Có một số định nghĩa về dịch, nhưng theo người viết: dịch là sự điễn đạt ở một ngôn ngữ khác hay ngôn ngữ hướng tới về những gì đã được diễn đạt ở ngôn ngữ nguồn mà vẫn bảo toàn sự tương
Trang 1MỘT SỐ SUY NGHĨ
VỀ VIỆC NÂNG CAO KỸ NĂNG DỊCH TIẾNG ANH
NGUYỄN VĂN LẬP
Lớp: 2 Anh C KŠ - Khoa Ngoại ngữ CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: CUNHAN TA VAN NAM
1 Đặt vấn để
Tất cả chúng ta đều biết, mỗi người đều có mục đích riêng khi học thêm một ngôn ngữ mới Một số người tiếp cận ngoại ngữ để nghiên cứu, tiếp thu tri thức mới và làm giàu
vốn hiểu biết cho chính mình, một số khác để tìm kiếm cơ hội làm việc tốt hơn và đương
nhiên còn để giao tiếp
Ngày nay, học thêm một ngoại ngữ mới, bên cạnh giữ gìn tiếng mẹ đẻ là một công
cụ cho sự tồn tại và cùng tồn tại, là một tiền để cho con người gia nhập và mở rộng sự tham gia của họ vào gia đình nhân loại, cũng như trong cộng đồng quốc tế, Vấn đề đặt ra là làm thế nào có thể hiểu và nắm bắt một ngôn ngữ xa lạ một cách chính xác mà chúng ta gia nhập? Chúng ta phải đối mặt với những khó khăn nào? Và tháo gỡ những trở ngại đó bằng
cách nào?
Có một số định nghĩa về dịch, nhưng theo người viết: dịch là sự điễn đạt ở một ngôn ngữ khác hay ngôn ngữ hướng tới về những gì đã được diễn đạt ở ngôn ngữ nguồn mà vẫn bảo toàn sự tương đương về ngữ nghĩa và phong cách hành văn, trong đó bản dịch phải giữ
được các bản sắc văn hoá, phong tục tập quán trong ngôn ngữ nguồn Dịch là sự thay thế
việc diễn giải trong nguyên bản của ngôn ngữ nguồn bằng sự diễn giải trong một văn cảnh
tương đương trong ngôn ngữ hướng tới
Các nhân tố nào làm hạn chế việc dịch một nguyên bản Việt ngữ sang Anh ngữ và
ngược lại:
1 Sự đa dạng ngữ nghĩa;
2 Tính đa đạng về nền tảng văn hoá và sự chuyển dịch sinh ngữ chuyên biệt trong mỗi cộng đồng;
3 Phong cách hành văn không quen thuộc, gây nên sự xáo trộn về trật tự ý nghĩa
bài địch
2 Nội dung nghiên cứu
Trải qua sự tiến hoá lâu dài cùng với sự tồn tại và phát triển con người, mỗi dân tộc
hay cộng đồng đã sáng tạo ra một ngữ đa nghĩa Trong Việt ngữ có từ “ăn” tương đương với
Trang 2từ “eat” trong tiếng Anh Ngoài nghĩa ban đầu là sử dụng thức ăn để nuôi sống con người,
từ “ăn”còn có nghĩa khác, chẳng hạn: chiến thắng ai, làm hao mon cdi gi, hài hoà như thế nào Chúng ta không thể dịch câu “cô ấy rất ăn ảnh” của Việt ngữ thành câu: “she eats
the photograph beautifully” trong Anh ngữ, mà phải dịch là:“ she looks attractive in her photograph “
Ngược lại chúng ta cũng gặp vấn đề tương tự trong Anh ngữ với từ “go”(động từ): going, went, gone có nghĩa: di chuyển đến, hay từ một nơi nào đến Thí dụ: Ï go to school (tôi đi học) Bên cạnh đó, từ “go” còn đồng nghĩa với tir: depart (ra di), operate (chay, van hành máy móc), contribute to a result (tham gia đóng góp), to be alloted specific purpose or recipient (chia cho, phân công), be sold (được đem bán) Từ “go” (danh từ): attempt (sự thử, sự toan tính làm việc gì), tum (su quay lai), energy of vigor (nghị lực, sức mạnh) [ L]
Đó là lý đo tại sao mà người học tiếng Anh phải biết các lĩnh vực Anh ngữ khác
nhau, được gọi là tiếng Anh phục vụ cho các mục đích chuyên biệt: tiếng Anh chuyên ngành (ví dụ như Anh ngữ chính trị học, kinh tế học, Anh ngữ nghệ thuật hay y học) .Tính
đa dạng về ngữ nghĩa, khiến người dịch gặp không ít khó khăn và đã có những trường hợp sai lầm không đáng xảy ra
