Sử dụng và truyền bá các tác phẩm văn học, nghệ thuật trong quá trình phát triển Nhìn tống thế, trong điện mạo chung của văn học, nghệ thuật những năm qua, dòng mạch chính vẫn là chủ
Trang 1Sử dụng và truyền bá
các tác phẩm văn học, nghệ thuật
trong quá trình phát triển
Nhìn tống thế, trong điện mạo chung của
văn học, nghệ thuật
những năm qua, dòng mạch chính vẫn là chủ
nghĩa yêu nước, sự gắn bó
và những nỗ lực phân ánh,
thể hiện chân thật cuộc sống
lao động, đấu tranh và xây
dựng của nhân dân ta trong
những năm đầy thử thách
vừa qua Nhiều tác phẩm
thuộc tất cà các loại hình
nghệ thuật (văn học, âm
nhạc, sân khấu, mỹ thuật,
điện ảnh, múa, nhiếp
ảnh ) vừa tiếp tục truyền
thống tốt đẹp của văn học,
nghệ thuật trong thời kỳ
chiến tranh cách mạng,
đồng thời có nhiều tìm tòi về
nội dung phan ánh, mỡ rộng
phạm vi chiếm lĩnh hiện
thực, dũng cảm nhìn thẳng
vào sự thật, phát hiện được
những vấn để nóng bồng,
búc xúc của đời sống trên
nhiều bình điện, nhiều góc
cạnh khác nhau Sự đa dạng
trong nội dung và các
phương thúc mới thể biện
nội dung là một đấu hiệu
mới của văn học, nghệ thuật
những năm qua Bên cạnh
m GS TS ĐINH XUÂN DŨNG một khuynh hướng kiên trì phản ánh, theo tư duy nghệ thuật mới về đề tài lịch su,
đề tài chiến tranh cách mạng, giải phóng và bảo vệ
Tổ quốc để có được một số tác phẩm sử thi mang tâm
khái quát cao hơn và năng
-lục đào sâu vào hiện thực quá khứ là sự phát triển
mạnh một khuynh hướng
quan tâm nhiều hơn đến cuộc sống bình dị, nhiều góc
cạnh đời thường mà sâu sắc,
ẩn chứa tâm tư, tình cam, khát vọng và thân phận của
con người, vượt qua được những công thức, những né tránh trước đây, làm phong
phú hơn và làm sâu thêm chủ nghĩa nhân văn, phẩm chất nhân đạo của văn học,
nghệ thuật hôm nay
Đáp lại sự đời hỏi của cuộc sống, khi cuộc đấu
tranh giữa cái mới và cái cũ, cái tiến bộ và cái lạc hậu, cái
tốt đẹp và cái xấu xa, độc ác đang diễn ra hàng
ngày, phức tạp, gay gắt và
ngày càng quyết liệt, tỉnh vi, những năm qua, văn học, nghệ thuật đã trực tiếp tham gia vào cuộc đấu tranh
này, nhạy bén và mạnh dạn phơi trần, lên án, tố cáo cái xấu xa, độc ác, đen tối, các
biểu hiện biến chất, thoái
hoá về nhân cách, đạo đức, lối sống của con người, đặc biệt của một bộ phận cán bộ, công chức Tính chiến đấu của văn học, nghệ thuật đã trờ thành một sức mạnh cảnh báo, lên án, phần biện
có hiệu quả, góp phần cảnh tỉnh, ngăn chặn xu hướng vận động tiêu cục của đời sống xã hội và con người
đương thời
Một dấu hiệu mới thể hiện ngày càng rõ trong sáng tác những năm qua là
khuynh hướng muốn tiếp
tục hiện đại hoá văn học,
nghệ thuật, tìm tòi, thể nghiệm nhiều phương thúc, hình thức điễn đạt mới, táo bao Gan liền với khuynh hướng đó là sự phát triển khá mạnh và xô bồ của các thể loại, các sản phẩm nghệ
thuật mang tính thể nghiệm
nhu trong van hoc va 4m nhac tre, trong loai tranh trùu tượng, nghệ thuật sắp
đặt, trong múa hiện đại, sân
khấu thể nghiệm
i GIÁO SỐ 3 - 2008
Trang 2
Sự phát triển của lực
