Cố nhiên, đây cần hiểu là quan điểm của Hê Chí Minh đối với chính sáng tác văn học của mình, chứ không phải là quan điểm của Người về sáng tác văn học nói chung.. Hồ Chí Minh xác định uă
Trang 1Van hoa - Van nghé
Quan diém sang tac
văn học nghệ thuật của
CHU TICH HO CHi MINH
TS LÊ THỊ BÍCH HỒNG
6 Chi Minh là lãnh tụ
kính yêu của đân tộc, là
một nhà văn hóa lớn,
danh nhân văn hóa thế giới Người am hiểu rất sâu sắc quy
luật và đặc trưng của hoạt động văn
nghệ Điều đó được thể hiện trực tiếp trong hệ thống quan điểm sáng tác văn chương Cố nhiên, đây cần hiểu là quan điểm của Hê Chí Minh đối với chính sáng tác văn học của mình, chứ không phải là quan điểm của Người về sáng tác văn học nói
chung
Hồ Chí Minh xác định uăn
"học nghệ thuật là một hoạt
động tính thần phong phú uò phục
0ụ có hiệu quả cho sự nghiệp cách mạng, nhà uăn cũng phải ở giữa
cuộc đời góp phân uào nhiệm vu đấu tranh uò phát triển xã hội Văn
- chương trong thời đại cách mạng phải có chất thép
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh
chưa bao giờ có ý định xây dựng cho
mình một sự nghiệp văn chương,
chưa nhận mình là nghệ sĩ, không nghĩ mình làm văn chương nghệ
thuật Sự nghiệp chính Người theo
đuổi trọn đời là sự nghiệp cách
mạng, cứu nước cứu dân “Cả đời tôi,
tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn đến tột bộc là làm sao cho
nước ta được độc lập, dân ta được
hoàn toàn tự do, đồng bdo ta ai
cũng có cơm dn úo mặc, di cũng
được học hành”
Trong quá trình “Tìm đường ởi cho dân tộc theo đt” (Người đi tìm hình của nước Chế Lan Viên),
Người nhận ra văn học nghệ thuật
là một vũ khí chiến đấu lợi hại Vì
thế, bên cạnh nhiều vũ khí khác, Người nắm lấy thứ vũ khí ấy, mài giữa nó bằng ý chí cách mạng để chiến đấu Người đã khổ công học tiếng Pháp, tiếng Trung Quốc, tiếng
Nga đọc sách của các nhà văn lớn,
rồi viết văn, làm báo cũng là để trau dồi vốn sống, bút lực cho bản thân Người xác định thế mạnh chất thép
của văn chương trong thời đại cách mạng Sự phê bình thơ xưa cũng đã gắn với quan điểm mới của nền thơ cách mạng: “Thơ xưa yêu cảnh thiên nhiên đẹp-Mây, gió, trăng, hoa, tuyết núi sông-Nay ở trong thơ
nên có thép-Nhò thơ cũng phải biết xung phong” Quan điểm sáng tác nêu cao mục đích chiến đấu của văn
chương, vai trò chiến sĩ của người
câm bút trở thành định hướng tư tưởng trong việc chỉ đạo đường lối văn nghệ của Hồ Chí Minh: “Văn
hóa nghệ thuật cũng là một mặt
trận Anh chị em Ia chiến sĩ trên
TUYÊN GIÁO SỐ 5 - 2008
Trang 2Van hoa - Van nghé 7
mặt trận ấy" (Thư gửi các
họa sĩ, 1951)
Quan điểm sáng tác văn
chương vì mục đích cách
mạng, làm vũ khí chiến đấu,
nhà văn là chiến sĩ của Hồ
Chí Minh là sự kế thừa quan
