SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM một số kinh nghiệm trong việc giảng dạy thí nghiệm thực hành và thí nghiệm biểu diễn môn vật lý 10

MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10 Người thực hiện: Chức vụ: Đơn vị công tác: SKKN thuộc lĩnh vực: THANH HÓA NĂM 2022 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM: 1.1. Lý do khách quan : Khoa học ngày càng phát triển đòi hỏi giáo dục nước ta phải nhanh chóng tiến kịp các nước tiên tiến trên thế giới , ngành giáo dục và đào tạo của nước ta phải đào tạo được những con người năng động tự chủ , sáng tạo , nắm bắt và sử dụng thành thạo những công nghệ hiện đại của khoa học kỹ thuật . Do đó việc nâng cao chất lượng dạy học là vô cùng quan trọng không thể thiếu trong các nhà trường phổ thông . 1.2. Lý do chủ quan : Hoạt động dạy học có vị trí quyết định tới việc hình thành nhân cách , năng lực của học sinh .Vì vậy việc nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay đang là vấn đề toàn xã hội quan tâm mà trước hết để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo thì ngành giáo dục và đào tạo phải có những cố gắng hơn nữa, đặc biệt là đội ngũ các thày cô giáo trực tiếp giảng dạy đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo . Việc vận dụng các phương pháp tích cực trong dạy học nói chung và trong dạy học Vật Lý nói riêng là một nhân tố quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo , hiện nay các phương pháp dạy học cổ truyền thầy đọc trò chép “ , không còn phù hợp nữa . phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi phải phát huy được tính tích cực chủ động của người học. Vật lí là một khoa học thực nghiệm, học vật lí trong trường phổ thông là học tập gắn liền với thực tiễn thông qua các sự vật, hiện tượng vật lí trong thế giới tự nhiên để giúp HS hiểu biết các quy luật của nó và cùng chung sống với thực tiễn đời sống xã hội. Thí nghiệm thực hành Vật lí trong trường Trung học phổ thông (THPT) là một trong những mục đích quan trọng giúp học sinh (HS) hình thành nên những nét nhân cách con người thông qua những kĩ năng khoa học và các thao tác tư duy logic vật lí, đồng thời qua đó giúp HS hiểu sâu sắc hơn các khái niệm, hiện tượng vật lí, giải thích được các hiện tượng vật lí đơn giản đang xảy ra trong thế giới tự nhiên và xung quanh chúng ta. Thí nghiệm Vật lí trong trường THPT giúp HS củng cố và khắc sâu những kiến thức, kĩ năng thu được từ thực tiễn và các bài giảng lí thuyết, gắn lí thuyết với thực hành, “ học đi đôi với hành”, giúp HS tin tưởng vào các chân lí khoa học. Mục tiêu của môn Vật lý THPT là trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thức Vật lý cơ bản bước đầu hình thành cho học sinh những kỹ năng cơ bản phổ thông và thói quen làm việc khoa học góp phần hình thành năng lực nhận thức và các phẩm chất , nhân cách mà mục tiêu giáo dục đề ra . Trong chương trình Vật lý THPT hiện nay được viết theo tinh thần đổi mới nội dung cấu trúc chương trình , nội dung sách giáo khoa cũng có nhiều thay đổi so với sách giáo khoa cũ . Chính vì vậy cần phải đổi mới phương pháp dạy học kết hợp với sử dụng thiết bị dạy học cho phù hợp là một yếu tố cần thiết để đáp ứng được nhu cầu của việc hình thành con người mới . Để giúp các em lĩnh hội kiến thức một cách tốt nhất các tri thức khoa học chúng ta những nhà sư phạm nhất thiết phải trang bị cho các em một phương pháp học tập mới bằng chính sự nỗ lực tích cực chủ động động sáng tạo và năng lực tự nghiên cứu tự tìm ra chân lý khoa học .Có như vậy thì các em mới mở mang kiến thức , vốn hiểu biết của mình, biết vận dụng tri thức khoa học vào thực tế và chất lượng giáo dục và đào tạo mới được nâng lên . Xuất phát từ những lý do trên cùng với qúa trình tích luỹ các kinh nghiệm giảng dạy các năm qua , tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm và hệ thống lại các bài học có sử dụng dụng cụ thí nghiệm đạt hiệu quả cũng như trình bày các thí nghiệm thực hành mà giáo viên trường THPT TRẤN BIÊN đã và chưa thực hiện được . ( Vật lý 10 ) 2 . MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU : Kiểm điểm lại những việc đã và chưa làm được qua việc sử dụng thiết bị dạy học để nâng cao chất lượng , hiệu quả của giờ lên lớp và rút ra những bài học kinh nghiệm . Đáp ứng được yêu cầu của quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước . 3. NHIỆM VỤ CỦA KINH NGHIỆM : Xác định cơ sở khoa học , trong giai đoạn hiện nay phải luôn đổi mới phương pháp dạy học để phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh , phải sử dụng triệt để các thiết bị dạy học ,hướng dẫn học sinh tự làm thiết bị dạy học bằng những vật liệu có sẵn để hoàn thành chương trình mục tiêu của giờ lên lớp .