lượng sáng tác trẻ với những
dấu biệu, đặc điểm mới,
trong đó dự báo xuất hiện
những tài năng nghệ thuật
mới, năng động, tự chủ trên
hầu hết các loại hình đã đem
đến cho đời sống văn học,
nghệ thuật nước nhà một
sinh khí mới, triển vọng
phát triển mới trong thời kỳ
công nghiệp hoá, hiện đại
hoá và hội nhập quốc tế
Bên cạnh những kết quả
đạt được, cũng có thể
thấy sức sống, súc vươn lên
của văn học, nghệ thuật thời
kỳ đối mới đã có dấu hiệu
chững lại, bộc lộ sự lúng
túng, thiếu nội lực của sự
phát triển vào giai đoạn
những năm gần đây
Số lượng tác phẩm xuất
hiện ngày một nhiều, tăng
gấp nhiều lần so với những
năm trước, song còn rất ít
tác phẩm có giá trị cao và
bên vững trên cả hai bình
diện, tư tưởng nghệ thuật và
phương thúc tìm tbi, sáng
tạo nghệ thuật Tầm cao tư
tưởng, lý tưởng xã hội và
khát vọng thầm mỹ, ý tưởng
sáng tạo mới chưa được bộc
lộ trong các tác phẩm, do đó
trong nhiều tác phẩm, ý
nghĩa xã hội còn rất hạn hẹp,
không ít tác phẩm sa đà vào
những chuyện, những cảm
xúc vụn vặt, quấn quanh, it
y nghia đối với đời sống rộng
lớn của xã hội và con người
Hạn chế này thể hiện khá
phổ biến trong hầu hết các
loại bình nghệ thuật và
trong các thế hệ sáng tạo
nghệ thuật
Khuynh hướng mình hoa,
tô hồng cuộc sống trước đây được thay thế bằng khuynh hướng thích nhìn cuộc sống ở mặt đen tối, tiêu cục, cố tình bôi đen hoặc phỉ báng, phủ nhận quá khứ và mặt tốt đẹp, tích cực của cuộc sống hiện tại Trong khi cuộc sống
đang vận động mãnh liệt, khẩn trương thì văn học,
nghệ thuật có dấu hiệu đừng lại, tự lặp lại mình, thiếu vắng những tác phẩm có tính đột phá, mỡ đường sáng tạo mới mè, táo bạo, có giá trị
cách tân đích thục Ngày
càng thiếu vắng những nghệ
sĩ có tác dụng và ảnh hưởng mạnh đến đội ngũ sáng tác
và đời sống văn học
Văn học, nghệ thuật
những năm gần đây tô ra
chậm chạp, lúng túng trong
tiếp cận và nhận thúc những vấn để mới của cuộc sống hiện đại, chưa cảm nhận được chiều sâu, ý nghĩa của qúa trình chuyển biến mang tính lịch sử của thời kỳ mới của đất nước - thời kỳ đẩy
mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, hội nhập quốc tế Có
nhiều biểu hiện chạy vào đời sống cá nhân với những nỗi
đau, tâm sự u uất, luẩn
quấn, tầm thường, tuyệt đối
hoá tình yêu đôi hia, lay dé như là một cứu cánh, quay
lưng lại với những vấn để nóng bông, lớn lao của đất
nước, không tìm thấy súc
hấp dẫn của những nhân vật trung tâm mới của thời cuộc
Để văn học, nghệ thuật
Văn hóa - Văn nghệ
có bước phát triển mới, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong thời kỳ đổi
mới, ƠNH, HDH và hội
nhập quốc tế, cần có cách nhìn nhận và có giải pháp đúng đắn phù hợp, đồng bộ
từ chính sách của Nhà nước,
sự phối hợp của các ngành chức năng đến sự tự chuyển mình của đội ngũ văn nghệ
sĩ Với công chúng, việc sử dụng và truyền bá các tác phẩm văn học, nghệ thuật luôn luôn giữ một vai trò hết
suc quan trọng
Trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, khâu sáng
