Trong các trường hợp trên tiếng Pháp và tiếng Anh, tuy không phải là tiếng mẹ đẻ của các dân tộc bản địa, nhưng chúng lại có vị trí và chức năng phổ quát toàn quốc cao hơn và quan trọng
Trang 1
SỐ 1
Ý KIẾN TRAO ĐỔI
2009
NHỮNG VẤN ĐỀ GIÁO DỤC NGOẠI NGỮ
TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP
Có thể hói trong sự nghiệp giáo
dục ngoại ngữ van dé chat lượng và
hiệu quả của việc dạy - học luôn luôn
được các nhà quản lí và sư phạm đặt
lên hàng đầu để tìm tòi các biện pháp
đảm bảo hữu hiệu nhất Thế nhưng cho
tới nay vẫn chưa có được tiếng nói chung
trong giới khoa học, chưa đạt được sự
nhất trí cao về các giải pháp cơ bản cần
thiết nhất, bởi lẽ quan điểm và phương
pháp tiếp cận của các nhà khoa học,
của các trường phái giáo học pháp ngoại
ngữ còn có nhiều điểm khác biệt nhau
rất đáng kể Chừng nào chưa có chung
quan điểm tiếp cận thì chưa thể thống
nhất được với nhau về các giải pháp
chủ yếu nhất Bởi vậy những đề xuất
quan niệm của chúng tôi cũng chỉ là
một trong nhiều cách lí giải về một số
vẫn đề chung nhất mà chúng tôi đã
' từng thể nghiệm và đúc rút ra từ thực
tiễn giáo dục ngoại ngữ ở Việt Nam
Trước hết, khi nhận định, đánh
giá về chất lượng và hiệu quả dạy - học
ngoại ngữ ở Việt Nam nhiều người
thường đem so sánh với kết quá dạy
tiếng Pháp ở Việt Nam trước Cách mạng
Tháng Tám, hoặc so sánh với trình độ
tiếng Anh ở một số nước lân cận như
Xin-ga-po, Phi-li-pin, Ấn Độ v.v và
đều kết luận rằng chất lương và biệu
quả dạy học ngoại ngữ hiện nay ở nước
ta là kém, thậm chí là rất kém như một
vài chuyên gia nước ngoài nhận xét
PGS.TS BÙI HIẾN
Những đánh giá như vậy là không chính
xác, bởi lẽ đã có sự lầm lẫn giữa ngoại
ngữ với nội ngữ Trong các trường hợp trên tiếng Pháp và tiếng Anh, tuy không
phải là tiếng mẹ đẻ của các dân tộc bản
địa, nhưng chúng lại có vị trí và chức
năng phổ quát toàn quốc cao hơn và
quan trọng hơn cả tiếng mẹ đẻ, do nó
được công nhận dùng làm ngôn ngữ quốc gia chính thức bắt buộc đối với toàn dân trong tất cả các giao dịch chủ
yêu thuộc các lĩnh vực đối nội và đối
ngoại của các quốc gia đó, vì vậy mọi người dân đều phải nắm vững nó mới
có thể quan hệ làm ăn, sinh sống bình
thường trong nội bộ cộng đồng xã hội của mình, đồng thời quốc gia đó cũng phải dựa vào ngôn ngữ chính thức ấy
mới có thể đảm bảo tính thống nhất,
cố kết trong quá trình xây dựng và phát
triển nền chính trị, kinh tế, văn hoá,
xã hội của đất nước Chính vì lẽ đó mà
một thứ ngôn ngữ ngoại lai nào đó đã
được nội địa hoá đề trở thành nội ngữ
ở một số quốc gia nêu trên, thậm chí
trở thành quốc ngữ như ở Ni-giê-ri-a
hay An-gô-la, do các yếu tổ lịch sử, dân
tộc, chính trị, văn hoá, xã hội quyết
định Khác hăn với hiện tượng đó, ngày
nay mọi quốc gia trên thế giới đều đang dùng mệt vài ngôn ngữ của quốc gia
khác làm công cụ dé hễ trợ cho các hoạt động giao lưu kinh tế, chính trị, ngoại
giao của mình với thế giới Ở đây bất
cứ ngoại ngữ nào, dù có quan trọng đến
Trang 2đâu, cũng không bao giờ có vị trí
chức năng tương đương với tiếng quốc
gia chính thức hay quốc ngữ của một
nước Nó có thể được quy định bất
buộc phải dạy như một bộ môn văn
hoá trong nhà trường, nhưng nó không
bao giờ được phép thay thể ngôn ngữ
quốc gia chính thức đối với toàn đân
Ở trong nhà nước Cộng hoa x hội chủ
nghĩa độc lập có chủ quyền của chúng
ta ngoại ngữ là thế Ngoại ngữ ở Việt
Nam ngày nay có vị trí, chức năng về
cơ bản giống như tiếng Anh Pháp, Nga
Hán ở các nước Mỹ Anh Pháp Nga,
Nhật, vì ngoại ngữ chỉ có vai trò hd
trợ chứ không mang chức năng ngôn
ngữ quốc gia chính thức Đứng trên
cùng một vị thế, xét theo các vị trí chức
năng tương tự chúng ta sẽ có cách nhìn
nhận đánh giá khác hăn với những ý
kiến kể trên Có thê khẳng định chắc
chắn rằng người Việt Nam không thua
kém, hoặc thua kém không đáng kế
trong từng lĩnh vực cụ thẻ về trình độ
các ngoại ngữ Anh, Pháp Nga so với
người Trung Quốc, Hàn Quốc Nhật
Bản, và có thể hơn Thái Lan, Ma-lai-
xi-a, Phi-li-pin về tiếng Pháp tiếng
Nga (trừ tiếng Anh với tư cách là nội
ngữ của họ) Còn về tiếng Nga với tư
cách là ngoại ngữ thì các đoàn học sinh