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TP THANH HOÁ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10

Việc vận dụng các phương pháp tích cực trong dạy học nói chung và trong dạyhọc Vật Lý nói riêng là một nhân tố quan trọng để nâng cao chất lượng giáo dục vàđào tạo , hiện nay các phương pháp dạy học cổ truyền " thầy đọc trò chép “ , khôngcòn phù hợp nữa phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi phải pháthuy được tính tích cực chủ động của người học

Vật lí là một khoa học thực nghiệm, học vật lí trong trường phổ thông là họctập gắn liền với thực tiễn thông qua các sự vật, hiện tượng vật lí trong thế giới tựnhiên để giúp HS hiểu biết các quy luật của nó và cùng chung sống với thực tiễn đờisống xã hội

Thí nghiệm thực hành Vật lí trong trường Trung học phổ thông (THPT) là mộttrong những mục đích quan trọng giúp học sinh (HS) hình thành nên những nét nhâncách con người thông qua những kĩ năng khoa học và các thao tác tư duy logic vật lí,đồng thời qua đó giúp HS hiểu sâu sắc hơn các khái niệm, hiện tượng vật lí, giải thíchđược các hiện tượng vật lí đơn giản đang xảy ra trong thế giới tự nhiên và xungquanh chúng ta

Thí nghiệm Vật lí trong trường THPT giúp HS củng cố và khắc sâu những kiến thức,

kĩ năng thu được từ thực tiễn và các bài giảng lí thuyết, gắn lí thuyết với thực hành, “học đi đôi với hành”, giúp HS tin tưởng vào các chân lí khoa học

Mục tiêu của môn Vật lý THPT là trang bị cho học sinh một hệ thống kiến thứcVật lý cơ bản bước đầu hình thành cho học sinh những kỹ năng cơ bản phổ thông và

-### -@ -### -3 -

thói quen làm việc khoa học góp phần hình thành năng lực nhận thức và các phẩmchất , nhân cách mà mục tiêu giáo dục đề ra

Trong chương trình Vật lý THPT hiện nay được viết theo tinh thần đổi mới nộidung cấu trúc chương trình , nội dung sách giáo khoa cũng có nhiều thay đổi so vớisách giáo khoa cũ Chính vì vậy cần phải đổi mới phương pháp dạy học kết hợp với

sử dụng thiết bị dạy học cho phù hợp là một yếu tố cần thiết để đáp ứng được nhucầu của việc hình thành con người mới

Để giúp các em lĩnh hội kiến thức một cách tốt nhất các tri thức khoa học chúng tanhững nhà sư phạm nhất thiết phải trang bị cho các em một phương pháp học tập mớibằng chính sự nỗ lực tích cực chủ động động sáng tạo và năng lực tự nghiên cứu tựtìm ra chân lý khoa học Có như vậy thì các em mới mở mang kiến thức , vốn hiểubiết của mình, biết vận dụng tri thức khoa học vào thực tế và chất lượng giáo dục vàđào tạo mới được nâng lên

Xuất phát từ những lý do trên cùng với qúa trình tích luỹ các kinh nghiệmgiảng dạy các năm qua , tôi xin đưa ra một số kinh nghiệm và hệ thống lại các bài học

có sử dụng dụng cụ thí nghiệm đạt hiệu quả cũng như trình bày các thí nghiệm thựchành mà giáo viên trường THPT TRẤN BIÊN đã và chưa thực hiện được ( Vật lý

10 )

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU :

Kiểm điểm lại những việc đã và chưa làm được qua việc sử dụng thiết bị dạy học

để nâng cao chất lượng , hiệu quả của giờ lên lớp và rút ra những bài học kinhnghiệm Đáp ứng được yêu cầu của quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước

3 NHIỆM VỤ CỦA KINH NGHIỆM :

Xác định cơ sở khoa học , trong giai đoạn hiện nay phải luôn đổi mới phươngpháp dạy học để phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinh , phải sử dụng triệt đểcác thiết bị dạy học ,hướng dẫn học sinh tự làm thiết bị dạy học bằng những vật liệu

có sẵn để hoàn thành chương trình mục tiêu của giờ lên lớp

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I :