tác chính là sự sản xuất ra các tác phẩm, các giá trị (ước gọi là "sự sản xuất tỉnh
hần”) còn khâu sử dụng,
Tuyên bá là công đoạn hết sức quan trọng, có ý nghĩa
quyết định để đưa cdc san
phẩm có giá trị tỉnh thần đó
đến với công chúng, là khâu phát huy tác dụng các giá trị
đó trong đời sống xã hội Có nhiều phương thức để thực
hiện công đoạn này, như
biểu diễn đối với sân khấu (ca nhạc và múa), sản xuất
và trình chiếu (điện ảnh, truyền hình ), xuất bản và phát hành (văn học, các sản phẩm văn hoá ), triển lãm (hội hoạ, điêu khắc, nhiếp ảnh) sử dụng các phương
tiện truyền thông, thông tin
đại chúng Sử dụng và truyền bá tác phẩm không chỉ ởờ tróng nước mà con
thực hiện giao lưu, hợp tác văn hoá với nước ngoài Những năm gần đây, việc
TUYÊN GIÁO SỐ 3 - 2008 a
Trang 3sử dụng, truyền bá các sản
phẩm văn học, nghệ thuật ở
nước ta có những đặc điểm
và dấu hiệu mới và đang đặt
ra không ít van dé can
nghiên cứu, giải đáp
Dấu hiệu và đặc điểm
mới, nổi bật nhất, đó là sự
phát triển mạnh mẽ, Š ạt của
các phương thức sử dụng và
truyền bá các sản phẩm văn
học, nghệ thuật, từ đó lượng
tác phẩm đến với công
chúng, đi vào đời sống xã hội
tăng lên đáng kể, vào từng
ngõ ngách của đời sống, của
cộng đồng và vào tùng gia
đình Truyền hình cả nước,
từ trung ương đến địa
phương là: phương thức
chuyển tãi nhanh nhậy, cập
nhật và hiệu quả nhất
không chỉ văn học, nghệ
thuật trong nước mà cả của
nước ngoài, nhất là khi
truyền hình mỡ thêm nhiều
kênh của các nước trong khu
vực và thế giới
Việc tổ chức các triển lãm
mỹ thuật, nhiếp ảnh của tập
thể và cá nhân, của trung
ương và địa phương cùng với
các gallery nghệ thuật mở ra
ở khắp nơi trong các thành
phố lớn đã làm cho thị
trường mỹ thuật phát triển
mạnh và rất tự phát, khó
kiểm tra, đánh giá (hàng
năm, số lượng triển lãm mỹ
thuật, nhiếp ảnh lên tới hơn
300 cuộc )
Hoạt động biểu diễn nghệ thuật (ca múa nhạc, sân
khấu ) phát triển rất đa
dạng, ô ạt với nhiều phương
thức mới Không chỉ là hoạt
động biểu diễn của các đoàn nghệ thuật của Nhà nước, địa phương, của các tổ chúc
chính trị, xã hội, bộ ngành như những năm trước đây,
mà chiếm lĩnh sân khấu là các hoạt động biểu diễn của
các công ty dịch vụ văn hoá,
của các ông bầu, của các đơn
vị nghệ thuật tư nhân hoặc
la kết quả của sự liên kết, phối hợp của các đơn vị khác nhau Xuất hiện nhiễu tổ chúc hoạt động dịch vụ và cả những cá nhân có khả năng
tổ chức các chương trình biểu diễn lớn, tổng hợp, đặc biệt là ca múa nhạc trề, có sự kết hợp với thời trang, thi người mẫu, người đẹp
Công chúng trẻ là đối tượng trung tâm của các hoạt động
nghệ thuật này
Hoạt động xuất bản và phát hành xuất bản phẩm, văn hoá phẩm cũng phát triển mạnh trong những năm gần đây, trong đó sách văn học, nghệ thuật (cả sáng
tác, lý luận và phê bình)
chiếm gần 20% tổng số bản sách xuất bản hàng năm
(So với năm 1986, tính đến
2006, sau 20 năm, xuất bản tăng gấp 4,5 lan, dat mức bình quân 3-4 bản
sách/ngườ/ năm) Sôi động
