ngu' chinh la noi lull gid ky dc cua dan toe cung vo van thong tin van hoa, la tam guOng phan chieu lich su" hinh thanh vung dat, toe ngddi, phddng thdc song va sinh hoat van hoa, qua tr
Trang 1P I I l I O N G \ G l J T H A N H H O A
V d i V I E C P H A T T R I E N V A N I I O A , D C L I C H
TS Hoang Minh Ti/dng
Phd Giam doc So Thong tin va Truyen thong Thanh Hda
Trong suot chieu dai hang ngan nam
dung nu*6c va giCr nddc cua dan toe, xu"
Thanh la manh dat Idu lai nhieu dau an
dam net ve lich sd va van hoa
Manh dat nay hau nhu khong he chia
tach ke td thdi la quan Cdu Chan, mpt trong
mddi lam bp cua sd phan chia hanh chinh
thud cac vua Hung Thanh Hoa vda la dat
"phen dau" lai vda la dat "thang mpc", dat
"quan vdOng" dong thdi cung la Kinh do cua
cac vddng trieu trong lich sd Chinh dat kinh
ky ay da dem den cho xd Thanh sd anh
hddng va tiep can vdi van hoa, ngon ngd cua
cac thdi dai phong kien luc bay gid, dong thdi
cung the hien tinh dia phddng va yeu td trdi
cua van hoa xd Thanh lan toa va hoa quyen
vao van hoa Viet,
1 Ngon ngd ndi chung va phdOng ngd noi
rieng khong chi la phdOng tien dung de giao
tiep ma con in dam td tddng, tam hdn, dia ban
cdtru, phong each, ban sac van hoa cua mdi
dan tpc, vung mien Ve phdOng ngd tinh
Thanh, cd Giao sdTran Qudc Vddng da nhan
xet: "Ngddi xd Thanh cd mdt each phat am
tieng Viet khd lan, khong nhe Iddt nhd tieng
Ha Npi xd Bac, khdng nang - lang tram nhd
tieng Nghe-xd Trung Xd Thanh la sd md dau
cua "md-te-rang-rda", cua mien Trung, dan
Ha Npi phai nghe lau va phai hpc thi mdi biet
ddOc" Ngddi Thanh Hoa du di den phddng
trdi nao thi chat gipng Thanh Hda, dau vet
phdOng ngd xd Thanh cung van de nhan ra
Trong phdOng ngd xd Thanh cd nhieu thd
ngd Dd'i vdi cd dan mien nui va vung trddc
nui tinh Thanh, phat am cua hp vdn co cung
chung gd'c vdi Viet Mddng, phu am ghep blang -> trang, phu am doi "tr" bao gid cung dddc dpc thanh "t": trdi -> tdi, "con tu tang budc bd te tui", "y" dpc thanh "n", "ui" thanh
"un", "e" thanh "en": "bd em di can, me em di can, chi em di cun den tun mdi vien "; "o di
mo ve tun rda" Ngd nghia khi sd dung khac hoan toan vdi tieng phd thdng nhd trddng hop: "kha can trdc", nghia la ga gay canh dau, hoac "kha can, cho cam" nghia la ga gay, cho can, cay xoan dau gpi la "can du"
td xda den nay van dddc ngddi dan d cac lang que va vung chan nui Vinh Lpc, Tho Xuan, Ha Trung, Thieu Hoa sd dung trong cupc sdng hang ngay Ddi vdi cd dan vung bien va duyen hai, phat am cua hp thddng nghe nang va to, nen dan gian van thddng goi la " an song, noi gio" Phu am "k" dpc la
"c", phat ami" khi doc trd thanh am cam: "Ca, sao no?" phat am va nghia tieng phd thong la: Kia, lam sao? Phu am "tr" phat am thanh
"eh": Chdi beu may, nghia tieng phd thdng la Trdi day doa may; "may" gpi la "mi": mi di mo
ve da, nghia la: may di dau ve day
Tieng Thanh la phddng ngd cd Viet -Mddng in dau an sau dam trong ddi song, giao tiep, dd'i nhan xd the hang ngay cua ngddi dan lao ddng Trai qua hang ngan nam, tieng Thanh Hoa van bao Idu dddc nhdng gia tri vdn co cua no
Gia tri lich sCr Van hoa phan anh hien
thdc cua cuoc song qua tdng thdi ky lich sd, ngon ngd la mpt bp phan cua van hoa, chinh trong ngdn ngd dac diem cua mpt nen van hoa dan tpc dddc Idu lai ro rang nhat Phddng