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA VIỆC SỬ DỤNG

THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG MÔN VẬT LÝ 10

20 % nhận được qua quá trình nghe giảng

30 % nhận được qua quá trình nhìn được

50 % nhận được qua quá trình nghe và nhìn được

80 % nhận được qua quá trình nói

90 % nhận được qua quá trình nói và làm Điều đó khẳng định sự cần thiết hỗ trợ đắc lực của phương tiện dạy học ,nhất làcác thiết bị thí nghiệm thực hành trong các giờ học , nó không chỉ mang lại hiệu quảcao cho các hoạt động dạy học mà nó còn kích thích trí tò mò , lòng ham hiểu biếttham vọng khám phá khoa học , gây hứng thú học tập cho học sinh , làm cho khôngkhí giờ học sôi nổi , vui vẻ , hào hứng , thoải mái hơn và kết quả chất lượng giờ học

sẽ được nâng cao Tuy nhiên nếu không biết cách sử dụng hoặc sử dụng không đúnglúc đúng chỗ đúng mục đích không hợp lý thì các phương tiện dạy học sẽ có tác dụngngược lại , nó trở thành vật lạ đối với học sinh làm phân tán quá trình học tập của họcsinh , nếu thực hiện không thành công thì các thí nghiệm sẽ trở thành phản khoa học,làm mất lòng tin với học sinh và gây khó khăn truyền thụ kiến thức cho giáo viên

Đối với việc giảng dạy Môn Vật lý nói chung và môn Vật lý 10 nói riêng thìviệc sử dụng thiết bị dạy học là một việc là không thể thiếu được trong quá trình dạyhọc bởi vì đặc thù của môn Vật lý là một môn khoa học thực nghiệm , các tri thứckhoa học được rút ra từ việc quan sát các hiện tượng , thu thập thông tin và làm thínghiệm để khẳng định sự đúng đắn của tri thức khoa học Muốn vậy thì các giáo viênphải khai thác triệt để có kỹ năng, sử dụng có hiệu quả các thiết bị dạy học hiện có và

phải luôn năng động , sáng tạo làm thêm các thiết bị cần thiết chưa có để bài -### -@ -### -

5 -

giảng thêm phong phú sinh động , cuốn hút gây hứng thú , đạt hiệu quả cao về chấtlượng , đảm bảo về nội dung chương trình mục tiêu giáo dục

1.2 - Cơ sở pháp lý

Luật giáo dục nước cộng hoà xã hội chủ nghĩ Việt Nam nêu rõ

" Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực tự giác chủ động , tư duy sáng tạocủa người học , bồi dưỡng năng lực tự học , lòng say mê học tập và ý chí vươn lên "

( Điều 4 Luật giáo dục )

Phương pháp giáo dục ở phổ thông phải phát huy tính tích cực tự giác , chủ độngsáng tạo của học sinh rèn luyện kỹ năng , vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sốngtác động đến tình cảm , đem lại niềm vui , hứng thú học tâp của học sinh

( Điều 24 chương 2 Luật giáo dục )

Theo chỉ thị , hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học của Bộ giáo dục , Sở giáodục và đào tạo Đồng Nai, trường THPT Trấn Biên cần tiếp tục đẩy mạnh việc đổimới phương pháp dạy học trên cơ sở các thiết bị giáo dục hiện có , khai thác sử dụng

có hiệu quả các thiết bị dạy học , thực hiện đầy đủ các bài thí nghiệm thực hành cácmôn được quy định trong chương trình căn cứ vào kiến thức kỹ năng, nội dung sáchgiáo khoa mới

CHƯƠNG II : THỰC TRẠNG CỦA VIỆC SỬ DỤNG THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG MÔN VẬT LÝ CỦA TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TRẤN BIÊN

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

2.1- Đặc điểm của trường THPT TRẤN BIÊN

2.1.1- Những thuận lợi cơ bản

- Được sự quan tâm của UBND Tỉnh Đồng Nai, Sở giáo dục và đào tạoTỉnh Đồng Nai Trường THPT được xây dựng mới hoàn toàn với 45 phòng học,nhiều phòng chức năng, phòng thí nghiệm , trong đó có 2 phòng Thí nghiệm vật lýSGD đào tạo trang bị cho rất nhiều dụng cụ thí nghiệm để phục vụ cho việc giảngdạy

- Đội ngũ giáo viên trẻ khoẻ có năng lực : giáo viên có trình độ thạc sĩ,giáo viên trình độ đại học , riêng đối với môn Vật Lý trường có 10 giáo viên đượcđào tạo chính quy có trình độ chuyên môn tay nghề cao có năng lực sư phạm, nhiệttình trong công tác giảng dạy , luôn có tinh thần đổi mới học hỏi để nâng cao trình độchuyên môn

2 1.2- Những khó khăn cơ bản:

- Việc trang bị dụng cụ TN cho môn vật lý của trường vẫn chưa đáp ứngdược yêu cầu của bài giảng Việc thiết kế hai dãy bàn song song trong phòng TN theotôi cũng chưa được hợp lý vì các em làm việc theo nhóm thường 8 em một nhóm nếu

xếp theo hàng dọc các em rất khó thảo luận, do đó khó phát huy hết khả năng của tất

cả các em trong nhóm Một phòng thì sử dụng bàn vuông kích thước lớn nên khilàm TN các em không với tới các dụng cụ nếu bố trí ở giữa cho các bạn khác cùngquan sát

