Tiêu-chảy-cấp

+ Thức ăn bị ô nhiễm + Nước uống bị ô nhiễm hoặc không đun chín + Không rửa tay trước khi ăn - Mùa: Mùa hè các bệnh tiêu chảy do nhiễm khuẩn cao, mùa đông tiêu chảy thường do Rotavirus..

TIÊU CHẢY CẤP

Tiêu chảy: Là tình trạng đi ngoài phân lỏnghoặc toé nước ≥ 3 lần trong 24 giờ

Tiêu chảy cấp: Là tiêu chảy khởi đầu cấp tính

và kéo dài không quá 14 ngày

Tiêu chảy do nhiễm khuẩn

a Nhiễm trùng tại ruột.

- Rotavirus là tác nhân chính gây tiêu

chảy nặng và đe dọa tử vong ở trẻ

dưới 2 tuổi Ngoài ra Adenovirus,

Norwalkvirus cũng gây bệnh tiêu

chảy.

- Vi khuẩn:

+ E.coli: Bao gồm các loại ETEC (E.coli sinh

độc tố), EPEC (E.coli gây bệnh), EHEC (E.coli gây chảy máu), EIEC (E.coli xâm nhập), EAEC (E.coli bám dính).

b Nhiễm trùng ngoài ruột.

- Nhiễm khuẩn hô hấp

- Nhiễm khuẩn đường tiểu

- Viêm màng não

- Tiêu chảy do thuốc: Liên quan đến việc sử

dụng một số loại thuốc như kháng sinh, thuốc nhuận tràng…

- Tiêu chảy do dị ứng thức ăn: Dị ứng protein

sữa bò, sữa đậu nành hoặc một số loại thức

ăn khác: lạc, trứng, tôm, cá biển…

- Tiêu chảy do các nguyên nhân hiếm

gặp khác

+ Rối loạn quá trình tiêu hóa, hấp thu.

+ Viêm ruột do hóa trị hoặc xạ trị.

+ Các bệnh lý ngoại khoa: lồng ruột,

viêm ruột thừa cấp.

+ Thiếu vitamin.

+ Uống kim loại nặng.

- Các yếu tố thuận lợi gây tiêu chảy.

+ Tuổi: 80% trẻ bị tiêu chảy < 2 tuổi, lứa tuổi cao

nhất từ 6-18 tháng

+ Trẻ mắc một số bệnh gây giảm miễn dịch: SDD,

sau sởi, HIV/AIDS

- Tập quán làm tăng nguy cơ tiêu chảy cấp:

+ Cho trẻ bú chai hoặc không nuôi con bằng sữa mẹ

trong 4-6 tháng đầu

+ Cai sữa quá sớm

+ Thức ăn bị ô nhiễm

+ Nước uống bị ô nhiễm hoặc không đun chín

+ Không rửa tay trước khi ăn

- Mùa: Mùa hè các bệnh tiêu chảy do nhiễm khuẩn

cao, mùa đông tiêu chảy thường do Rotavirus

Lâm sàng

a Hỏi bệnh:

Hỏi bà mẹ hoặc người chăm sóc trẻ các thông tin

sau:

- Trẻ bị đi ngoài từ bao giờ

- Có máu trong phân không

- Số lần tiêu chảy trong ngày

- Số lần nôn và chất nôn

- Các triệu chứng khác kèm theo: ho sốt, viêm phổi,

sởi…

- Chế độ nuôi dưỡng trước khi mắc bệnh và trong khi

bị bệnh

- Các thuốc đã dùng

- Các loại vaccine đã được tiêm chủng

b Khám bệnh:

- Kiểm tra các dấu hiệu mất nước:

+ Toàn trạng: tỉnh táo, kích thích quấy khóc, li bì,

hôn mê

+ Khát nước: Uống bình thường, uống háo hức, uống

kém hoặc không uống được

+ Mắt có trũng không? Hỏi người mẹ có khác khi

bình thường?

+ Độ chun giãn của da

- Các triệu chứng khác

+ Chân tay: Da ở phần thấp của chân, tay bình

thường ấm và khô, móng tay có màu hồng Khimất nước nặng, có dấu hiệu sốc thì da lạnh và ẩm, nổi vân tím…

+ Mạch: Khi mất nước, mạch quay và đùi nhanh hơn,

+ Mất 5 -10 %: Có biểu hiện mất nước vừa và nhẹ

+ Mất nước trên 10%: Có biểu hiện mất nước nặng

- Thóp trước: Khi có mất nước nhẹ và trung bình

thóp trước trũng hơn bình thường và rất lõm khi

có mất nước nặng

- Đái ít

- Trẻ có tình trạng suy dinh dưỡng không

- Sốt và nhiễm khuẩn: Trẻ ỉa chảy có thể bị nhiễm

khuẩn phối hợp, phải khám toàn diện tìm các dấuhiệu nhiễm khuẩn kèm theo

- Co giật: Một số nguyên nhân gây co giật trong tiêu

chảy như sốt cao, hạ đường huyết, tăng hoặc hạnatri máu

- Chướng bụng: Thường do hạ kali máu hoặc do dùng

các thuốc cầm tiêu chảy không phù hợp

Không đủ các dấu hiệu để phân loại

có mất nước hoặc mất nước

nặng

Phân loại mức độ mất nước Dấu hiệu mất nước

Không đủ các dấu hiệu để phân

loại có mất nước hoặc mất

nước nặng

Đánh giá tình trạng mất nước Dấu hiệu Mất nước

d Chẩn đoán biến chứng

Rối loạn nước – điện giải

* Tiêu chảy cấp mất nước đẳng trương

- Lượng muối và nước mất tương đương.