SO 1 / 2011 9
Trang 2ngu' chinh la noi lull gid ky dc cua dan toe
cung vo van thong tin van hoa, la tam guOng
phan chieu lich su" hinh thanh vung dat, toe
ngddi, phddng thdc song va sinh hoat van
hoa, qua trinh dau tranh, vat Ion vdi td nhien
va xa hoi khac nghiet de tru vdng va ton tai
cua nhdng cd dan Thanh Hoa trong sudt
chieu dai lich sd ddng nddc va bao ve dat
nddc Trang sudt dam dai "di md cdi" cua lich
sd dan toe, "tieng Thanh Hda" da theo chan
ngddi xd Thanh in dau sudt td deo Ngang den
tan mui Ca Mau, td thd ngd cua mot mien
que, co liic, co ndi phddng ngd xd Thanh da
trd thanh hien tddng phd bien trong hanh
trinh Nam tien cua cha ong
Gia tri co ket cdng dong PhdOng ngd
Thanh Hoa cd y nghTa xa hoi nhan van sau
sac va sded ket cdng ddng ben chat Mdi day
lien ket ben chat do ddpc the hien trong ngon
ngd, ru con, ddi dap nam nd, cdng viec
thddng ngay
Sd cd ket cong dong bieu hien ro net
trong loi hat gida cac lang cha, trong cac
cudc thi hat ddi dap nam nd trong cac ky hdi
le Dau la ldi que", "co ldi thi ndi, cd goi thi
md" khong co sd phan biet cao sang, hen
mon ma tat ca moi ngddi dddc hoa dong,
thang hoa trong cudc sdng,
ddpc giai bay, cam thong,
chia se cung cd niem tin,
nhan len sdc manh cua moi
ngddi va ca cpng ddng, giup
hp doan ket ben nhau cung
cdng cd, cpng menh va
cdng cam chung sdc, dong
long lam cho cupc sdng
ngay cang td't dep
Gia tri van hda nghe
thuat va sac thai van hoa
rieng PhdOng ngd Thanh
Hoa gop phan lam nen sac
thai van hoa tinh Thanh
khdng lan vdi cac dia
phddng khac trong ca nddc
10 SO1/20H
Ndi den ldi an tieng noi Thanh Hoa ngddi ta thddng nhan manh cum td'rmd, te, rang, rda", nhd la diem dac trdng nhat Thd am gop phan quan trpng tao nen sac thai dia phddng, dan
ca Ddng Anh co cau: "Ba bdn o co bpm cung chang " neu thay o bang cd, bdm bang ban thi khdng con la tieng Thanh Hda
Khdng it thanh ngd, tuc ngd, ca dao in dam phddng ngd xd Thanh, da dda each phat
am, each dung td cua dia phddng nay hoa nhap vao ngdn ngd chung cua toan dan, gop phan lam giau cd them kho tang thanh ngd, tuc ngd, ca dao Viet Nam:
- Thudc dang da tat (khdi benh)
- Ai ve cho ta ve theo bac me co danh ta leo len giddng (leo = treo)
- Lam day khdng xau bang gia cau ban ngay (day = dT, cau = gao)
Phddng ngd Thanh Hoa the hien trong cudc sd'ng lao dpng, sinh hoat d cac lang que
td mien xuoi den mien ngddc da khdi nguon
va dinh hinh nhdng gia tri van hoa nghe thuat, dieu do vda co chdc nang dap dng nhu cau ddi sdng tinh than, vda co chdc nang giai tri, giao due va tham my gop phan xay ddng con ngddi ngay cang hoan thien ve the chat
va tam hdn
Hdi nghi 'Nghien danh gia ket qua bi/oc 1 de tai khoa hoc cap tinh cuu tieng dia phuong Thanh Hoa" (thang 5/2010)
Trang 32 Trong xu the md rong quan he giao lull
va hop tac trong nude va qudc te nham phat
trien kinh te - van hda va du lich, phuong ngu'
Thanh Hoa ve co ban v i n gid dddc nhCrng gia
tri khdi nguyen mang sdc manh npi sinh gan
ket cpng dong, bao ton nhdng gia tri va
nhdng sac thai van hoa, ngon ngd cua eddan
d khap moi vung mien trong tinh Tuy vay, trai
qua thdi gian, sd bien ddi cua td nhien, xa