- Một số thiết bị dạy học còn thiếu về số lượng so với chương trình thựchành trong sách giáo khoa ở từng khối lớp

- Một số thiết bị chất lượng kém, thiếu chính xác, không có độ bền, đẹp để

2.2 - Một số kêt quả đạt đƣợc trong việc sử dụng thiết bị dạy học môn Vật Lý 10

2.2.1 - Qua kinh nghiệm giảng dạy của bản thân tôi thấy việc sử dụng thiết bị dạy học

trong môn Vật lý 10 đòi hỏi giáo viên phải chuẩn bị bài thật chu đáo cẩn thận , phảichuẩn bị đầy đủ các thiết bị dạy học cần thiết ,phải làm trứơc các thí nghiệm , thựchành và thí nghiệm chứng minh sao cho đạt kết quả như mong muốn chính vì yêu cầu

đó làm cho giáo viên nâng cao ý thức tự giác tinh thần trách nhiệm để đạt hiệu quảcao cho các giờ dạy

Ngoài ra trong các giờ dạy có sử dụng thiết bị dạy học làm cho giáo viên nói íthơn mà chỉ đóng vai trò hướng dẫn chỉ đạo là chính học sinh phải tự nghiên cứu làmthí nghiệm để rút ra kiến thức , giáo viên không phải giải thích nhiều vì kết quả rút ra

là do chính học sinh tìm được bên cạnh đó giáo viên cũng thấy rất thoải mái tự tin vì

đã gây được lòng tin đối với học sinh qua các thí nghiệm Vật lý và cuốn hút các emhọc Vật lý

2.2.2 - Qua các gìơ học môn Vật lý 10 tôi nhận thấy rằng việc sử dụng các thiết bị

dạy học đã làm cho không khí lớp học sôi nổi hào hứng , vui vẻ thoải mái hơn , gâyđược hứng thú học tập đối với học sinh làm cho học sinh rất thích học môn Vật lý vìvới môn học này các em được là quen nhiều với thiết bị thí nghiệm được quan sát lắpđặt rồi tiến hành thí nghiệm để tìm ra chân lý cũng qua đây học sinh được rèn luyện

kỹ năng vận dụng tri thức vào cuộc sống

Việc sử dụng thiết bị dạy học đã kích thích trí tò mò ham hiểu biết muốn khámphá khoa học của các nhà vật lý nhỏ tuổi và kết quả chất lượng giờ học vật lý đượcnâng lên rõ rệt

-### -@ -### -7 -

2.3 - Một số tồn tại trong việc sử dụng thiết bị dạy học môn Vật lý 10

- Hầu như các bài cần sử dụng thiết bị dạy học đều có hình vẽ hướng dẫn của sách giáokhoa học sinh phải quan sát nghiên cứu và lắp đặt thí nghiệm theo yêu cầu của môhình đã vẽ vậy mà một số bộ thiết bị cấp về lại không khớp với hình vẽ sách giáokhoa làm cho học sinh bị lúng túng trong việc thực hiện lắp ráp thí nghiệm

- Thiết bị cũ kỹ, sử dụng không hiệu quả dẫn đến sự nhàm chán cho học sinh, lẫn giáoviên làm thí nghiệm

- Thiết bị mới được bổ sung, vận hành tốt nhưng số lượng hạn chế do đó học sinh chỉđược quan sát giáo viên làm, nên hạn chế về mặt quan sát học sinh

- Do số lượng thiết bị vận hành tốt có hạn nên việc mượn đồ dùng của giáo viên phảiđăng ký theo thứ tự, dẫn đến khi dạy qua bài thì thiết bị mới mượn được

- Việc mượn thiết bị của giáo viên trùng lặp như trên dẫn đến giáo viên sẽ dạy xong bàirồi gộp các thiết bị thí nghiệm vào một tiết cho hs quan sát nên không tạo ra sự sốngđộng của bài giảng

- Các tiết thực hành trong vật lý, do đủ số bộ thực hành nên rất cuốn hút hs tự làm thínghiệm Ngoài ra trong bài báo cáo thực hành giúp học sinh nhận thức bài giảng, biếtcách kiểm nghiện lại kiến thức mình đã học và tính khoa học trong việc nghiên cứu

về vật lý

2.4 - Một số vấn đề đặt ra trong việc sử dụng thiết bị dạy học trong môn Vật lý

- Giáo viên phải khắc phục khó khăn trước mắt tận dụng triệt để các thiết bị hiện có

của nhà trường để giảng dạy sao cho đạt hiệu quả cao nhất đáp ứng được yêu cầu đổimới hiện nay Bên cạnh đó đòi hỏi người giáo viên phải năng động sáng tạo nghiêncứu tìm tòi tự làm thêm các thiết bị phù hợp với tình hình thực tế của nhà trường Họcsinh phải tích cực tự giác chủ động sáng tạơ sử dụng thiết bị dạy học theo sự hướngdẫn của giáo viên