- Nồng độ Na+: 130-150 mmol/L.

- Nồng độ thẩm thấu huyết tương: 275-295

mOsmol/l.

- Mất nghiêm trọng nước ngoài tế bào gây

giảm khối lượng tuần hoàn

* Tiêu chảy cấp mất nước nhược trương.

- Mất muối nhiều hơn nước.

- Nồng độ Na+ < 130mmol/l.

- Độ thẩm thấu huyết tương <275

mosmol/l.

- Bệnh nhân li bì, có thể co giật

* Tiêu chảy cấp mất nước ưu trương.

- Mất nhiều nước hơn Na+

Các rối loạn khác: Kali máu:

- Hạ Kali:

+ Kali < 3,5 mmol/l

+ Lâm sàng: cơ nhẽo, yếu cơ, bụng chướng, giảm

phản xạ, rối loạn nhịp tim

+ Điện tâm đồ: ST xẹp, sóng T thấp, xuất hiện sóng

U, nếu giảm quá nặng PR kéo dài, QT giãn rộng

- Tăng Kali:

+ Kali > 5,5 mmol/l

+ Lâm sàng: yếu cơ, loạn nhịp tim

+ EGC: T cao nhọn, QT ngắn, block A-V, rung thất (

Kali ≥ 9mmol/l)

Toan chuyển hóa: pH < 7.2, HCO3ˉ < 15 mEq/l, thở

nhanh, sâu, môi đỏ

Suy thận cấp: tiểu ít hoặc vô niệu, BUN, Creatinin

máu tăng

Cận lâm sàng.

- Phần lớn trẻ bị tiêu chảy cấp không cần thiết chỉ

định làm xét nghiệm thường quy.

- Chỉ định làm xét nghiệm điện giải đồ khi trẻ được

điều trị tại bệnh viện và có biểu hiện mất nước, mất nước nặng hoặc diễn biến bệnh và các biểu hiện lâm sàng không tương xứng với mức độ của tiêu chảy

- Chỉ định làm xét nghiệm công thức máu, CRP cho

các trường hợp nghi ngờ có nhiễm khuẩn kèm theo hoặc mất nước nặng

- Chỉ định cấy phân cho các trường hợp tiêu chảy

phân máu, tiêu chảy phân nước nặng nghi ngờ tả, tiêu chảy nặng và kéo dài, tiêu chảy trên trẻ suy giảm miễn dịch

- Soi tươi tìm ký sinh trùng trong phân khi lâm sàng

có dấu hiệu nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng

4.1 Điều trị cần thiết

a Bù nước và điện giải

Phác đồ A: Điều trị những trường hợp tiêu chảy chưa có biểu hiện mất nước

Cho trẻ uống nhiều nước hơn bình thường phòng mất nước

Số lượng uống: Cho trẻ uống nước sau mỗi lần đi ngoài

với số lượng nước như sau:

2000 ml/ngày

10 tuổi trở lên uống cho đến khi hết khát

500ml/ngày 1000ml/ngày

50-100 ml 100-200 ml

Lượng ORS cho uống

sau mỗi lần đi

ngoài Tuổi

Các loại dịch dùng trong tiêu chảy: Dung dịch ORESOL (ORS)

áp lực thẩm thấu thấp là tốt nhất

Cách cho uống:

+ Trẻ < 2 tuổi, cho uống từng thìa, trẻ lớn cho uống từng ngụm

một bằng cốc hoặc bằng bát.

+ Trẻ bị nôn, dừng lại đợi 5-10 phút sau lại tiếp tục cho uống.

+ Cần động viên người mẹ chịu khó cho con uống, vì chỉ có cho

uống mới tránh được hậu quả nguy hiểm khi trẻ bị tiêu chảy Phác đồ B: Điều trị các trường hợp mất nước vừa và nhẹ, cho

bệnh nhi uống ORS dựa theo cân nặng hay tuổi (nếu không cân được)

Lượng ORS cho uống trong 4 giờ đầu (ml)

Nếu biết cân nặng có thể tính lượng dịch cần bù bằng

công thức:

Số lượng nước (ml) uống trong 4 giờ = Cân nặng

bệnh nhi x 75 ml

- Cách cho uống:

+ Trẻ nhỏ 2 tuổi thì cho uống từng thìa, cứ 1-2 phút

cho uống 1 thìa, đối với trẻ lớn cho uống từngngụm bằng chén

+ Nếu trẻ nôn cho ngừng uống 10 phút sau đó cho

uống chậm hơn

+ Sau 4 giờ đánh giá lại tình trạng mất nước; nếu

hết triệu chứng mất nước chuyển sang phác đồ A, trẻ còn dấu hiệu mất nước vừa và nhẹ thì tiếp tụctheo phác đồ B Nếu nặng lên thì chuyển sang phác đồ C

Phác đồ C: Áp dụng trong những trường hợp mất nước nặng

-Truyền tĩnh mạch ngay 100ml/kg dung dịch Ringe Lactate

-(hoặc dung dịch muối sinh lý) chia số lượng và thời gian như sau:

5 giờ 2giờ30 phút

Tuổi

- Cứ 1-2 giờ đánh giá lại bệnh nhân N- Lại truyền một lần nữa với

số lượng và thời gian tương tự nếu mạch quay còn yếu hoặc không bắt được Nếu tình trạng mất nước không tiến triển tốt thì truyền nhanh hơn.

- Ngay khi bệnh nhân có thể uống được, hãy cho uống ORS

(5ml/kg /giờ).

- Nếu không truyền được, tuỳ từng điều kiện cụ thể có thể chuyển

bệnh nhân lên tuyến trên để truyền dịch hoặc đặt ống thông

dạ dày cho ORS với số lượng 20ml/kg/giờ (tổng số 120ml/kg) Cho ăn trở lại ngay khi trẻ có thể ăn được như tiếp tục bú mẹ

hoặc cho trẻ ăn các thức ăn giàu dinh dưỡng

Sử dụng kháng sinh trong điều trị tiêu chảy cấp.

Không chỉ định sử dụng kháng sinh cho tất cả các

trường hợp tiêu chảy cấp

Chỉ định kháng sinh cho các trường hợp tiêu chảy cấp

sau:

- Tiêu chảy phân máu

- Tiêu chảy phân nước mất nước nặng nghi ngờ tả

- Tiêu chảy do Giardia.

- Trẻ mắc tiêu chảy kèm theo các nhiễm trùng khác:

viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết, nhiễm khuẩn tiếtniệu…

Metronidazole 5 mg/kg/lần x 3 lần/ngày x 5 ngày, dùng đường

uống

Giardia

Metronidazole 10 mg/kg/lần x 3 lần/ngày x 5 - 10 ngày (10 ngày

với trường hợp bệnh nặng), dùng đường uống

Kháng sinh thay thế Kháng sinh lựa chọn

Nguyên

nhân

Bổ sung kẽm trong điều trị tiêu chảy cấp.

Trẻ 1- < 6 tháng tuổi: 10mg/ngày x 10 – 14

ngày

Trẻ ≥ 6 tháng tuổi: 20mg/ngày x 10 – 14

ngày

Chế độ dinh dưỡng cho bệnh nhân tiêu chảy cấp.

Cho trẻ ăn sớm khẩu phần ăn hàng ngày 4 – 6 giờ

sau bù nước và điện giải với lượng tăng dần

- Nếu trẻ bú mẹ: tiếp tục cho bú nhiều lần hơn và lâu

hơn

- Nếu trẻ không bú sữa mẹ:

+ Cho trẻ loại sữa mà trẻ ăn trước đó

+ Không pha loãng sữa

+ Không sử dụng sữa không có lactose thường quy

trong dinh dưỡng trẻ bị tiêu chảy cấp

+ Tránh thức ăn có năng lượng, protein và điện giải

thấp và nhiều carbonhydrate

+ Sau khi khỏi tiêu chảy, cho ăn thêm ngày 1 bữa

ngoài những bữa ăn bình thường trong 2-4 tuần

Chỉ định nhập viện.

Trẻ cần được theo dõi tại cơ sở y tế và đánh giá lại

trong quá trình theo dõi khi có các dấu hiệu sau:

- Mất nước nặng (≥ 10% trọng lượng cơ thể), shock

- Có các biểu hiện thần kinh: li bì, co giật, hôn mê

- Nôn tái diễn hoặc nôn ra mật

- Thất bại với bù dịch bằng đường uống

- Trẻ có các biểu hiện toàn thân: sốt cao, nhiễm

trùng, nhiễm độc

- Có các tình trạng bệnh lý khác kèm theo: tim

mạch, bất thường về thần kinh, vận động hoặc cácbệnh lý khác chưa xác định được

- Cha mẹ/người chăm sóc không đảm bảo việc cho

uống đủ nước và dinh dưỡng tại nhà

- Khó đánh giá mức độ mất nước (trẻ béo phì)

- Tái khám ngay khi có 1 trong các dấu hiệu: ăn

uống kém, sốt cao, tiêu chảy tăng lên, nôn nhiều, toàn trạng mệt mỏi

Hướng dẫn tái khám:

Hướng dẫn người mẹ phát hiện sớm các dấu hiệu mất

nước để đưa đến cơ sở y tế kịp thời khi:

- Trẻ đi ngoài nhiều lần, phân nhiều nước hơn.

- Khát nhiều

- Sốt hoặc sốt cao hơn

- Phân nhày máu mũi

- Nôn tất cả mọi thứ

- Không chịu ăn