Việt Nam thường xếp hạng trên các
đoàn Mỹ Anh Pháp Tây Ban Nha,
Hy Lap trong cdc ki thi Ô-lim-pic
quốc tế ở Mat-xcơ-va Tất cả những
so sánh, đánh giá sở đĩ có sự khác nhau
như trên là vì quan niệm xuất phát ban
đầu về bản chất và chức năng của ngoại
ngữ không: giống nhau, vì vậy đã đến
lúc cần thiết phải phân biệt rõ nội ngữ
với ngoại ngữ, cân có quan niệm thống
nhất về vai trò, vị tri, chức năng của
ngoại ngữ trong mỗi nền giáo dục thì
mới có thể đưa ra những quyết sách
chính xác phù hợp với mục đích, mục
tiêu yêu cầu điều kiện và hoàn cảnh
thực tế của người đạy, người học và người dùng doi với từng ngoại ngữ tại mỗi vùng mỗi lãnh thổ mỗi quốc gia
cụ thê
Trên cơ sở quan niệm thống nhất
về vai trò, chức năng của ngoại ngữ
như vậy, các nhà quản lí piáo dục, các
nhà sư phạm ngoại ngữ cần quan tâm làm rõ những tác động và ảnh hưởng của các yếu tô tạo nên chất lượng và hiệu quả của hoạt động giáo dục ngoại ngữ như: vị trí chức năng của môn ngoại ngữ trong nhà trường mục đích cơ bản, mục tiêu và yêu cầu cụ thể về nội dung giáo dục cho từng đối tượng trong từng giai đoạn, vai trò của người quản lí, đội ngũ giáo viên, vị trí của học sinh
va các điều kiện cần thiết v.v
I VỊ TRÍ VÀ CHỨC NÀNG BỘ
MÔN NGOẠI NGỮ TRONG NHÀ TRƯỜNG
Ngay từ khi ra đời nước Việt Nam
dân chủ cộng hoà, Chính phủ và Bộ
giáo dục đã khẳng định vị trí quan trọng
của ngoại ngữ trong chương trình giáo dục của nhà trường Việt Nam Tại buổi
lễ khai giảng trường ĐHQG Việt Nam
ngay 15-11-1945, với sự có mặt của
Chủ tịch Hồ Chí Minh giáo sư Nguyễn
Văn Huyện, Giám đốc Đại học vụ đã
tuyên bổ: *Thêm nữa, vì nhận xét rằng
trong thể giới đại đồng ngày nay không
một nước nào dầu lớn hay nhỏ, là có
thể sống tách biệt được, nên trường Đại
học sẽ chú trọng đặc biệt ngay trong
niên khoá 1945-1946 tới những sinh ngữ có quan trọng cho văn hoá, như
tiếng Trung Hoa tiếng Anh - Mỹ tiếng
Nga.” (Nhân dân, 31-12-2001) Tiếp
đó trong các Chỉ thị, Quyết định của Thủ tướng chính phủ ban hành vào
những năm 1968, 1972 và 1994 về
ngoại ngữ đều khẳng định vị trí của
Trang 3ngoại ngữ là một bộ môn văn hoá cơ
bản trong chương trình giáo dục của cả
cấp phố thông và đại học với chức năng
bao trùm là góp phần giáo dục toản
diện cho học sinh Di sâu vào chỉ tiết
có thể nêu ra các chức năng cụ thể như:
1/ Ngoại ngữ làm công cụ giúp
cho người đã học giao tiếp được với
người bản ngữ và người nước ngoài
khác biết ngoại ngữ đó
2/ Ngoại ngữ có khả năng ¢ góp phần
giáo dục nhân cách rất quan trọng và
khá toàn diện, khi nó được dưa vào dạy
hoc trong nhà trường của một nước
3/ Ngoại ngữ dùng làm phương
tiện giúp cho người học có thê hoàn
thiện thêm tiếng mẹ đẻ và nâng cao
một phần khả năng tư duy ngôn ngữ
4/ Ngoại ngữ là kho chứa mọi giá
trị văn hoá đồng thời là công cụ chuyển
tải các thông tin trên mọi lĩnh vực của
quốc gia sản sinh ra ngoại ngữ đó hoặc
của một vải quốc gia sử dụng ngoại
ngữ ấy đến người học người dùng, do
đó nó cũng có thê vừa làm phong phú
vốn trí thức cho người học, vừa làm
cho họ bị lai căng về ngôn ngữ, phong
cách, tư duy và lỗi sống
5/ Ngoại ngữ là công cụ tuyên
truyền, cô vũ, tác động từ nước ngoài
đến người học theo các định hướng
gia tri vat chat va tinh than của nước
đó khi ngoại ngữ nằm trong tay chính
những người bản ngữ dùng nó đề truyền
bá các giá trị tư tưởng, văn hoá nhằm
đạt được các mục đích chính trị của họ
6/ Ngoại ngữ có khả năng trở thành
phương tiện hữu hiệu dung nạp một
phần giá trị văn hoá bản địa của quốc
gia người học nó để chuyển lại cho chính
dân tộc sản sinh ra ngoại ngữ đó và
những người nước ngoài khác
Tất cả các chức năng này mặc nhiên luôn luôn thê hiện ra trong thực
tiễn hoạt động chỉ có điều là mỗi một
chức năng sẽ được phát huy tác dụng
mạnh hay yêu tuỳ thuộc vào chính sách
mục đích yêu cầu và phương thức sử
dụng ngoại ngữ ấy của môi nước, mỗi
cộng đông và mỗi cá nhân
Nói chung trên thể giới cũng như
ở Việt Nam, các ngoại ngữ dược lựa chọn dé đưa vào chương trình giáo dục đều là những ngôn ngữ quốc te thuộc các nền văn hoá lớn và tiên tiến hàng
đầu như: tiếng Anh, Pháp Nga Hoa,