CHƯƠNG III MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ CỦA VIỆC SỬ DỤNG

THIẾT BỊ DẠY HỌC TRONG MÔN VẬT LÝ

3.1 - Đối với nhà trường :

Để giúp cho giáo viên sử dụng có hiệu quả cao các thiết bị dạy học ban giámhiệu cần có sự quan tâm , chỉ đạo sát sao việc sử dụng thiết bị của giáo viên thườngxuyên thăm lớp dự giờ góp ý cùng tổ chuyên môn về những chuyên đề sử dụng thiết

bị dạy học sao cho có hiệu quả cao nhất , luôn động viên khích lệ tạo điều kiện tốtnhất để giáo viên khắc phục khó khăn khi điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường cònthiếu các thiết bị đôi khi còn chưa chính xác

3.2 - Đối với tổ chuyên môn :

Thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề, đưa ra bàn bạc trao đổinhững vấn đề trong đổi mới phương pháp dạy học rút ra những kinh nghiệm nhữngbài học bổ ích trong việc sử dụng thiết bị dạy học sao cho có hiệu quả cao nhất nhằmkhông ngừng đổi mới để nâng cao chất lượng dạy học

3.3 - Đối với giáo viên

Phải quán triệt mục tiêu đào tạo , kế hoạch dạy học phải thấy được nhiệm vụcấp bách hiện nay là đổi mới phương pháp dạy học sử dụng triệt để có hiệu quả cácphương tiện dạy học nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy không ngừng nâng cao chấtlượng giáo dục

Phải thực sự yêu nghề hết lòng vì học sinh thân yêu làm việc với lương tâmđạo đức của người giáo viên nhân dân luôn hướng tới mục tiêu chung " Nâng cao dântrí , đào tạo nhân lực , bồi dưỡng nhân tài " cho đất nước

Thiết bị dạy học là một trong những yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chấtlượng giờ dạy , việc sử dụng thiết bị dạy học không chỉ nhằm minh hoạ cho bài giảng

mà còn thúc đẩy quá trình nhận thức của học sinh phát triển tư duy sáng tạo và kỹnăng thực hành cho học sinh Nếu sử dụng thiết bị thực hành một cách tuỳ tiện chưa

có sự chuẩn bị chu đáo thì hiệu quả học tập không cao có khi còn phản tác dụng ,giáo viên mất thời gian vô ích học sinh học tập mệt mỏi căng thẳng Vậy để nâng caohiệu quả sử dụng thiết bị dạy học cần đảm bảo nguyên tắc sau :

- Sử dụng đúng mục đích : trong quá trình dạy học giáo viên phải đề ra mục đích dạy

học quy định hoạt động dạy học của mình bằng các thiết bị dạy học, cụ thể hoạt độngcủa giáo viên và các thiết bị dạy học quy định mục đích học tập của học sinh xác địnhhoạt động của học sinh bằng các thiết bị dạy học hiện có Hoạt động và thiết bị dạyhọc giúp họ lĩnh hội nội dung và hình thành phát triển nhân cách , mặt khác mỗi thiết

bị dạy học đều có chức năng riêng chúng phải được nghiên cứu sử dụng đúng mụcđích và phù hợp với quá trình dạy học , thiết bị dùng cho học sinh thực hành , rènluyện kỹ năng , khắc sâu kiến thức cần có kích thước nhỏ vừa phải, thiết bị dạy họcdùng trong gìơ nội khoá phải phù hợp với nội dung dạy học , thời gian của một tiếthọc

- Sử dụng đúng lúc nghĩa là thiết bị dạy học được sử dụng vào lúc cần thiết của bài

học lúc học sinh cần nhất, mong muốn được quan sát trong trạng thái tâm lý phù hợpnhất Thiết bị dạy học được sử dụng có hiệu quả cao nếu nó xuất hiện đúng lúc vàolúc nội dung và phương pháp cần đến , trong quá trình sử dụng giáo viên tránh đưa rađồng loạt làm phân tán sự chú ý của học sinh

- Sử dụng đúng chỗ : là tìm vị trí lắp đặt thiết bị dạy học trên lớp hợp lý nhất học sinh

ngồi ở mọi vị trí trong lớp có thể tiếp nhận được thông tin bằng các giác quan khácnhau vị trí đặt thiết bị dạy học sử dụng phải đảm bảo yêu cầu về an toàn chiếu sáng ,thông gió và các yêu cầu kỹ thuật khác ( ô cắm điện ) và không ảnh hưởng đến quátrình học tập của học sinh