và có nhiều phương thúc hoạt động mới là khâu phát hành, từ khi có sự liên kết xuất bản giữa các nhà xuất bản và nhà sách và sự phát triển của một số công ty
phát hành sách nhà nước
hoạt động có hiệu quả và của hệ thống nhà sách tư
nhân đang chỉ phối mạnh
hoạt động phát hành trong
cả nước
'Tù những biến đổi mạnh
mé trong công đoạn sủ dụng và truyền bá tác phẩm
văn học, nghệ thuật những
năm gần đây đã xuất hiện
và đang phát triển một thị trường văn hoá, nghệ thuật
ở nước ta, một đặc điểm mới
chưa từng có trong những năm trước đây - thời kỳ bao
cấp sản phẩm văn hoá, nghệ
thuật Từ đây, tác phẩm văn học, nghệ thuật cùng với giá
trị tĩnh thần của nó, đã trỏ thành hàng hoá, phải tuân
theo những quy luật riêng
của thị trường Thị trường này có tác động tích cục đối với việc sáng tạo và truyền
bá sản phẩm, đồng thời, rất nhiều tác động tiêu cực đối với người sáng tạo và đối với bản thân sản phẩm hàng
hoá đặc biệt này mà những năm qua chúng ta chưa lường hết, chưa dự báo đúng
vì vậy, đã rơi vào thế bị động,
chưa có những chính sách,
giải pháp phù hợp, thích hợy với tiến trình phức tạp đang điễn ra
Do sức ép của thị trường nhu cầu của một bộ phận
công chúng, mục tiêu chạy
theo lợi nhuận đơn thuần không chỉ của một số đơn vị,
công ty kinh doanh dịch vụ
văn hoá mà xuất hiér ngày càng nhiều sản phẩm tâm thường, câu khách, ré tiên, "hàng chợ" nhằm đáp ứng nhu cầu giải tri thuar tuý, thị hiếu thấp kém, chạy
fe TUYÊN GIÁO SỐ 3 - 2008
Trang 4
Văn hóa - Văn nghệ
theo mốt
Số lượng các cuộc triển
lãm, gallery, các hoạt động
biểu diễn ngày càng tăng
nhiều, có lúc, 66 nơi phát
triển mang tính tự phát,
thiếu tổ chức và quân lý, làm
cho chất lượng các tác phẩm
trưng bày trong triển lãm
không cao, trùng lắp và đặc
biệt, nhiều tác phẩm có giá
trị đích thực về tư tường và
nghệ thuật lại không có điều
kiện để phổ biến và giới thiệu
cho công chúng Trong khi
đó, một số tác giả, tác phẩm,
người biểu diễn nghệ thuật
lại được để cao quá múc so
với thục chất giá trị vốn có
của tác phẩm, tác già và
người biểu dién đó Đây là
nghịch lý, nhưng lại đang
diễn ra khá phổ biến, kể cả
trong hoạt động của hệ thống
truyền hình Nhiều tác giả,
tác phẩm và hoạt động văn
học, nghệ thuật có giá trị,
mang ý nghĩa tích cục đối với
đời sống tỉnh thần của xã hội
và đối với ban thân sự phát
triển của các loại hình nghệ
thuật đã không có vị trí đúng
mic trên màn ảnh nhỏ, vì
những lý do nằm ngoài nghệ
thuật Sự phiến diện, thiếu
hiểu biết đầy đủ và thiếu
chuẩn mực để đánh giá khi
sử dụng và truyền bá các tác
phẩm thuộc tất cả các loại
hình nghệ thuật, nhất là văn
học, điện ảnh, âm nhạc,
múa là hiện tượng dễ
thấy Phải chăng, có bộ phận
làm công việc sử dụng,
truyễn bá sản phẩm văn
nghệ đã bị chỉ phối bởi đối
tác, quá nặng vì lợi ích kinh
tế và vì thế đã tạo cảm nhận
trong công chúng cái nhìn không đúng với diện mạo
đích thực của văn học, nghệ
thuật hiện nay
Hiện tượng sách lậu,
băng đĩa hình lậu xuất bản
và phát hành tràn lan trên
thị trường văn hoá đã trờ thành phổ biến và đến nay chưa có giải pháp và chế tài nào ngăn chặn hay đẩy lùi được Mặt khác, phần lớn xuất bản phẩm được in lậu
lại mang nội dung hoặc có
vấn đề về tư tường, chính trị
hoặc là loại tác phẩm câu khách, hợp gu một bộ phận
công chúng với thị hiếu thấp hoặc một số tác phẩm chạy theo mốt, thời thượng
trong khi đó, có những tác phẩm có giá trị thực sự, là
kết quả lao động nghiêm túc, công phu của người sáng tạo chỉ được xuất bản, phát hành, in ấn, trình diễn rất ít (có đầu sách có giá trị chỉ in B00 cuốn, có những chương
trình nghệ thuật được xây
dựng công phu chỉ được trình diễn dăm ba buổi, có những bộ phim chỉ chiếu được một số buổi ít bi ở các rạp, trong đó, có phim chất lượng tốt) Chúng ta đã rơi vào thế bị động, lúng túng trước tác động tiêu cục của kinh tế thị trường trên lĩnh
vuc văn học, nghệ thuật
Thị trường văn hoá còn
tác động rất phúc tạp đến tư duy, suy nghĩ, tâm lý của
một bộ phận văn nghệ sỹ
Một số chạy theo sức hút
của thị trường, sản xuất ra loại tác phẩm hàng chợ, cốt bán chạy, số lượng lớn, không tính đến nội dung và chất lượng sáng tạo Do tác động của thị trường, việc biểu điễn ca múa nhạc còn
để tự phát, xô bổ, bị thương mại hoá, đơn thuần vì mục
đích lợi nhuận, có biểu hiện
16 lăng, bắt chước, sao chép, lai căng, xa rời truyền thống
dân tộc Sự chênh lệch
trong hưởng thụ cũng ảnh hường mạnh đến tâm huyết,
nỗ lực sáng tạo và sự an tâm nghề nghiệp trong một bộ
phận văn nghệ sĩ hoạt động trong các đơn vị nghệ thuật nhà nước (hai ca sĩ có năng lực nghệ thuật không khác nhau bao nhiêu, nhưng một
đêm diễn của một "sao" được cát-sẽê 10-15 triệu đông, còn
một nghệ sỹ ưu tú hoạt động trong một.đoàn nghệ thuật
nhà nước được bồi dưỡng 40- 50.000 đồng! Có diễn viên
điện ảnh nói nủa đùa, nửa thật: Đóng một vai phim tư
nhân mua được một ô tô,
đóng 300 vai cho phim nhà nước, mua được một xe máy!) Trong sử hợp tác giao lưu văn hoá với nước ngoài
ngày càng được mở rộng những năm gần đây, phải
ghỉ nhận thành công nổi bật
là chúng ta đã tổ chức nhiều
hoạt động văn học, nghệ
thuật, chủ động lựa chọn xây dựng, tạo được một số sân
phẩm, công trình, chương
trình nghệ thuật có chất lượng tốt được triển lãm ờ
nước ngoài
TUYÊN GIÁO SỐ 3 - 2008 a
Trang 5Thông qua các cuộc thị,
liên hoan, triển lăm, hội chợ,
trao giải thường khu vue và
quốc tế Văn học và các loại
hình nghệ thuật, các giá trị
văn hoá đặc sắc và độc đáo
của Việt Nam được giới thiệu
và truyền bá ở nhiều nước
Thời gian qua, chúng ta đã
nhận được rihiều giải thường
quốc tế về văn học, nghệ
thuật qua các cuộc thi, triển
lam, liên hoạn quốc tế (nhiếp
ảnh, mỹ thuật, kiến trúc, âm
nhạc, điện anh )
Nhằm phát triển hoạt
động giao lưu văn hoá và
tùng bước khẳng định vị thế
của nước ta có thể trở thành
một địa chỉ giao lưu văn hoá
quốc tế, thời gian qua, chúng
ta đã có cố gắng vượt bậc tổ
chúc một số hoạt động văn
học, nghệ thuật lớn có tính
quốc tế ở Việt Nam, như
Liên hoan phim Châu A-
Thái Bình Dương, tuần
phim Châu Âu, Festival
Huế, tuần văn hoá Nga ở
Việt Nam; các trại điêu khắc
quốc tế, giải thường văn học
Mê Kông Đây la dấu hiệu
mới đáng mừng trong hoạt
động giao lưu và hợp tác
quốc tế về văn học, nghệ
thuật ở nước ta
Tuy vậy, nhiệm vụ mờ
rộng hợp tác quốc tế về văn
hoá vẫn còn một số mặt yếu
kém, bất cập So với yêu cầu
của sự nghiệp đổi mới và hội
nhập quốc tế, công tác này
chua đáp ứng đẩy đủ và
chưa phát huy mạnh mẽ
tiểm năng văn học, nghệ
thuật vốn có của dân tộc Số
công trình, tác phẩm văn
học, nghệ thuật có giá trị của
ta được giới thiệu ra quốc tế
còn quá ít, trong khi đó sản phẩm độc hại không phù hợp
với văn hoá và đặc tính con
người Việt Nam của nước
ngoài lại xâm nhập vào nước
ta khá lớn (Một ví dụ cụ thể:
Nhiều năm nay, hội chợ sách thuộc loại lớn nhất, nổi tiếng
nhất của thế giới được tổ
chức hàng năm ở Frankfurt
(CHLB Đúc), gian hàng sách
của Việt Nam ven ven chi 4- 6m2, trong khi đó gian hàng sách của Singapor, Trung
Quốc tới hàng ngàn m2) Các
cơ quan văn hoá của nước ta,
kể cả đại điện văn hoá của ta
ở nước ngoài, thiếu quan tâm và kế hoạch triển khai các hoạt động giới thiệu, truyền bá văn học, nghệ
thuật Việt Nam tại các nước
Mặt khác, cùng với quá
trình toàn cầu hoá, các thế
lực thù địch đang có mưu đề sâu xa, thực hiện sự tấn công
lợi hại vào chính trị, văn hoá,
xã hội, đạo đức và tâm lý
của đất nước ta Đã và đang xuất hiện sự áp đặt vô hình một số giá trị văn hoá ngoại lai vào đời sống văn hoá Việt Nam Xuất hiện và len lôi phát triển vào văn hoá dân tộc những giá trị văn hoá theo chủ nghĩa thục dụng kinh tế, lối sống tiêu thụ, hưởng thụ, khát vọng tiền tài, tư tường kỹ trị và vị kỷ, chủ nghĩa cá nhân cực đoan,
sự sùng ngoại và đua đồi,
những lối sống và thị hiếu xa
lạ, thấp kém, những tệ nạn
xã hội, không phù hợp với truyền thống tốt đẹp của dân tộc Thực tiễn đó cho chúng
ta rút ra một bài học, một kinh nghiệm quan trọng
rằng: không thể xem thương những tác động tiêu cực của
sự tấn công, sự áp đặt, sự
“thôn tính" văn hoá đó Thời
gian qua, ở nước ta đã diễn
ra không ít sự đảo lộn các giá trị văn hoá, một số giá trị văn hoá tốt đẹp, truyền thống như trọng tình nghĩa,
ưu tiên về mặt đạo đúc, lồng
vị tha, trung thục bị lấn lướt, xâm hại, đồng thời là sự
lên ngôi, trong một bộ phận
quần chúng, của những "giá
trị` ngoại lai, xa lạ, sự lộn xộn, lúng túng, bị động, không bình yên trong đời
sống tính thần, trong lối sống và thị hiếu, trổng đạo đúc, đặc biệt những biến động phúc tạp theo chiều
hướng tiêu cực đáng lo ngại
của các lĩnh vực tâm linh, tín
ngưỡng, tôn giáo
Thực tiễn đời sống văn
học, nghệ thuật nước nhà
đã và đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về tổ chức sử dụng
và truyền bá các tác phẩm văn học, nghệ thuật sao cho
đúng định hướng, vừa đáp
ứng nhu cầu cảm thụ của công chúng, vừa kích thích được lao động sáng tạo của
văn nghệ sĩ Nhiệm vụ đó
rất cần có sự cộng tác tâm huyết của các nhà quản lý, các nhà xuất bản, đơn vị
phát hành và các cơ quan thông tấn báo chí trên
phạm vỉ cả nước./
a TUYÊN GIÁO SỐ 3 - 2008