niệm “văn đi tải đạo” truyền
thống của cha ông Quan
điểm ấy đã chỉ phối lối viết
súc tích, khái quát cao, ấn
tượng mới và mạnh Nó là xu
hướng cách mạng và tiến bộ
về tư tưởng, là cường lĩnh
chiến đấu, là cảm hứng đấu
tranh xã hội tích cực của thi
ca Bác đã nêu lên một yêu
cầu cơ bản và cần thiết đối
với nên văn nghệ mới Đó là
sự tiếp tục quan niệm thơ
“chuyên chú ở con người” như
Nguyễn Văn Siêu đã nói;
tỉnh thân Đâm mấy thằng
gian bút chẳng tà (Nguyễn
Đình Chiểu) và được nâng
cao trong thời đại cách mạng
vô sản “Dùng cán bút làm
đòn xoay chế độ- Mỗi uân thơ
bom đạn phá cường quyền”
(Sóng Hồng)
Hồ Chí Minh xác
"định vdn chương phải
phục 0ụ nhân dân, phải coi
quảng đại quân chúng là đối
tượng phục uụ Quan điểm
sáng tác này đã coi hành vi
sáng tác phải phục vụ đắc lực
cho sự nghiệp cách mạng Vì
thế, mục đích và đối tượng
eae Nee os 2
thiết thực cụ thể khi viết bao
giờ cũng được xác định một
cách rõ ràng Bác nêu kinh
nghiệm chung cho hoạt động
báo chí và văn chương Khi
viết phải xác định rõ đối tượng: Viết cho ai? Mục đích
viết: Để làm gì? Sau đó mới
quyết định nội dung viết: Cới
øìi ? Hình thức nghệ thuật viết: Như thế nào?
Đối tượng vận động, mục tiêu, yêu cầu cách mạng cụ
thể ở từng thời kỳ không
giống nhau nên Người luôn
linh hoạt tạo nên sự phong phú, đa dạng cho thơ văn từ nội dung đến hình thức, từ tư
tưởng đến phong cách nghệ
thuật Lý giải việc để cao đối
tượng thưởng thức nền văn
học cách mạng là phục vụ
cho quảng đại quân chúng nhân đân, Người viết “Sách này muốn nói cho uấn tắt, dễ
hiểu, dễ nhớ Chắc có người
sẽ chê rằng uăn chương cut
quần Vâng! Đây nói uiệc gì thì nói rất giản tiện, mau mắn, chắc chắn như hơi lần hai là bốn, khéng t6 vé trang hoàng gì cả Hơn sáu mươi năm nay, đế quốc chủ nghĩa
Pháp đạp lên đầu, hon hai
mươi triệu đồng bào hấp hối trong uòng tử địa Phải kéu
to làm chóng, để cứu lấy
giống nòi, thì giờ đâu rảnh
mà vé voi, chơu ' chuốt”
(Đường Kách mệnh)
Trong sự nghiệp trước tác
của Chủ tịch Hồ Chí Minh, khối lượng tác phẩm lớn là văn thơ tuyên truyền chính
trị phần lớn có tính chính
luận Vì mục đích chính trị cụ
thể, đành cho nhân dân lao động (phần lớn không biết
chữ) kêu gọi gia nhập Mặt
trận Việt Minh, nên Người
rất chú ý viết cho dễ hiểu, dễ
nhé (Bai ca dan cay, Bai ca
soi chi, Hon đó ) Kêu gọi sức mạnh đoàn kết, có lúc Người
chọn hình thức bài vè, bài ca,
chọn hình ảnh dung dị: Hòn
đá to, hòn đó nặng, Bùi cơ
sợi chỉ có khi Người lấy
hình ảnh từ ngụ ngôn, châm
ngôn: Con cáo uà tổ ong Nhân Tết cổ truyền, Người thường viết thơ Xuân: 7Èơ
chúc Tết Mậu Tý, Chúc fÊt
1949 Mung Xuân 1968, Mừng Xuân 1969 Để thăm hỏi, động viên, khích lệ
thành tích của đồng bào,