- Sử dụng đúng mức độ , cường độ : thiết bị dạy học dược sử dụng có sự kết hợp

chặt chẽ với các phương pháp dạy học khác nhau nhằm kích thích hứng thú học tập

-### -@ -### -9 -

của học sinh giúp học sinh tiếp nhận kiến thức một cách chủ động sáng tạo tích cực ,nhưng nếu thời gian sử dụng thiết bị dạy học quá nhiều hay sử dụng quá nhiều lầnmột loại hình trong 1 tiết học sẽ ảnh hưởng đến các bước của giờ học , học sinh sẽchán nản mất tập trung

Kết hợp sử dụng thiết bị dạy học được trang bị với việc khai thác sử dụng thiết

bị tự làm để cho giờ học thêm phong phú

- Để có thể thực hiện các nguyên tắc trên đòi hỏi giáo viên phải xác định vai trò vị trí

của thiết bị dạy học được sử dụng để giải quyết các nhiệm vụ sư phạm cụ thể , giáoviên phải xác lập được quan hệ giữa thiết bị dạy học với nội dung bài giảng để làm cơ

sở cho việc lựa chọn phương pháp dạy học giáo viên phải nắm chắc cấu tạo tính năngtác dụng nguyên lý hoạt động của thiết bị dạy học dự kiến được các tình huống có thểxảy ra và các hoạt động trên lớp khi sử dụng thiết bị dạy học

- Hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học còn phụ thuộc vào sự ham muốn thích thú của học

sinh , giáo viên phải tạo ra sự ham muốn đó bằng các việc làm cụ thể như đặt ra tìnhhuống có vấn đề trong quá tình sử dụng thiết bị dạy học giáo viên phải khẩn trương

tổ chức các hoạt động cho học sinh không để thời gian chết trong quá trình tiến hànhthí nghiệm

Hướng học sinh quan sát thí nghiệm bằng hệ thống câu hỏi định hướng nhằm vàomục tiêu của giờ học

YÊU CẦU ĐỐI VỚI GIÁO VIÊN KHI HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH

Giáo viên khi hướng dẫn HS thực hành cần đảm bảo các yêu cầu sau đây:

1 Soạn bài, chuẩn bị đầy đủ dụng cụ, thiết bị thí nghiệm, mẫu báo cáo thực hành, vậtliệu tiêu hao cho các bài thực hành trước khi hướng dẫn cho HS làm thí nghiệmthực hành

2 Kiểm tra HS và củng cố lại cơ sở lí thuyết của bài thực hành, phán đoán các tìnhhuống xảy ra trong quá trình làm thí nghiệm thực hành

3 Phân nhóm thực hành hợp lí, hướng dẫn cách lắp đặt thí nghiệm, các bước tiếnhành thí nghiệm, thu thập thông tin, xử lí kết quả và cách viết báo cáo và trình bàythí nghiệm

4 Theo dõi các nhóm thực hành, hướng dẫn HS thảo luận, khai thác, xử lí kết quả thínghiệm, xử lí các tình huống đề xuất trong quá trình thực hành Đánh giá năng lựcthực hành của từng HS đảm bảo sự khách quan và công bằng thông qua sự theo dõi

và kết quả báo cáo thực hành

5 Hướng dẫn HS về an toàn, vệ sinh môi trường, bảo quản thiết bị thí nghiệm

3.4 Đối với học sinh :

- Trước tiên các em cần có lòng yêu thích say mê với khoa học vật lý yêu thích tìmtòi khám phá các kiến thức vật lý , có động cơ thái độ học tập đúng đắn để từ đó hìnhthành cho được một phương pháp học tập đúng đắn đặc trưng của môn Vật lý , cóthói quen và kỹ năng sử dụng thiết bị dạy học trong các giờ hoặc làm các thiết bịphục vụ cho việc học tập của mình

CHƯƠNG IV : CÁC BÀI THỰC HÀNH TRONG CHƯƠNG TRÌNH

Bài thực hành số 3 : XÁC ĐỊNH HỆ SỐ CĂNG BỀ MẶT CỦA CHẤT LỎNG

Trong 3 bài thực hành theo qui định của Bộ giáo dục thì dụng cụ của phòng TN vật lýcủa trường Trấn Biên trong năm học qua chỉ thực hành được 2 bài Trong đó bài đo

hệ số ma sát không thực hiện được vì không có dụng cụ ( Đang đề xuất mua)