Thông thường thì khó tìm thấy sự tương đương trực tiếp nào giữa các từ Anh ngữ và
Việt ngữ (thí dụ: từ “marginalized”, tạm dịch: làm cho không còn đáng kể) Đó có thể là
khái niệm hay ý tưởng mới đối với chúng ta (thí dụ: từ “positive deviance”, tạm dịch: sự khác biệt tích cực Có thể mọi người đã biết, hay hiểu rõ về nó, nhưng không có biệt từ nào
dé dién giải (thí dụ: từ “advocacy”, tạm dịch: chuyên chính) Vấn đề này càng trở nên khó khăn hơn trong một số trường hợp, những người nói Anh ngữ bản địa không có một sự
đồng thuận về định nghĩa các thuật ngữ Hãy lấy thuật ngữ “empowerment” làm ví dụ:
2.1 Định nghĩa theo từ điển đơn ngữ
Empower (động từ): To give official authority or legal power to synonym; enable; empowerment (danh từ), (tạm dịch: trao quyền chính thức hoặc hợp pháp cho ai để làm gì, đồng nghĩa với tạo khả năng cho ai: empowerment (danh từ) - Empower (động từ) : authorize, lisense, enable (trao quyén cho ai, tao kha nang cho ai);
2.2 Định nghĩa theo từ điển song ngữ
Empower (động từ): trao quyền hợp pháp cho ai để hành động Ví dụ: The new laws empower the police to stop anybody in the street (luật mới trao quyền cho cảnh sát dừng bất cứ ai trên phố), đồng nghĩa với các thuật ngữ: authorize, lisense, enable
2.3 Định nghĩa của người Anh bản địa làm việc tại Tổ chức phi chính phủ (NGO)
Empowerment: the process of enabling individuals and groups to gain their rights and address their needs by redressing an imbalance of power between them and other more powerful, tạm dịch: là quá trình tạo cho các cá nhân hay nhóm người đạt được các quyền
của họ và đáp ứng nhu cầu của họ bằng việc điều chỉnh sự bất bình quyền giữa họ và các
97
Trang 3lực lượng mạnh hon - Empowerment: Helping people find their own power, tam dich: gitip mọi người tìm thấy quyền của bản thân mình [5] - Empowerment:To help people to help themselves, tạm dịch: giúp mọi người để giúp chính họ [6] Empowerment: Giving the skill and authority to someone to make informed choices, tam dich: trao ki nang hoặc quyền lực
cho ai dé thuc hién su lua chon
Thực tế ở Việt Nam không có một cách tiếp cận hệ thống hay đồng thuận nào, khi
chúng ta đưa ra và dịch một thuật ngữ hay khái niệm vào Việt ngữ, dẫn đến vấn đề là người dịch khác nhau ví] giải quyết các vấn để đó một cách riêng biệt Thí dụ, thuật ngữ
“empowerment ” đã được dịch ra theo nhiều nghĩa khác nhau, tuỳ thuộc vào quan niệm của
mỗi dịch giả và đã có ít nhất bảy cách dịch khác nhau trong Việt ngữ như sau:] Trao quyén = give power; 2 Tang quyén luc = strengthen the power; 3 Nang cao quyén luc =
increase the power; 4 Nang cao vai tré = increase the role; 5 Dé cao vai tr6 = highten the role; 6 Nang cao dia luc = raise the position; 7 Nang cao nang luc= increase the capacity
Trong thuật ngữ tiếng Việt tương đương thứ nhất với nghĩa trao quyền (thí dụ: trao
quyền cho phụ nữ : give power to women ), trong Việt ngữ ngụ ý một quá trình thụ động, trong đó phụ nữ được ưu đãi và họ chỉ nhận được những gì mà người khác trao cho Điều
này còn hàm ý là: người phụ nữ vẫn chưa có bất kì quyển nào Nâng cao quyền lực
(increase the power ) và tăng quyền luc (strengthen the power) cả hai đều khẳng định: phụ
nữ đã có quyền và nó cần được nâng cao và tăng cường hơn Trong các trường hợp thứ 4, 5,
6 như đã nêu trên, những thuật ngữ này tập trung vào vai trò hơn là quyền lực và trong trường hợp cuối cùng với nghĩa: nâng cao năng lực (increase the capacity) có dụng nghĩa,