chiến sĩ, Người Gới các cháu miền Nam, Khen 11 chau đân quân thònh phố Huế Với các cháu thiếu niên nhỉ
đồng, người luôn đành tình
cảm đặc biệt, thường tặng thơ Trung thu: Thơ Trung
thu 1951, Gửi các chúu thiếu
niền nhỉ đồng nhân dịp Tết
Trung thu 1953
Quan điểm sáng tác đó chỉ phối sáng tác của Người Bên
cạnh số tác phẩm cần tuyên
truyền mau lẹ, “kêu to, làm chóng” là những tác phẩm
mang tính nghệ thuật cao, tư
tưởng phong phú, sâu sắc,
nghệ thuật tính vi, phong
TUYÊN GIÁO SỐ 5 - 2008
Trang 3cách độc đáo Vận dụng bút
pháp hiện đại của phương
Tây, Người viết văn chính
luận, truyện ký bằng tiếng
Pháp (Vi hank viết năm
1922 nhằm lật tẩy bản chất
bò nhìn của Khải Định khi
sang Pháp dự cuộc đấu xảo
thuộc địa tại Mác Xây)
Tuyên ngôn độc lap la ang
văn chính luận đặc sắc, lập
luận đanh thép Có khi
Người viết loại thơ nghệ
thuật bằng tiếng Hán, tiếng
Việt để bày tổ tiếng nói sâu
sắc và tỉnh tế: vừa hồn
nhiên, vừa thâm trầm sâu
sắc, vừa trẻ trung hiện đại,
vừa đậm phong vị cổ điển
tràn đầy chất Thép, chan
chứa chất Tình đạt dào cảm
xúc trước thiên nhiên, tạo
vật, giàu tính nhân văn
(Tng Bui Công, Tặng Võ
Công, Đối nguyệt, Nguyên
tiêu, Báo tiệp) Và nhiều khi
Bác làm thơ ngẫu hứng, chỉ
để giải trí, chia sẻ niềm vưi
với đồng chí, đồng bào (Cảnh
khuya, Cảnh rừng Việt Bắc,
Thất cửu
3 Hồ Chí Minh luôn
"xác định oăn chương
phải đạt tới tính chân thật
Văn nghệ sĩ phải miêu tả cho
hay, cho chân thật, cho hùng
hôn, tránh lối uiết xa lạ, cầu
ky, ngôn ngữ phải trong
súng, nội dung phải sâu sắc,
thể hiện tính thần dân tộc
Đồi hỏi tính chân thực của
văn nghệ, Người đã bám sát
hiện thực cuộc sống để miêu
tả chân thật cuộc sống và con
người Xác định tỉnh thần
thép của văn chương, Người
đã chủ động sáng tạo, vận
dụng một cách linh hoạt rất nhiều thể loại và ngôn từ, các
bút pháp và thủ pháp nghệ
thuật khác nhau để phục vụ
hiệu quả cho sự nghiệp cách mạng: Lời kêu gọi, chúc
mừng, truyện ngắn hiện đại
(Vị hành, Varen Phan Bội
Châu ), kịch Con rồng tre,
văn phóng sự (Bản én chế độ thục dân Pháp), văn chính
luận (Con đường dẫn tôi tới
chủ nghĩa Lênim, Tuyên ngôn độc lập), các tập thơ
chữ Hán, tiếng Việt (Nhật ký
trong tù, Thơ chữ Hón, Thơ
tiếng Việt)
Người luôn chú ý tới hình thức biểu hiện của văn nghệ
ở sự diễn đạt giản dị, dã hiểu, giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt Người đã đưa vào thơ những chỉ tiết dường
như chẳng có gì thơ cả (răng
rụng, nốt ghé, mudi, ran ) nhưng nó vẫn là thơ bởi tâm hồn nghệ sĩ đã thổi vào bức
tranh hiện thực sinh động
Trong nhiều bài thơ Người
đã Việt hoá một cách sáng
tạo, khai thác triệt để khẩu ngữ gia tăng chất hiện thực:
“Cảnh rừng Việt Bắc thột là
hay-Vượn hót chim kêu suốt