Đức Nhật Tây Ban Nha Song việc
ưu tiên lựa chọn một vài ngoại ngữ cụ thể nào là tuỳ thuộc vào mục đích yêu cầu chiến lược chung của mỗi quốc gia dựa trên cơ sở cân nhắc các nhân
tố chính trị quân sự ngoại giao, kinh
tế văn hoá khoa học có ảnh hưởng đến sự tôn tại và phát triển của dân tộc mình Tuy nhiên đôi khi người ta cũng quá lệ thuộc vào một vài yếu tổ có tác động mạnh mẽ nhất thời trong một giai đoạn nào đó mà quyết định lựa chọn ngoại ngữ này, loại bỏ ngoại ngữ kia
Chính sách ngả nghiêng theo chiều gió chính trị hoặc kinh tế đơn thuần có thể
mang lai lot ích trực tiép cụ thể trước
mắt nhưng về lâu dài nó gây hậu quả
nghiêm trọng đến sự phát triển bền
vững, ổn định của đất nước Sự loại
bỏ tiếng Hán và sự gạt dẫn các tiếng Nga, Pháp để độc tôn tiếng Anh - Mỹ
trong thời gian gần đây đã gây ra những bắt ồn nhất định khiến cho các nhà
hoạch định chiến lược xây dựng và
bảo vệ đất nước Việt Nam theo định
hướng xã hội chủ nghĩa và vạch chính sách giáo dục ngoại ngữ phục vụ cho
mục tiêu chiến lược trên phải tỉnh táo, cảnh giác chu đáo và thận trọng hơn
Trước mắt cần dứt khoát gạt bỏ đề án
của Bộ giáo dục và đào tạo trị giá 14
Trang 4-15 nghin ti déng dé phat trién ngoai
ngữ (thực chất là tiếng Anh - Mỹ, bởi
lễ người ta đã day nó lên chiếm tới 98 -
99% số lượng học sinh, sinh viên Việt
Nam), vì nó trực tiếp làm cho xã hội
đi chệch ra ngoài lí tưởng độc lập và
chủ nghĩa xã hội, đồng thời đưa dân
ta dần dần lệ thuộc hoàn toàn vào siêu
cường số một của chủ nghĩa tư bản
Bởi vậy trong thời điểm hội nhập toàn
cầu hiện nay việc kiên trì giữ vững
chủ trương dạy - học phê biến cả 4
ngoại ngữ là Anh, Pháp, Nga, Hán đã
3 lần được khẳng định trong các Chỉ
thị và Quyết định của Thủ tướng Chính
phủ và trả lại dần vị trí cẦn phải có cho
mỗi ngoại ngữ đó với tư cách một bộ
niên vẫn hoá bình đăng trong chương
trình giáo dục của nhà trường là điều
trước tiên phải làm Việc khăng định
lại vị trí của từng ngoại ngữ của Nhà
nước chứng minh cho người học thây
rõ giá trị đích thực của chúng trong
công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước,
do đó mới làm yên lòng và khích lệ
được người học Chỉ khi nào vị trí của
từng ngoại ngữ được xác định chính
xác, lâu bền, ổn định thì việc nói đến
chất lượng và hiệu quả giáo dục ngoại
ngữ nói chung và từng thứ tiếng nói
riêng mới có cơ sở thực tế và khoa học
vững chắc, bởi lẽ không một học sinh
nào học một ngoại ngữ có kết quả khi
thấy nó không có vị trí gì trong chương
trình giáo dục của nha trường Ngay cả
trong cái thế độc tôn quá đáng, không
đúng với nhu cầu đích thực của đất
nước như tiếng Anh - Mỹ hiện nay thì
cái phong trào người người đi học, nhà
nhà đi học tiếng Anh - Mỹ đâu có phải
đã đem lại chất lượng và hiệu quả tốt
đẹp gì cho tất cả mọi người Báo chí
đã không biết bao nhiêu lần lên tiếng
than phiên về chất lượng của nó và đã
chỉ ra những lãng phí không kể xiết
đối với người học và toàn xã hội vì a dua chạy theo phong trảo, thời thượng
Chỉ khi nào người quản lí, người dạy
và người học cùng có nhận thức đúng
vị trí và tầm quan trọng của từng ngoại ngữ trong chương trình giáo dục của
nhà trường thì mới có cơ sở thực tế và
pháp lí đòi hỏi chất lượng và hiệu quả
giáo dục theo đúng yêu cầu và mong muôn của mọi người Cho nên có thể
khẳng định chắc chắn rằng vị trí, vai
trò của mỗi ngoại ngữ trong chương
trình giáo dục là nhân tố đầu tiên có
ảnh hưởng quyết định đối với chất lượng
và hiệu quả dạy học của từng môn Dựa trên chủ trương còn nguyên giá trị pháp lí của Thủ tướng Chính phủ là dạy - học phổ biến cả 4 ngoại
ngữ trong nhà trường, trong đó tiếng
Anh chiếm VỊ VỊ trí ưu tiên, còn tiếng
Nga, Pháp, Hán phát triển ngang nhau tuỳ theo nhu cầu và điều kiện của địa
phương, chúng ta cần lần lượt xem Xét, đánh giá tác động cụ thể của các nhân
tố đã kể trên đối với chất lượng và hiệu quả của quá trình giáo dục ngoại ngữ
„ H.MỤC ĐÍCH, MỤC TIÊU, YÊU CẤU ĐỐI VỚI NGƯỜI HỌC NGOẠI
NGỮ
Đây là nhân tố quyết định trực
tiếp tác động đến chất lượng, hiệu quả
của công tác giáo dục ngoại ngữ, bởi
vì mục đích, mục tiêu, yêu câu là chỉ
số đầu ra của sản phẩm giáo dục thể hiện bằng phẩm chất và năng lực, kiến
thức và kĩ năng ngoại ngữ của học sinh,
nên nó bắt buộc người dạy và người học phải luôn luôn bám sát để thực hiện Cần phải thay rằng mục đích, mục tiêu, yêu cầu đối với người học có thể trùng
và cũng có thể khác với mục đích, mục tiêu, yêu cầu của người dạy và người
sử dụng số vốn ngoại ngữ đó của học
sinh Cho nên việc quan trọng nhất
Trang 5trước khi bắt đầu quá trình giáo dục -
đào tạo ngoại ngữ là phải xác định rõ
ràng, cụ thê các mục đích, mục tiêu,
yêu cầu giữa người dạy với người học
xem có tương đồng với nhau không,
đồng thời xem có phù hợp với yêu cầu
của người sử dụng không Nếu những
điểm then chốt nhất này không được
giải quyết thống nhất với nhau, thì chắc
chắn chất lượng và hiệu quả sẽ thấp
và cũng khó có thể đánh giá chính xác
được bởi lẽ mỗi bên yêu cầu, đòi hỏi
một kiêu Chăng hạn, người dạy nhằm
mục đích trang bị ngoại ngữ cho người
đi du học, nhưng người học lại muốn
nắm được ngoại hgữ để làm hướng dẫn
viên du lịch trong nước, thì rõ ràng
các yêu cầu về kiến thức văn hoá đất
nước học, về kĩ năng giao tiếp bằng
ngoại ngữ của hai bên không thé nao
ăn khớp nhau được, và do có sự co kéo
theo định hướng chất lượng của mỗi
bên nên không thể đạt được kết quả
chung như mong muốn của từng bên
Bởi một lẽ rất đơn giản và rất khoa học
là theo như định nghĩa khái quát của
hội nghị các bộ trưởng giáo dục của
các nước Đông Nam Á SEAMEO năm
2002 thì “Chất lượng là sự phù hợp
với mục tiếu”, nên không thể có chất
lượng như nhau khi mục tiêu, yêu cầu
đối với người dạy, người học và người
sử dụng lại khác nhau
Như đã trình bày ở trên, ngoại
ngữ là một phương tiện giao tiếp phức
tạp và đa năng, và thông thường không
mây ai có đủ năng lực thực tế và có
nhu cầu cần thiết nắm vững thật sự
hoàn hảo về mọi phương diện để thực
hiện toàn bộ các chức năng vốn có của
ngoại ngữ trong cuộc sống của mình
Cho nên cả nhà nước, người dạy, người
học lẫn người sử dụng luôn cần phải
xác định cho mình những mục đích,
mục tiêu, yêu cầu cụ thể, hạn chế, phù
hợp với nhu cầu, điều kiện vật chất,
thời gian đảo tạo có hạn của mình Nếu
người dạy, người học và người sử dụng
không thống nhất xác định dứt khoát
được ngay từ đầu mục đích day - hoc
ngoại ngữ để làm gì, và yêu cầu cụ thé đến đâu ở những chức năng cơ bản nào của ngoại ngữ, thì có thể nói rằng họ
đều bắn tên không có đích
Dựa trên kinh nghiệm thực tế
và những quan sát cụ thể qua các hoạt động dạy - học ngoại ngữ trong
nước và trên thế giới, có thể phân
tích thấy có hai loại mục đích, mục
tiêu chủ yếu, phổ quát của giáo dục ngoại ngữ như sau:
1 Mục đích hướng ngoại
Thông thường xưa nay người ta đều quan niệm rằng nắm ngoại ngữ là
dé giao tiếp với người nước ngoài, dé tiếp thu những tỉnh hoa văn hoá vật chất và tỉnh thần của nước ngoài về phục vụ cho đất nước và bản thân Ngày nay nhiều người còn nhẫn mạnh thêm
rằng để phục vụ công cuộc hội nhập kinh tế cần phải coi việc đi học và đi
làm ở nước ngoài là mục đích chủ yếu của đạy học ngoại ngữ, vì đây là thời
cơ rất lớn chưa từng có đối với đất nước
và mọi người Tất cả những mục đích thực,tế đó đều có yêu cầu chủ yếu là
phải nghe tốt, đọc tốt đẻ tiếp thu, lĩnh hội thông tin qua lời giảng, lời chỉ bảo, qua sách báo và các phương tiện thông tin đại chúng nước ngoài (đài phát thanh,
truyền hình) Còn yêu câu vệ nói chỉ cần mức độ nào thôi, miễn là có được
khả năng phân ứng, đáp lại lời nói của
thầy, của chủ, của khách nước ngoài
là đủ Đó là những nội dung chủ yếu trong mục đích giáo dục ngoại ngữ hướng ngoại Song tất cả đâu phải chỉ có
thế Người nước ngoài dạy tiếng nước
Trang 6ngoài cho học sinh, sinh viên chúng ta
tại Việt Nam hay ở nước ngoài khác
đều luôn luôn đòi hỏi trình độ ngoại
ngữ của học sinh phải đảm báo ngang
bằng và liên thông với trình độ ngoại
ngữ quốc tế, phải lấy chuẩn mực ngoại
ngữ quốc tế làm thước đo đổi với chất
lượng giáo dục ngoại ngữ của các nước
Các chuẩn chất lượng ngoại ngữ quốc
tế của Anh - Mỹ và châu Âu như TOEFL
đều lẫy kĩ năng thụ động (nghe và đọc)