Để thực hiện hiệu quả tiết thực hành đòi hỏi giáo viên phải nắm được các

yêu cầu cơ bản sau : Bài thực hành số 1

KHẢO SÁT CHUYỂN ĐỘNG VÀ XÁC ĐỊNH GIA TỐC RƠI TỰ DO

I Mục đích

- Đo thời gian rơi t của vật trên những quãng đường s khác nhau

- Vẽ và khảo sát đồ thị s  t2, rút ra tính chất của chuyển động rơi tự do

- Xác định gia tốc rơi tự do

II Cơ sở lí thuyết

Theo định nghĩa, sự rơi tự do là sự rơi chỉ dưới tác dụng của trọng lực Các vậtkhác nhau khi rơi tự do sẽ rơi nhanh như nhau Thực tế, các thí nghiệm về sự rơi đềuđược tiến hành trong không khí nên chỉ gần đúng là rơi tự do

Thả một vật (trụ thép, viên bi…) từ độ cao s trên mặt đất, vật sẽ rơi rất nhanh

theo phương thẳng đứng (phương song song với dây dọi) Trong trường hợp này ảnhhưởng của không khí không đáng kể, vật chỉ chuyển động dưới tác dụng của trọnglực, nên có thể coi là vật rơi tự do

-### -@ -### -11 -

Khi một vật có vận tốc ban đầu bằng 0, chuyển động thẳng nhanh dần đều với

gia tốc a, thì quãng đường s đi được sau khoảng thời gian t (tính từ lúc vật bắt đầu

chuyển động) được xác định bằng công thức:

MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10

2 Nam châm điện được gắn ở đầu trên của giá để giữ vật sắt non

3 Hộp công tắc, một đầu 5 chân được nối với ổ A của đồng hồ đo thời gian hiện số

và đầu kia được nối với nam châm điện

4 Cổng quang điện, gắn trên giá và di chuyển được Mặt bên có cửa sổ trong suốt

để xác định vị trí của cổng trên thước của giá

5 Đồng hồ đo thời gian hiện số

đo thời gian

Cổng quang điện E lắp phíadưới và di chuyển được (khi dichuyển cần nới lỏng ốc hãm phíasau), dây điện của cổng được nối với

ổ B trên đồng hồ đo thời gian

Điều chỉnh chân đế, sao choquả dọi nằm đồng tâm và chính giữa

lỗ tròn phía sau giá

- Bật công tắc nguồn đồng hồ,nếu lắp đúng thì nam châm sẽ có từtính Lúc đó nếu đặt vật khảo

-### -@ -### - 13

-MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10

-### -@ -### - Hình 1.1 Bộ thí nghiệm đo gia tốc rơi tự do

sát dưới nam châm thì vật sẽ bị hút dính chặt vào nam châm Bấm công tắc, namchâm bị ngắt điện, vật được nhả ra và rơi xuống

Đồng hồ phải đếm thời gian khi bấm công tắc cho vật rơi Khi vật rơi đi quacổng quang đồng hồ phải ngừng đếm Tuy nhiên đồng hồ có thể không ngừng đếmtrong các trường hợp sau:

+ Nếu công tắc kép không có hỗ trợ mạch sửa dạng xung bằng mạch điện tử,thì thao tác bấm không nhanh (tức nhả tay ra muộn hơn khi vật đã đi qua cổng quang)

Vật rơi theo phương thẳng đứng, đúng vào giá hứng và cắm thẳng đứng vào bộtdẻo ở trong giá Khi vật không rơi thẳng đứng, sai số sẽ tăng lên

Vì vật rơi trong không khí nên phải chọn vị trí cổng quang thích hợp để giảmsai số

IV Tiến hành thí nghiệm

a Xác định vị trí ban đầu của vật bằng thước ke 3 chiều Để lựa chọn mộtvạch

thích hợp nhất định, ta điều chỉnh vị trí của nam châm (nới lỏng tai hồng và dịchchuyển)

b Chọn quãng đường khảo sát S1 (ví dụ 20 mm) Nhấn nút Reset trên đồng

hồ để đưa số chỉ về 0,000 Nhấn nút trên hộp công tắc để vật rơi, nhả nhanh tay trướckhi vật rơi qua cổng E Đọc thời gian của vật rơi trên đồng hồ và ghi vào bảng số liệu1.1 Lặp lại thí nghiệm một số lần để xác định giá trị trung bình của đại lượng đo vàsai số của nó

c Tiếp tục chọn các quãng đường S2, S3,… thực hiện thí nghiệm tương tựnhư

trên và đọc thời gian tương ứng, ghi vào bảng số liệu 1.1

d Sau khi tiến hành thí nghiệm xong, tắt công tắc điện của đồng hồ ở phíasau (nút đỏ có ghi ON, OFF)

- Từ bảng số liệu tính toán giá trị của các đại lượng đặc trưng chochuyển động rơi tự do

MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10

Nếu chùm hồng ngoại tại cổng E bị ngắt, thì đồng hồ ngừng đếm Điều này xảy

ra khi vật hình trụ đi đến cổng E và bắt đầu chắn chùm hồng ngoại

Như vậy, hệ thống trên hình 1.1 có thể xác định thời gian mà vật đi được quãngđường từ thời điểm bắt đầu rơi đến thời điểm cổng E bị chắn sáng