hpi; qua nghien cdu phddng ngd d cac lang
que tinh Thanh cho thay ldi an, tieng noi ay
dang dien ra sddan xen, hdn dung va lien ket
hoa gida ngon ngd ban dia va ngoai sinh
Di san van hoa ndi chung va phdOng ngd
tinh Thanh ndi rieng da va dang la tiem nang
ddi vdi viec phat trien van hoa, du lich trong
thdi gian tdi neu nhd biet phat huy tdt gia tri
va nhdng sac thai rieng, dpc dao tang an cua
thd ngd Bdi vi nhu cau cua con ngddi la
kham pha, tim hieu va hddng thu nhdng cai
hay, cai dep, cai mdi la va hap dan, phddng
ngd tinh Thanh dap dng dddc nhdng yeu cau
va thi hieu ay cua du khach trong va ngoai
nddc PhdOng ngd d moi lang que se giup
cho du khach thay ddpc sd phong phu cung
nhd cac Idp van hoa dan xen trong each phat
am, Idp ngd nghTa td vdng
Phat then van hoa, du lich can phai bao
ton, phat huy phdOng ngd Thanh Hoa, ke
thda cac yeu to phdOng ngd tich cdc, phu hop
vdi yeu cau cupc sdng hien tai, gdp phan lam
nen ban sac dan tdc, tao nen gia tri dac sac
da ddpc thd thach va dinh hinh Can loai bd
trong phdOng ngd truyen thdng nhdng gi lac
hau, loi thdi, can trd xu the phat trien chung
cua cpng dong va hpi nhap qudc te
Td nhdng dinh hddng tren, phddng
hddng bao ton va phat huy phddng ngd tinh
Thanh la;
- Phddng ngd tinh Thanh phan anh td
tddng tam hdn, tinh cam, the dng xd va mdi
quan he gida con ngddi vdi con ngddi, gida
con ngddi vdi td nhien can phai dddc chpn loc
va phat huy trong cupc sdng
- Trong xu the hpi nhap va md rdng quan
he ddi ngoai vdi qud'c te va cac nddc trong khu vdc, can bao ton, phat huy nhdng net rieng cua phddng ngd gop phan lam nen sac thai van hoa tinh Thanh noi rieng va ban sac dan tpc Viet Nam ndi chung
- Gan bao ton, phat huy phdOng ngd Xd Thanh vdi viec quang ba, phat trien van hoa
du lich
Giai phap bao ton, phat huy phdOng ngd tinh Thanh can quan tam:
Phai thd'ng ke day du va danh gia dung mdc gia tri cua cac di san van hoa truyen thdng noi chung va ldi an tieng noi cua dong bao cac vung mien trong tinh Day manh cong tac tim kiem, tap hop cac nguon tai lieu To chdc nghien cdu phdOng ngd mpt each he thd'ng va toan dien d cac vung mien tinh Thanh
Phuc ddng khdng gian van hoa va mdi trddng dien xddng phddng ngd, dien xddng dan ca gan vdi ldi cd tren quan diem ke thda cd chpn lpc, tao dieu kien thuan loi de cpng dong dan cd khoi phuc cac sinh hoat van hoa, gan vdi ldi an tieng noi, hat dan ca, noi ve, hdi lang, hpp chd, hat ddi dap nam nd mang nhdng net dac thu cua cac mien que Dau td xay ddng cac cong trinh van hoa, tu diem vui choi giai tri de td chdc cho cac nghe nhan dan gian, cac lang xa, cau lac bp trinh dien cac loai hinh cua phdOng ngd vdi nhdng chddng trinh dac sac thu hut
du khach
Phat huy gia tri phddng ngd Thanh Hoa trd thanh nguon Idc phat trien kinh te du lich, xay ddng ban do tai nguyen van hoa - du lich nhan van lam cd sd hoach dinh chien Iddc phat trien du lich cua tinh Xay ddng, bao ton
mo hinh "phddng ngd lang, ban" de td chdc dda du khach tdi giao Idu, tim hieu, kham pha nhdng mien que vdi thd am phong phu, "phat huy di san de lam ra tai san" va dd cung la giai phap xoa ngheo, lam giau ben vdng thong qua loai hinh phddng ngd
so 1 / 2011 11