làm căn cứ đánh giá chủ yếu và tuyệt
đối đều phải thông qua các tài liệu có
nội dung văn hoá, đất nước học của
ngoại ngữ đó Ngoài ra, còn một điều
tôi quan trọng khác là trong thực tế
cái chuẩn mực quốc tế ấy ngầm bao
ham muc dich loại trừ trên thực tế nội
dung giáo dục phẩm chất đạo đức cho
học sinh trong việc hình thành nhân
cách xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đơn
giản chỉ là vì nó không phù hợp với
mục đích và yêu cầu của nước ngoài
Cứ thử đến các trung tâm ngoại ngữ do
nước ngoài bảo trợ hoặc các hội thảo
về du học của các trường đại học trên
thể giới mở ra thường xuyên, liên tục
tại các thành phố trong nước Việt Nam
và cả trên mạng internet nữa xem họ
muốn gỉ và yêu cầu gì Họ muốn giúp
những thanh niên giỏi nhất ngưỡng
mộ họ nhất đạt được nguyện vọng xuất
ngoại kế cá bằng việc câp học bồng,
song lại chỉ yêu cầu các em nghe tỐI,
đọc hiểu tốt theo tiêu chuẩn ngoại ngữ
quốc tế là được, còn về nhân cách thì
chỉ nhắn mạnh yêu cầu tự chủ, cần cù
và tự do cá nhân đồng thời không được
tự đo làm chính trị, mà thực chất chỉ
là không được làm chính trị cộng sản,
còn thì tha hồ tự do mà học, mà làm
chính trị đa đảng đa nguyên, nhân quyền
kiểu tư sản phương Tây Mỗi năm họ
tuyển hàng nghìn sinh viên giỏi của
Việt Nam đi du học không phải là để
đảo tạo nhãn tải cho Việt Nam mà là
để tạo ra đội ngũ cán bộ kĩ thuật cao
cấp lành nghề có kiểu tư duy và lối
song giống như họ nhằm mục đích cung cấp nguôn nhân lực cho các cơ sở sản xuất của họ tại Việt Nam hoặc các nước
ngoài khác và còn nhằm những ý đồ
sâu xa hơn nữa Thử ngẫm liệu cái vốn chất xám quý giá mà ta chăm sóc, tích
cóp từ bé đến lớn cho con em bây giờ
chuyền giao cho họ tiếp tục nuôi dưỡng
đạy bảo â ấy sẽ có được bao nhiều phan
tram tro ve Tổ quốc, và ngay trong số
trở về ấy có được bao nhiêu người sẽ thực sự phụng sự đất nước còn bao
nhiều phần trăm lại chỉ là những nhân
tố làm tăng lợi thế cạnh tranh cho các doanh nghiệp nước ngoài với các doanh
nghiệp của ta kế cả quốc doanh lẫn
dân doanh ngay trên đất Việt Nam
nếu ta không coi trọng các mục đích
giáo dục và giáo dưỡng con em mình
theo định hướng lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội của Việt Nam? Bai tinh thu hut chat xám của các cường
quốc kinh tế Âu - Mỹ và bài học chảy
máu chất xám của các nước đang phát
triển hăn là có liên hệ trực tiếp đến các
mục đích và yêu cầu giáo dục ngoại ngữ của họ ở mọi nơi, mọi nước Vì
thé moi trung tâm ngoại ngữ và chuyên
gia ngoại ngữ của bất luận nước ngoài nào cũng chỉ chuyên tâm thực hiện một
mục đích cuỗi cùng là sinh lợi cho họ
mà thôi, kế cả khi họ khuyến học bằng
học bồng hoặc bằng viện trợ Bây giờ
†a lại thử tính thêm xem có bao nhiêu người Việt Nam đi học và làm việc ở
nước ngoài Theo số liệu báo chí, hàng
năm có hàng nghìn sinh viên và hàng chục vạn lao động đi ra nước ngoài học tập vả làm ăn Tuy vậy đó cũng chỉ là một tỉ lệ rất nhỏ so với tổng số học sinh, sinh viên và thanh niên lao động ở nước
ta Cho dù có tăng tốc xuất ngoại vượt
Trang 7bậc lên gấp 4 - 5 lần hiện tại chăng
nữa, thì tỉ trọng cũng không thẻ đạt tới
10%, nên không thê lấy mục đích hướng
ngoại cho thiểu số này áp đặt cho đại
đa số người học khác được
Vậy thì giáo dục ngoại ngữ hướng
ngoại không phải là mục đích duy nhất,
thậm chí không phải là mục đích chủ
yếu của nhà trường Việt Nam trong
giai đoạn hội nhập hiện nay Chúng ta
cần phải đặc biệt chú trọng giáo dục
những mặt khác trong các chức năng
của ngoại ngữ, nhất là phần giáo dục
nhân cách con người Việt Nam theo
tỉnh thần luôn luôn kiên định lí tưởng
độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội
với mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã
hội công bằng, dân chủ văn minh, để
tạo cho người học có đủ bản lĩnh và
trì thức lựa chọn đúng những điều hay,
cái tốt của nước ngoài thực sự phù hợp
với Việt Nam, đồng thời giúp họ tránh
cho được các hiện tượng mat gốc, lai
căng, sùng ngoại, phù ngoại, thậm chí
cả thái độ coi thường, quay lưng lại với
nhân dân lao động, với dân tộc mình
2 Mục đích hướng nội
Giáo dục ngoại ngữ hướng nội là
nhằm mục đích tạo cho người Việt Nam
luôn luôn đứng ở vị thể chủ nhân mà
dùng ngoại ngữ để giao tiếp với người
nước ngoài, để tích cực lựa chọn, thu
lượm các thông tin có ích cho đất nước
và bản thân mình qua việc đọc sách
báo nước ngoài, nghe phát thanh, truyền
hình nước ngoài ở ngay trong nước
mình, và nhất là nhằm mục đích chủ
động dùng tiếng nước ngoài để quảng
bá hình ảnh đất nước, con người, sản
vật độc đáo của các dân tộc Việt Nam
với người nước ngoài, để trình bày,
giải thích, thuyết phục, lôi kéo bạn bè
quốc tế đến giao lưu hữu nghị, làm ăn
với chúng ta Ngoài ra còn cần phải biết dùng ngoại ngữ để đâu tranh vạch trần những âm mưu chống phá Việt Nam, dé tap hợp bạn bè quốc tế đồng tình, ủng hộ và bảo vệ những quyền
lợi hợp pháp chính đáng của Việt Nam
trên trường quốc tế và trong WTO Những mục đích giáo dục ngoại ngữ hướng nội như vậy đương nhiên yêu cầu phải có đủ các loại yêu cầu trình
độ sử dụng ngoại ngữ của tất cả các tầng lớp xã hội dưới nhiều hình thức
phong phú và đa dạng hơn nhiều so với
mục đích hướng ngoại
Theo dự báo tới năm 2010 sẽ có
khoảng 10 triệu khách quốc tế đến tham
quan, du lịch, tìm hiểu đất nước, con
người Việt Nam, và đến làm ăn kinh
doanh với chúng ta Lúc đó sẽ có hàng
chục triệu người dân được tiếp xúc với
người nước ngoài và họ cần phải nói dăm ba câu băng tiếng nước ngoài để
giới thiệu về bản thân, về những danh
lam thắng cảnh, những sản phẩm thủ công mĩ nghệ, những đặc sản quý hiểm
của quê hương mình (dù chỉ bằng
đôi câu tiếng nước ngoài ngượng nghịu mời bạn đi thăm Văn miễu - Quốc tử
giám, đi xem múa rối nước, hay dự bữa
cơm Việt Nam, mua chiếc áo dài phụ
nữ cũng có thể gây được cảm tỉnh với người nước ngoài rồi) Chưa kế là
hàng nghìn hàng vạn giám đốc, hướng
dẫn viên du lịch sẽ phải quảng bá, giới thiệu cho khách biết đầy đủ chỉ tiết mọi điều, mọi giá trị văn hoá vật chất
và tỉnh thần của đất nước con người
Việt Nam, rồi còn phải biết dùng ngoại
ngữ để làm cho thể giới hiểu rõ những
mặt tốt, những thế mạnh của Việt Nam,
cho họ biết rõ cơ hội làm ăn có lợi ở
trên lãnh thổ của gần 100 triệu người dân cần cù, thông minh và mến khách
v.v Đây là những yêu cầu bức thiết
Trang 8đặt ra đối với giáo dục ngoại ngữ để
chuẩn bị cho thế hệ thanh niên tham
gia hội nhập quốc tế Họ hội nhập ở
ngay trong nước là chủ yếu, chứ không
phải chỉ có đi ra nước ngoài Thực tiễn
cũng còn cho thấy rằng tuyệt đại bộ
phận kĩ sư, công nhân Việt Nam làm
việc tại cơ quan, doanh nghiệp nước
ngoài hoặc trong các cơ sở liên doanh
với nước ngoài trên đất Việt Nam, đều
cần phải biết giải quyết các van dé thực
tiễn khoa học, công nghệ, sản xuất
của Việt Nam ở trên mảnh đất Việt
Nam trong khi tiếp xúc, làm việc với
hàng vạn đối tác và chuyên gia nước
ngoài Ở đây họ đâu phải chỉ có lắng
nghe những điều chỉ dẫn bổ ích, tư vấn
của chuyên gia nước ngoài, mà còn
phải biết trình bày và thuyết phục họ
bằng tiếng nước ngoài (kể cả qua phiên
dịch) cho họ nắm bắt được thực tiễn,
yêu cầu cụ thể của Việt Nam, thậm chí
còn phải thảo luận, tranh luận thường
xuyên với họ trên những vấn đề cụ thể
xây ra hàng ngày trong sản xuất, lao
động và sinh hoạt để cùng nhau tìm ra
những phương án giải quyết tối ưu, phù
hợp nhất với hoàn cảnh Việt Nam Ngoài
ra cũng cần phải dùng ngoại ngữ để
giới thiệu cho họ hiểu biết luật lệ, văn
hoá, phong tục, tập quán của Việt Nam
để cho họ có thể thông cảm, đồng cảm
và thiện cảm với đất nước, con người
Việt Nam, để tránh những xung đột
không đáng có trong quan hệ với công
nhân, cán bộ Việt Nam, từ đó sẽ làm
cho sự hợp tác của ta với bạn bè quốc
tế mang lại được hiệu quả cao nhất
Cái vốn kiến thức, các kĩ năng ngoại
ngữ cần dùng cho mục đích và yêu cầu
về những mặt này trong hội nhập quốc
tế chỉ có thể thực hiện được thông qua
hầu hết các chức năng của ngoại ngữ,
đặc biệt là chức năng thứ 6, nghĩa là
phải Việt hoá một phần ngoại ngữ cả
về nội dưng lẫn hình thức Trong tất
cả các ngoại ngữ vốn đĩ đều không có
những từ ngữ chỉ các sản phâm đặc trưng cho đất nước, con người, văn hoá,
lối sống của Việt Nam, nên chúng ta
phải tìm mọi cách thể hiện nó bằng
tiếng nước ngoài, thậm chí phải phiên
âm tạo ra từ mới trong ngoại ngữ như:
nem, fo} nuocmam Dé chính là nội
địa hoá (Việt hoá) ngoại ngữ để phục
vụ nhu cầu giao lưu kinh tế, văn hoá, khoa học, thương mại, du lịch của
ta Bài học đắt giá về tên gọi con cá ba
sa của Việt Nam cho ta thấy sự thua
thiệt trong việc doanh nhân Việt Nam
đã ngây thơ lấy tên loài cá catfish của
Mỹ gán cho con cá ba sa của Việt Nam
để cho người Mỹ đễ hiểu, nên mới bị
người Mỹ kiện ta bán phá giá catfish trong nước họ Giá thử người ta cứ dùng nguyên tên gọi cá ba sa (Việt hoá tiếng
Anh bằng cách phiên âm thành basafish
như hiện nay) thì người Mỹ không có
cớ gì kiện ta, vì nước Mỹ làm gì có
basafish mà nói ta phá giá đẻ cạnh tranh
với catfish của Mỹ Tất cả những điều
nói trên đều cho thấy mục đích hướng
nội của giáo dục ngoại ngữ có ý nghĩa
to lớn thế nào đối với đất nước Việt Nam trong quá trình hội nhập WTO
Đó cũng chính là lí do khiến nền giáo
dục của ta phải đưa mục đích và yêu
cầu hướng nội thành những quy định
bắt buộc phổ biến trong dạy học ngoại ngữ nói chung và ở phố thông nói riêng
Có làm được như vậy thì ngoại ngữ
mới thực sự phục vụ hữu hiệu công
cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt
Nam xã hội chủ nghĩa, mới giúp cho
đất nước hội nhập kinh tế có hiệu quả
mà vẫn giữ vững và đề cao được giá trị, bản sắc dân tộc, mới thực sự xác lập được vị trí bình đẳng trong cộng
đồng quốc tế, chứ không để bị lấn át,
hoà tan mất mình vào trong trào lưu
Trang 9toàn cầu hoá Như vậy thì rõ ràng là
chất lượng giáo dục ngoại ngữ theo
mục đích hướng nội của Việt Nam
không thể lay chuẩn chất lượng quốc
tế (thực chất là của các cường quốc
phát triển quy định nhằm phục vụ lợi
ích riêng cho họ) mà đo lường, đánh
giá được, cho nên Việt Nam cũng như
bất cứ quốc gia nào khác đều phải có
bộ chuẩn đánh giá chất lượng riêng
cho mình thì mới đo chính xác được
những giá trị đích thực do ngoại ngữ
đã mang lại cho mình
III ĐỐI TƯỜNG CỦA GIÁO DỤC
NGOẠI NGỮ
Về lí thuyết cũng như trong thực
tế mọi người trong nước đều có thể
trở thành đối tượng của giáo dục ngoại
ngữ, nhưng mục đích, mục tiêu, yêu
câu sử dụng ngoại ngữ của họ thực vô
cùng đa dạng và phức tạp, mà năng lực,
sở trường, điều kiện thì giờ và hoàn
cánh sinh sống của người này hầu như
không trùng khớp hoàn toàn với người
khác bao giờ Do đó về chất lượng giáo
dục ngoại ngữ của mỗi loại đối tượng
lại có những yêu cầu riêng và rất khác
nhau Tuy nhiên khi xem xét khái quát
những mặt chủ yếu của các đối tượng,
ta có thể tạm phân thành 3 khối đôi
tượng chính sau đây:
1 Khối học sinh, sinh viên trong
nhà trường phố thông Việt Nam nói
chung do chưa xác định cụ thể, chính
xác phương hướng nghề nghiệp, nên
chưa thể xác định được chính xác và
chỉ tiết các yêu cầu sử dụng ngoại ngữ
của họ vào những hoạt động cụ thể nào
Song trên đại thê đôi với học sinh phô
thông theo học các chương trình 3 năm
hay 7 năm ta thấy cần thiết phải kết
hợp cá hai mục đích hướng nội và hướng
ngoại với những mục tiêu, yêu câu vỆ
cả các mặt phẩm chất đạo đức con người
Việt Nam xã hội chủ nghĩa, mặt kiến
thức văn hoá đất nước học Việt Nam
và nước ngoài, và về cả bốn kĩ năng ngoại ngữ (nghe, nói, đọc, viết) ở mức
độ tối thiểu ban đầu
2 Khối học sinh, sinh viên trong
các trường chuyên nghiệp, dạy nghề,
cao dang va dai hoc do đã có những định hướng nghề nghiệp nhất định thi
phải lựa chọn mục đích và yêu cầu học
ngoại ngữ sao cho phù hợp nhất với hoạt động thực tiễn nghề nghiệp sau
này, với điều kiện, hoàn cảnh, thời gian
riêng của mình.;Đối với những người này thì các lớp học ngoại ngữ chung
chung, không hướng tập trung theo mục đích yêu cầu xác định (thường là rất hạn chế và riêng biệt) sẽ khó có thể
đem lại hiệu quả tối ưu và kết quả tối
đa với chất lượng mong muốn Chẳng
hạn, cũng cùng mục đích hướng ngoại,
nhưng mục tiêu và yêu cầu đối với người đi lao động ở nước ngoài (cơ
bản là phải nghe hiểu những lời hướng
dẫn, chỉ báo về các vấn đề kĩ thuật lao
động thuộc đủ các loại nghề nghiệp cần phải làm và về sinh hoạt ở nước
ngoài ), khác xa mục tiêu và yêu cầu