cả ngày-Khách đến thì mời ngô nếp nướng Săn uề
thường chén thịt rừng quay-
Non xanh nước biếc tha hỗ
dạo-Rượu ngọt chè tươi mặc sức say” (Cảnh rùng Việt
Bốc) Người vận dụng ca dao,
tục ngữ, tạo cách nói ví von,
so sánh, đưa đẩy bằng câu thơ ngắn gọn, dễ hiểu, sức
cảm hóa cao, hiệu quả tuyên
truyền đầy sức thuyết phục:
- Nay tuy châu chấu đá
Văn hoá - Văn nghệ
0oL/ Nhưng mũi voi sé bi loi
ruột ra
- Côn Cỏ nở đây hoa
chiến thắng /Đánh cho tan xác giặc Huê Kỳ
- Đánh cho giặc Mỹ tan tành Năm châu khen ngợi Vinh Linh anh hing
- Cồn non, còn nước, còn
người | Thắng giặc Mỹ ta sẽ xây dựng hơn mười ngày ngy
Đó là bản lĩnh làm chú ngòi bút của Người trong
những hoàn cảnh, đối tượng
‘eu thể Từ tư tưởng đến hình
tượng nghệ thuật trong thơ
Người luôn luôn vận động một cách tự nhiên, nhất quán
hướng về sự sống, ánh sáng
và tương lai Vì thế, hầu hết thơ Người đều tràn trễ niềm
vui phơi phới của một vị lãnh
tụ nhìn xa trông rộng: mắt
hướng tới tương lai, tay nắm
chắc chân lý, thấu suốt thế tất thắng của cách mạng: Tù
nhân trở thành thi nhân,
chiến sĩ “Người di thi hung bỗng thêm nông” (Giải đi sớm-Nhật ký trong tù), sống trong gian khổ thiếu thốn vẫn khẳng định “Cuộc đời cach mang that la sang” (Tic
cảnh Páắc Bó), thậm chí vượt lên khỏi hoàn cảnh nghiệt
ngã nhất để tin “Ngôi trên hố
xí đợi ngày mơi” (Mới đến nhà lao Thiên Bảo -Nhật ky
trong tù) Niễm tin của người có cơ sở vững chắc trong tâm thế của một con
người có tài thao lược, được mệnh danh là bậc Đại Trí,
Đại Nhân, Đại Dũng
Người trở thành một nhà thơ, nhà văn lớn hết sức tự
TUYÊN GIÁO SỐ 6 - 2008
Trang 4nhién, ngoai du dinh Vi thé,
bên cạnh sự nghiệp cách
mạng vĩ đại, Hỗ Chí Minh đã
để lại một sự nghiệp văn
chương có vị trí đặc biệt quan
trọng trong lịch sử văn học
Việt Nam Nhiều sáng tác
văn học của Bác đặt bên
cạnh số tác phẩm kiệt xuất
cũng rất khó phân biệt Được
đánh giá là nhà văn, nhà thơ
lớn của dân tộc, nhưng Người
chi coi minh 1a ban của văn
chuong, nghé thuat
Ngay lời mở đầu cuốn
Nhật ký trong tù, Người bộc
bạch “Ngđmn thơ ta uốn
không ham” và giải thích
việc ra đời tập thơ: “Bác
không phải là người hay thơ
Mười mấy tháng bị nhốt
trong cái phòng u dm quanh
hiu, m6t minh mét bong,
không được nói chuyện uới
ai, không có uiệc gì để làm
Để tiêu khiển ngày giờ, chỉ
còn cách nghêu ngao uốn tắt
ghi lai sinh hoạt của người ở
tù, cho khuây khoả thế thôi
có phải thơ phú gì đâư”(1)
Nói “không ham” cũng không
có nghĩa Người dửng dưng, vô
cảm với văn chương nghệ
thuật, rẻ rúng nghề văn “Lập
thân tối hạ thị uăn chương”
(Nhắc lại ý thơ người xưa-
Phan Bội Châu), đặt sự
nghiệp văn chương lên trên
cuộc sống, vì nó mà từ bỏ
nhiệm vụ xã hội Nói chỉ làm
thơ tiêu khiến trong khi
nhàn rỗi nhưng kỳ thực Bác
rất quan tâm đến mục đích
sáng tác Từ bỏ con đường
“văn chương khoa cử” để tập
'trung con đường cách mạng,
Người vẫn nặng lòng với văn
chương; không định làm văn
mà văn vẫn đến; không cho
mình là nghệ sĩ nhưng Người
vẫn trớ thành nhà thơ, nhà
văn lớn của dân tộc; từng ví sáng tác của mình chỉ như bông hoa dại tiện hái bên đường nhưng nó vẫn trở
thành tác phẩm vô giá
Không phải bất kỳ người
làm cách mạng nào cũng sử dụng sáng tác của mình làm
vũ khí chiến đấu Lê nin-vị
lãnh tụ vĩ đại của giai cấp vô sản đã trả lời thẳng thắn khi
có người gợi ý ông làm thơ:
“Cứ lột da tôi, tôi cũng chịu,
đến hai câu thơ cũng không làm được” Tài năng, tố chất, tâm hôn, sự rèn rũa là những yếu tố cơ bản làm nên người nghệ sĩ Hồ Chí Minh Ngay
từ nhỏ Bác đã có năng khiếu văn học; am hiểu sâu sắc
Hán học, thơ Đường, thơ
Tống; say mê tìm hiểu văn
học phương Tây như Sêchx-
pia, Dicken, Vich to Huy Gé,
Dôla, Phrăngxơ, Liep Tônx-
tôi; từng làm bạn với nhiều nghệ sĩ lớn trên thế giới; coi trọng cái đẹp, cái thiện;
ngưỡng mộ sự chân thật; tâm
hồn sáng trong dễ đồng cảm với mọi biến thái trong đời
sống xã hội
Là nhà hoạt động chính
trị, làm thơ, viết văn để phục
vụ sự nghiệp cách mạng,
Người đã thống nhất một hệ thống quan điểm sáng tác, thống nhất trong bản thân hailoại chiến sĩ: chiến sĩ đuổi giặc và chiến sĩ làm thơ Là © chiến sĩ đuổi giặc, Người luôn
tự cho mình là người lính vâng mệnh lệnh Quốc dân ra
Van hoa - Van nghé "¬ :
trước mặt trận Là chiến sĩ làm thơ, Người đòi hỏi cũng như các chiến sĩ khác, chiến
sĩ nghệ thuật phải có nhiệm
vụ phụng sự Tổ quốc, phụng
sự kháng chiến, phụng sự
nhân dân Hỗ Chí Minh
không phải chỉ có tâm hồn
nghệ sĩ chứa chan cảm xúc
mà Người còn là một tài năng nghệ thuật, là một
nghệ sĩ thực sự Văn nghệ là
một mặt trận, nghệ sĩ là
chiến sĩ, ngòi bút là vũ khí
Văn chương của người thật
sự trở thành vũ khí đấu tranh hiệu quả nhất mà mỗi
chiến sĩ trên mặt trận tư
tưởng văn hóa cần quan tâm,
dé 1a but luc
Đọc văn thơ của Bác, nghĩ
về cuộc đời Bác chứng ta được
tiếp thu một đi sản quý giá,
đó là Tư tưởng Hồ Chí Minh: tỉnh thần “đào núi lấp biển",
một lòng “thờ dân tròn đạo hiếu, thờ nước uen lòng trung”, một tư tưởng đoàn
kết sâu sắc, một tác phong bình đị, trong sáng, mẫu mực
về đạo đức lối sống và trên
hết là một chủ nghĩa lạc quan cách mạng sản sinh từ
trong một cuộc chiến đấu dài lâu và gian khổ Người dùng thơ văn làm vũ khí đấu
tranh, đem chiến hào tư tưởng làm uững thêm dinh lây chiến đấu:
“Vân thơ của Bác uẫn thơ Thép
Mù uẫn mềmh mông bat
ngút Tình?
(Hoàng Trung Thông)
(1) Vừa đi đường uừa kỀ chuyện, Nxb ST, H, 1976, ir.83-84
TUYEN GIAO SO 5 - 2008