diễn ngôn nhằm giúp mọi người nhận ra được tiềm năng trong chính bản thân họ và để họ
tự lựa chọn khi nào và bằng cách nào để thực hiện sự lựa chọn đó [2] Thuật ngữ
“empowerment” mà người viết đã nêu ở trên chỉ là một ví dụ để chỉ ra rằng: dịch một khái
niệm Anh ngữ sang Việt ngữ hoặc ngược lại là một vấn đề hết sức nan giải và phức tạp
Một khó khăn khác, liên quan đến ngữ nghĩa khi có sự phong phú về từ vựng Hãy
khảo sát ở mức độ rộng hơn ở cấp độ câu Để dịch câu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh”, thì có ít nhất ba bản dịch khác nhau, bởi ba người dịch khác nhau: “A prosperous people, a strong nation, a civilized and fair society” [3]; “Well-off people
powerful country, just and civilized society” [4] Hay từ nguồn Internet, diễn ngôn này được dịch như sau: “rich people, powerful nation, civilized and equitable societ”[S] Chúng
ta nhận thấy không có một hình thức cố định nào để dịch một nguyên bản gốc, nhưng người tiếp nhận vẫn có thể hiểu thông tin được truyền tải (thông tin chuyển đổi)
Có một số phương pháp dịch, đó là: Word by word translation (dịch từng chữ), Literal translation (dịch bám theo từ), Faithful translation (dịch trung thành với văn bản), Semantic translation (dịch ngữ nghĩa), Free translation (dịch thoát), Adaptation translation (dịch thích ứng ) và Communicative translation (dịch giao tiếp) Mỗi phương pháp lại phụ thuộc vào nguyên bản cụ thể và chuyên môn hoá cho các cấp độ dịch khác nhau
Tuy nhiên người viết khẳng định rằng, các địch giả và các phiên dich viên không thé
đạt được một bản dịch hiệu quả, nếu họ chú ý không đúng mức tới các bản sắc văn hoá và
Trang 4và văn hoá Anh trong một số bình diện phạm trù như sau:
'; sự thay đổi các ngụ ý sinh ngữ giao tiếp Xét về khía cạnh giao tiếp liên văn hoá, các chuyên gia đã chỉ ra các đặc tính khu biệt của ngôn ngữ và văn hoá Việt đối với ngôn ngữ
Việt ngữ Anh ngữ Việt ngữ Anh ngữ
'| 1 Tính gián tiếp Tính trực tiếp 9 Tính động Tinh tinh
| 2 Tính chủ quan Tinh khách quan 10 Tính lịch sự dương tính | Tính lịch sự âm tính
3 Tính thân mật Tính trang trọng 11 Tính hạ mình Tinh khang dinh minh
4 Tính hướng nhóm | Tính hướng cá nhân | 12 Tính duy cảm Tính duy lý
5 Tinh tang bac Tinh binh dang 13 Tính văn cảnh thấp Tính văn cảnh cao
6 Tính hướng ngoại | Tính hướng nội 14 Tính rườm ngôn Tinh kiệm ngôn
7 Tính quy nạp Tính diễn dịch 15 Tính phi chính xác Tính chính xác
§ Tính trừu tượng | Tính cụ thể
Nếu chúng ta không có một cái nhìn đúng đắn và một cách tiếp cận hợp lí thì giao thoa văn hoá có thể trở thành xung đột văn hoá, do đó chúng ta sẽ diễn giải sai trong quá trình địch Thí du, ta nói: “nhà anh ở dưới chân đổi“ hoặc “ chim bay trên trời” nhưng trong Anh ngữ, họ không bao giờ chấp nhận những câu trên vì một ngôi nhà không thể được xây
ở đưới chân của quả đôi, đông nghĩa đó là một căn hầm Cũng như vậy, chim không thể bay trên bầu trời mà bay trong bầu trời [6]
Vì sự khác biệt về “tấm phông văn hoá”, trong cách nhìn nhận mối quan hệ giữa các
sự vật, hiện tượng trên những bình diện khác nhau, mà ở đây là cặp bình diện đối lập Chủ quan (người Việt) và Khách quan (người Anh), khi chuyển tải sang tiếng Anh phải là: “My
house is beside the foot of the hill” va “Birds fly in the sky”
Xét trong Anh ngữ, hãy quan sát một ví dụ khác: một người đàn ông đi vào trong