đối với người sinh viên đi du học ở nước
ngoài (chủ yếu là phải nghe được bài giảng, đọc được sách báo thuộc rất nhiều
chuyên ngành khoa học - kĩ thuật, nghiệp
vụ khác nhau, biết ghi chép tóm tất
nội dung trình bày của diễn giả hoặc
của tài liệu trên sách báo bằng tiếng nước ngoài, biết diễn đạt bằng lời hoặc
bằng viết các vấn đề chuyên môn đang nghiên cứu ) Với người đi lao động
chỉ can hoc 3 tháng là có thể đạt được
yêu cầu xuất ngoại, nhưng với lưu học sinh thì phải cân tới một năm học mới
tạm đáp ứng yêu cầu học tập chuyên
môn ban đầu Hoặc giả, tất cả học sinh, sinh viên loại này đêu học chung một giáo trình không có mục tiêu, yêu cầu thích hợp với định hướng nghề nghiệp
Trang 10của từng loại đối tượng thì kết quả học
tập theo giáo trình đó chưa thể giúp ích
gì cho công việc trong nghề của họ
3 Riêng đối với khói học sinh,
sinh viên chuyên ngoại ngữ thì ngoại
ngữ được xác định là nội dung chuyên
môn nghề nghiệp của mình theo hai
hướng nghề nghiệp chính là giáo viên
và phiên dịch nên mục đích mục tiêu
và yêu cầu giáo dục ngoại ngữ dối
với họ là kha day du và toàn diện, vì
họ luôn luôn phải giữ vai trò chủ động
sử dụng ngoại ngữ đẻ giao tiếp với
nước ngoài nhằm tìm kiếm chọn lọc
thông tin cần thiết và bộ ích nhằm truyền
đạt cho học sinh và phổ biến lại cho
déng bao trong nước, đồng thời cũng
vừa phải giữ vai trò người chủ sử dụng
ngoại ngữ đề chủ động tuyên truyền,
quảng bá những tỉnh hoa văn hoá vật
chất và tỉnh thần độc đáo của dân tộc
Việt Nam ra thế giới Những yêu cầu
chất lượng toàn diện cao như vậy đòi
hỏi cả người quản lí, người day va
người học phải hết sức cỗ găng tạo ra
những điều kiện và cơ sở vật chất kĩ
thuật tối da và hiện đại nhất, dồng thời
phải huy động triệt để tiềm năng trí
tuệ cao nhất của mỗi người, phải biến
mục dích, lí tưởng nghề nghiệp thành
động lực tỉnh thần mạnh mẽ nhất trong
sự giáo dục và tự giáo dục thì mới mong
đạt được mục tiêu để ra cho từng người
Tuy mỗi nhóm có những đặc thù
riêng và mỗi cá nhân có những tư chất
riêng trong năng lực và năng khiếu
làm ảnh hưởng khác nhau đến chất
lượng và hiệu quả giáo dục ngoại ngữ,
song tất cả lại đều có những nét chung
có tính quyết định đến kết quả học tập
của mỗi người Đó là động cơ học tập
Chỉ khi nào hình thành trong mỗi người
một động cơ học tập đúng đắn, lành
mạnh và thực sự mạnh mẽ cộng với
nghị lực, ý chí và quyết tâm cao độ thì
mới tạo ra được một động lực tối ưu trên con đường chiếm lĩnh dinh cao
về ngoại ngữ và mới đem lại hiệu quá
thực sự hữu ích cho xã hội và bản thân Trái lại một người vì không nhận thức
rõ mục đích yêu cầu của môn học nên không xác dịnh được động cơ học tập
và do đó không có động lực thúc đây
thường xuyên thì không thê đạt được
mục tiêu quy định, hoặc nếu lại có một
động cơ học tập vi ki, cá nhân không lành mạnh thì chất lượng và hiệu quả
giáo dục sẽ không phù hợp, có khi còn phản lại mục đích cơ bản của giáo dục
ngoại ngữ, bởi vì với động cơ ây người học rất dễ bị đi chệch hướng phát triển
chung của dân tộc và dễ bị lôi kéo, mua
chuộc làm lợi cho ngoại bang và phương hại dến lợi ích chung của đất nước, Do
đó dòng cơ không chỉ là tạo ra động lực, mà còn phải trở thành bệ phóng của chất lượng và hiệu quả giáo dục
Bệ phóng có hướng tên lửa vào đúng quỹ đạo thì nó mới thang tiễn nhanh nhất đến mục tiêu được Tất cả những điều này làm cho ta thấy rõ thêm một điều là người học ở đây không chỉ là đối tượng thụ động để cho nhà giáo dục cung cấp kiến thức, rèn luyện kĩ
năng theo ý mình, mà còn là chủ thể
tích cực của cả quá trình phấn đấu chiếm lĩnh mục tiêu vì cái động cơ bên trong của mỗi người học mới là nhân tố chủ yếu vả trực tiếp quyết định chất lượng Vậy trách nhiệm của tất cả mọi người,
từ quản lí, phụ huynh đến giáo viên và
học sinh là phải xây dựng cho được động cơ chính xác và luôn luôn kiên
trì giữ vững nó trong cả quá trình học tập hiện tại và cả trong sự nghiệp tương
lai Có như vậy người học mới trở thành
nhân vật trung tâm trong quá trình giáo dục theo quan điểm giáo dục hiện đại
lấy người học làm trung tâm
(Còn nữa)