Chuyển mạch trên đồng hồ MODE dùng để chọn kiểu làm việc cho đồng hồ Ởbài này ta dùng MODE AB (là kiểu bắt đầu đếm từ vị trí nối với cổng A và ngừngđếm tại vị trí nối với cổng B) Nhấn RESET ở công tắc để đưa số chỉ của đồng hồ về0,000 Đặt núm chọn thang đo ở vị trí 9,999s

-### -@ -### -15 -

Đến A

Đến B K

E

D 1 D 2

V

N

MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10

-### -@ -### -

Hình 1.2 Nguyên lí khảo sát chuyển động rơi tự do A, B: các ổ cắm 5

chân của đồng hồ đo thời gian; E: cổng quang điện; V: vật rơi tự do; N:

nam châm điện; K: công tắc

1 Một số nguyên nhân gây sai số

- Thời gian bấm công tắc khác nhau của các lần thí nghiệm dẫn đến sai số sẽ khácnhau

Trong thực hành, thời gian bấm công tắc không phải bằng không mà mất mộtkhoảng nhất định

Với loại công tắc không có hỗ trợ của mạch điện tử, thì tính ngắt hay đóng tứcthời của công tắc phụ thuộc rất nhiều vào cấu tạo của công tắc và cách bấm của mỗingười Để kiểm nghiệm điều đó, ta chỉ cần cắm chốt của công tắc vào cổng A (hayB), chuyển mạch về MODE A (hay MODE B), sau đó bấm công tắc, thời gian hiểnthị trên đồng hồ là thời gian công tắc ngắt điện Do không đạt được tính đóng ngắttức thời nên ta cũng không đạt được tính tức thời của xung đếm Đó là một trong cácnguyên nhân sai số dụng cụ và ít nhiều có tính chủ quan (phụ thuộc vào kỹ năng bấmcông tắc của người thực hiện thí nghiệm)

- Tính không đồng thời của công tắc kép và nam châm

Muốn vật rời khỏi nam châm thì nam châm phải bị mất từ tính ngay khi bị ngắtđiện Để nam châm giữ vật mất từ tính đồng thời với việc ngắt điện thì lõi nam châmđiện và vật hình trụ phải làm bằng vật liệu từ mềm lí tưởng Nếu không đạt được việcnam châm nhả vật ngay lập tức thì có thể sẽ xảy ra trường hợp đồng hồ đã đếm trướckhi vật rơi

Mặt khác, mặt tiếp xúc giữa vật và lõi nam châm phải đảm bảo sao cho khi nhảvật thì khi rơi phương trục chính của vật trùng với phương thẳng đứng

Nếu các điều kiện kĩ thuật không đảm bảo được các yêu cầu trên đây thì sẽ gây

ra sai số đáng kể trong các phép đo

MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG VIỆC GIẢNG DẠY THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH VÀ THÍ NGHIỆM BIỂU DIỄN MÔN VẬT LÝ 10

-### -@ -### -

VI Câu hỏi mở rộng

1 Vì sao chọn vật khảo sát là hình trụ sắt phẳng hai đầu? Lựa chọn này có mâu thuẫn

gì với điều kiện bỏ qua sức cản của không khí?

2 Kể ra nguyên nhân gây sai số nếu vật là viên bi

3 Nếu có ba người chọn 3 phương án thí nghiệm như sau:

- Người thứ nhất, lựa chọn các quãng đường khảo sát ở phía trên của giá đỡ

- Người thứ hai, lựa chọn các quãng đường khảo sát ở phía giữa của giá đỡ

- Người thứ ba, lựa chọn các quãng đường khảo sát ở phía dưới của giá đỡ Hãy nhận xét các kết quả thực hiện của 3 người? Kết quả nào sẽ hợp lí hơn khidùng cùng một bộ dụng cụ và cùng môi trường thí nghiệm

( Trích TÀI LIỆU THÍ NGHIỆM THỰC HÀNH TRƯỜNG THPT MÔN VẬT LÍcủa NGUYỄN TRỌNG SỬU chủ biên)

Sau khi nắm vững các nguyên tắc giáo viên phải tự lắp ráp dụng cụ ( không thể để học sinh tự lắp ráp vì thời gian dành cho tiết thực hành không đủ làm việc này), GV chỉ cần giới thiệu dụng cụ và yêu cầu học sinh viết bản báo cáo sau khi đã tiến hành thí nghiệm

VII Báo cáo thực hành

THỰC HÀNH KHẢO SÁT CHUYỂN ĐỘNG RƠI TỰ DO

VÀ XÁC ĐỊNH GIA TỐC RƠI TỰ DO

Họ và tên: Lớp: Nhóm: Ngày làm thực hành: Viết báo cáo theo các nội dung sau: