hội như bờ đê
3 Không gian đô thị có thể có biên giới, có thể không Đối với đô thị vừa
và nhỏ bán kính không gian đô thị được xác định từ điều kiện thuận lợi về giao thông Đô thị vừa và nhỏ không có hệ thống GTCC khối lớn, tốc độ cao (MRT) Thời gian đi về trong ngày thuận lợi không quá 30 phút Không gian đô thị nằm trong tầm mắt Đô thị có tính độc lập cao, về cơ bản mọi hoạt động của các gia đình đều xảy ra trong ranh giới đô thị
Đối với đô thị lớn và cực lớn, điều kiện về GTCC khối lớn, tốc độ cao quyết định bán kính không gian đô thị Bán kính đi lại của mỗi cá nhân cũng vẫn giới hạn dưới 30 phút là tốt nhất Tuy nhiên do có MRT các đô thị nhỏ được hình thành và nối lại với nhau thành đại đô thị Công ăn việc làm cũng được tổ chức khắp các khu vực Hệ thống công ăn việc làm nối liền nhau trên chiều dài hàng trăm cây số, lúc này các đô thị không còn biên giới Biên giới hành chính chỉ còn
có ý nghĩa phân công khu vực cho việc quản trị đô thị Thậm chí biên giới quốc gia cũng có thể đi qua một không gian đô thị Ở nước ta, tuy đô thị chưa lớn nhưng ranh giới hành chính lại quá đậm nét Chính quyền mỗi phường quận cứ tưởng
Trang 3mình có thể hoạt động độc lập như một thôn ấp Trong khi đó đối với người dân,
nếu chỉ vì mục đích mưu sinh họ đâu cần biết tới ranh giới hành chính Hoạt động
của thị dân không có biên giới, kể cả ranh giới hành chính, do đó có thể nói KG đô
thị cũng không còn ranh giới
4 Trong ba điều kiện tạo thị nêu trên, tác động của điều kiện thị trường lên
đô thị có tính tự phát Nghĩa là không phải do tác động chủ quan của Nhà nước
Giống như “bàn tay vô hình” đã điều khiển nền kinh tế, đô thị cũng tự hình thành
và phát triển theo sự chỉ đạo của bàn tay vô hình đó Ta biết bàn tay vô hình là quy
luật cung - cầu của thị trường, nhưng nguồn gốc sâu xa của nó là từ bản năng sinh
tồn của con người Bản năng đó nhiều khi mù quáng vì cái ăn trước mắt Không
gian đô thị phát triển tự phát là không gian phát sinh do nhu cầu hoặc lợi ích kinh
tế trước mắt Cho nên, dù thị trường là động lực tạo thị mạnh mẽ nhất, nhưng cũng
là mối đe doạ lớn nhất đối với sự cân bằng, ổn định của đô thị
Không gian đô thị TP Hồ Chí Minh bị “méo mó” do phát triển tự phát và
manh mún Cấu trúc đô thị hình lát bánh tét (hình 2) có ba vùng khá rõ rệt Vùng 1
được hình thành trước 1945 theo quy hoạch từ 1863; Vùng 2 phát triển trong thời
gian chiến tranh (1945 – 1975) chủ yếu là tự phát; Vùng 3 phát triển từ sau 1975
phần lớn là tự phát hoặc theo các dự án nhỏ lẻ Cấu trúc không gian đô thị này đã
để lại hậu quả xấu cho cuộc sống đô thị, đặc biệt là về giao thông
Hình 2 Ba vùng đô thị TP Hồ Chí Minh: (1) Trước 1945, (2) Từ 1945 đến
1975, (3) từ 1975 đến nay
Thực ra sau năm 1975, nhất là sau năm 1993, Thành phố đã có đồ án quy
hoạch Tổng mặt bằng được duyệt Không gian đô thị đã phát triển theo định
hướng của đồ án này Tuy nhiên một mặt, từ khi bắt đầu Đổi mới qua kinh tế thị
trường, cho phép nhân dân tự xây dựng nhà ở, tình trạng xây dựng không xin phép
1 2
3
NGHIÊN
PHÁT
TP.HCM
TÂM THÔNG
TIN
38201174-
Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 4rất phổ biến Mặt khác nhiều dự án phát triển khu dân cư được cấp phép, kể cả các
dự án “phân lô hộ lẻ” lan toả khắp vùng ven cũ (các quận Tân Bình, Bình Thạnh, Phú Nhuận, v,v…) và các huyện ngoại thành đã tạo nên không gian “méo mó” hiện nay Các dự án nhỏ lẻ từ sau 1975 xây dựng trên các khu vực thiếu hạ tầng kỹ thuật chung, khi nối lại với nhau đã không tạo nên không gian đô thị đồng bộ cho từng khu vực
Hình 3 Khu trung tâm Thành phố nhìn từ vệ tinh Có thể thấy sự khác biệt giữa Vùng 1(Quận 1,3,5) và vùng 2 (Quận 2, 4, 8, Bình Thạnh, Phú Nhuận)
Hình 2 là sơ đồ không gian TP Hồ Chí Minh hiện nay, đây là sơ đồ khái quát hoá nên rất tròn trịa Thực tế nếu nhìn từ trên cao xuống, không gian Thành phố có hình giống con bạch tuộc mà các “vòi” vươn ra xa là các trục đường giao
thông Mật độ xây dựng trong vùng 2 và vùng 3 rất cao Khi nhìn từ vệ tinh (hình 3) dường như không còn thấy đường phố đâu nữa, trong khi đó hệ số sử dụng đất
Trang 5khá thấp (xấp xỉ 1) Mật độ dân cư lại rất cao ở các khu đô thị “lụp xụp” trong các
vùng này Theo dự án Nâng cấp đô thị do WB tài trợ, Thành phố có tới 176 khu
lụp xụp, đó là các xóm lao động, trước đây còn gọi là các khu “ổ chuột” Việc
nâng cấp đô thị theo dự án này chỉ có ý nghĩa cải thiện chút đỉnh đời sống nhân
dân, không có ý nghĩa đáng kể về cải tạo không gian đô thị
Hiện nay, dù cho thị trường bất động sản đang bị chững lại, áp lực phát
triển tự phát vẫn còn tiếp tục đe dọa không gian đô thị Biểu hiện của tình trạng
này là việc lập quy hoạch chi tiết tràn lan, thoả thuận địa điểm các dự án tràn lan,
khi chưa dự liệu được khả năng tài chính đầu tư hệ thống hạ tầng đô thị Nhiều
người cũng lo ngại việc phát triển cao ốc trong khu vực đô thị cũ, tăng áp lực lên
hệ thống hạ tầng sẵn có Lúc đó không gian đô thị có vẻ khang trang, hiện đại hơn,
nhưng không gian sống thì bị thu hẹp lại Chưa ai nghiên cứu đánh giá được đầy
đủ các tác động phát triển từ hiện tượng này
5 Áp lực phát triển tự phát đã để lại một không gian đô thị “méo mó” với
các nguy cơ ngập nước, ô nhiễm môi trường và tắc nghẽn giao thông đang là nỗi
lo của mọi người Thành phố đã tốn hàng tỷ USD để cải tạo hệ thống hạ tầng kỹ
thuật đô thị Bộ mặt không gian đô thị cũng đã được cải thiện đáng kể nhờ các dự
án hạ tầng giao thông lớn như Đại lộ Đông Tây, QL 1A, QL 51, QL 22,
v,v…Nhưng hiện nay rất cần các dự án lớn cải tạo từng khu vực đô thi cũng như
các dự án lớn phát triển các khu đô thị mới Các dự án lớn là các dự án có quy mô
vài trăm ha trở lên Bản thân một dự án phải là một khu đô thị đồng bộ, đủ tiêu
chuẩn đô thị
Lâu nay chúng ta thường nói: “Cần quản lý phát triển đô thị theo quy
hoạch” Thực tế hàng chục năm qua chúng ta đã rất cố gắng thực hiện điều đó
Nhưng kết quả không gian cấu trúc đô thị vẫn méo mó Bây giờ chúng ta nên nói:
“Cần cải tạo và phát triển đô thị theo dự án lớn” Ta biết một dự án dù lớn nhưng
nó có mục đích rõ ràng, có quy mô xác định, có vòng đời, có kinh phí và kế hoạch
thực hiện Cải tạo và phát triển đô thị theo dự án lớn sẽ tăng tính khả thi của quy
hoạch, hạn chế mặt trái của quy hoạch (quy hoạch treo), tập trung được nguồn lực
để từng bước khắc phục sự méo mó của không gian đô thị hiện nay
6 Cải tạo được không gian đô thị, cũng như giảm áp lực tự phát lên không
gian đô thị hiện nay là một ý nguyện tốt đẹp nhưng không dễ thực hiện Nhất là
khi tự đặt ra những yêu cầu quá cao về một không gian đô thị hoàn mỹ Thiết nghĩ,
NGHIÊN
PHÁT
TP.HCM
TÂM THÔNG
TIN
38201174-
Email:
ifc.hids@tphcm.gov.vn
Trang 6do đô thị như một cơ thể sống và rất giống cây xanh Cây xanh có muôn hình vạn trạng, có cây thẳng đứng, có cây nhiều nhánh, có cây rễ mọc tua tủa ngay từ cành trên cao…Nhưng cây nào cũng đẹp Chỉ cầu mong sao đừng để nó bị sâu bệnh