quán ăn và nói với người phục vụ: “I would like a whopper.” Phải dịch lời yêu cầu của người đàn ông đó như thế nào? Vấn để nằm ở từ “whopper” Ta khéng thé dịch câu đó là:
“tôi muốn một cái hơn cái khác” Đó là câu vô nghĩa Nhưng trong văn hoá Mĩ thì
“whopper” ngụ ý là: “loại bánh kẹp thịt hiệu Macdonal” Vì vậy, câu đó phải được dịch như sau: “tôi muốn một cái bánh kẹp thịt hiệu Macdonal” Rõ ràng, nắm bắt văn hoá phải như
đôi mắt nhìn cả về hai phía, một phía nhìn về ngôn ngữ nguồn, một phía nhìn vào ngôn ngữ
hướng tới Hãy xét các thành ngữ : “Ít is raining cats and dogs” (1) và: “She is no spring chicken” (2) [7]
Chúng ta phân vân: “mưa đẻ ra chó mèo!?” hay trong ví dụ (2): “bà ta là ai nếu
không phải là gà?!” Dĩ nhiên, chúng ta không thể dịch câu (1) là:” trời đang mưa như chó
với mèo” hay ở (2): “bà ta không phải là gà đâu” Nhưng ta phải đặt các thành ngữ vào quá
trình văn hoá cụ thể và địch nó một cách hợp lý và chính xác Vì vậy các câu trên phải dich
là : “trời đang mưa như trút nước” hay: “bà ta không còn trẻ trung gì nữa”
99
Trang 5Chúng ta có thể khẳng định ràng, nếu người dịch có được một kiến thức văn hoá phong phú thì việc dịch sẽ trở nên chính xác hơn và trái lại những khó khăn và thiếu sót trong quá trình học dịch của sinh viên cũng như trong dịch thuật thực tế là bất khả kháng
Một trong những khó khăn trong quá trình dịch thuật không thể không đề cập tới là sự
khác biệt về phong cách diễn ngôn đặc trưng Chúng ta sẽ câm thấy thoải mái hơn khi tiếp
nhận một văn bản Anh ngữ do người Việt Nam viết hơn là do người Anh viết Thậm chí, đôi khi khác biệt về lối hành văn khiến chúng ta bị xáo trộn về ý nghĩa bài dịch, đặc biệt là những
người dịch không chuyên nghiệp và thiếu kinh nghiệm Hãy tiếp cận một ví dụ để có cái
nhìn tổng thể rõ ràng hơn: “to ensure, by the acceptance of the principles and the institution
of methods, that armed force shall not be used, save in common interest” [8]
Diễn ngôn trên khiến người đọc Việt Nam hơi khó hiểu, do có sự đảo lộn trật tự trong câu Người đọc sẽ không gặp khó khăn gì nếu câu đó được đổi thành: “by the acceptance of the principles and the institution of methods to ensure that armed force shall not be used, save in common interest” Câu trên có thể được dịch như sau: “thừa nhận
những nguyên tắc và xác định các phương pháp bảo đảm không dùng vũ lực, trừ trường hợp
vì lợi ích chung” Tuy nhiên, không có vấn đề gì nếu chúng ta thay đổi nguyên bản để hiểu nghĩa của các câu theo nguyên tắc Việt ngữ truyền thống, nhưng những sự thay đổi như vậy
có thể dẫn đến vi phạm hoặc thậm chí làm chệch hướng phong cách hành văn Anh ngữ
Khó khăn này càng phức tạp hơn hoặc bế tắc hoàn toàn khi chúng ta đối chiếu và so sánh ở cấp độ câu dài hơn: ”to maintain international peace and security, and to that end:
to take effective collective measures for the prevention and removal of threats to the peace,
and to bring about by peaceful means,and conformity with the principles of justice and
international laws, adjustment of settlement of international disputes or situations which might lead a breach of the peace” [8] Hoặc: “He has refused for a long time, after such
dissolution,to cause others to be ellected; whereby the Legislative Powers, incapable of
Annihilation, have returned to the people at large for their exercises, the State remaining in the mean time exposed to all the dangers of invasion from without, and convulsion within” {9] Một dân tộc không thể áp đặt nền văn hoá của mình cho các dân tộc khác Do vậy
chúng ta không thể phá bỏ các đặc thù hành văn Anh ngữ, để làm cho việc dịch của chúng
ta đơn giản hơn, hãy thích ứng và học hỏi nó Đó là lý do tại sao chúng ta phải hoà nhập vào lối hành văn Anh ngữ
3 Kết luận
Tất cả những khó khăn này, buộc chúng ta phải có cách tiếp cận hợp lý, đòi hỏi người dịch phải có kiến thức sâu trong chuyên môn đặc biệt là kiến thức về văn hoá của ngôn ngữ nguồn cũng như ngôn ngữ đích mà theo Clyne “Ngôn ngữ và văn hoá có mối quan hệ chặt chẽ đến mức ta không thể hiểu và nắm bắt về cái này nếu không có kiến thức
về cái kia và ngược lại” Trong quá trình trải nghiệm, người viết cũng đã gặp không ít khó khăn như đã nêu trên và cũng đã rút ra những kinh nghiệm bổ ích trong phương pháp tiếp
cận một bản dịch như sau:
Trang 6£ 3.1 Bạn bắt đầu dịch từng câu, từng đoạn hay từng chương để cảm nhận được văn
gảnh (nguyên bản) trong ngôn ngữ nguồn Phương pháp này được sử dụng đối với các
' nguyên bản đơn giản, và nếu bạn tin vào trực giác của mình
3.2 Bạn đọc toàn bộ nguyên bản từ hai đến ba lần và tìm ra ý trong nguyên bản,
: đông thời lưu ý các đoạn tách biệt Bạn chỉ bắt đầu dịch khi tìm ra định hướng Phương
pháp này phù hợp với những nguyên bản phức tạp, hoặc đối với các nguyên bản “kỹ xảo”,
hoặc nếu bạn tin vào khả năng phân tích của mình
3.3 Thêm nữa tác giả xin để xuất một số bước nhằm cải thiện và từng bước nắm bắt
được kĩ năng dịch Nếu ai đó muốn có một bản dịch hiệu quả thì trước tiên phải có một vốn
từ rộng và phong phú, nhưng làm thế nào để có được nguồn từ vựng dồi dào, thì vấn đề đó
` lại nằm ngay trong bản thân việc dịch Tại sao lại vậy? Vì như các bạn đã biết, mỗi từ riêng biệt bị tách khỏi văn cảnh cụ thể, nó sẽ trở thành một thực thể chết, từ ngữ chỉ có thể
tổn tại khi nó tham gia vào quá trình lưu thông ngôn ngữ, để tạo nên các cụm từ các câu hay trong các đoạn Trong ngữ cảnh viết, bạn hãy ghi lại các từ mà bạn ít gặp vào trong
: quyển lược ghi, và cả sự tham gia của nó trong câu Làm như vậy, giúp người dịch nhớ từ rất _ lâu Theo người viết, người bất đầu học dịch nên bắt đầu từ các nguyên bản dễ như: mẩu tin tức hay truyện cười ngắn Một “chiến lược” mà người viết đã sử dụng khi còn hạn chế về
từ vựng là sử đụng các sách song ngữ, vừa tiết kiệm được thời gian, vừa tiếp thu được các thuật ngữ khó và bằng cách làm như vậy,đã thực hiện xong một giai đoạn dịch
Một “bí quyết” nữa, mà người viết xin trao đổi là đã sử dụng viết lại toàn bộ nguyên
bản và đặc biệt chú ý các từ quan trọng, mà chưa từng biết trước đó Kết quả dần dần
nhận ra phần nào nên địch trước, phần nào nên dịch sau trong các văn bản khác Hơn nữa,
vừa học thêm từ mới, vừa học được phong cách hành văn Anh ngữ
Bạn chỉ thực sự bị cuốn hút vào việc dịch khi bạn theo đuổi nó và đừng bỏ lỡ bất kỳ khẩu hiệu hay poster quảng cáo nào Khi bạn gặp nó trên phố, trong siêu thị, ở công viên hay bất kì nơi đâu, thì bạn có thể địch được cả Anh ngữ và Việt ngữ
Khi bạn có một nguồn từ vựng tương đối đủ, thì bạn hãy tự dịch các nguyên bản
Như vậy, bạn đã thực hiện một giai đoạn mới trong vai trò của một người dịch theo đúng
nghĩa của nó Nhưng bạn vẫn phải giữ được tính hoạt động của từ ngữ Bạn có thể thực hành các nguyên bản khó hơn như các tiểu thuyết hay các tác phẩm thơ ca Thật khó, khi chúng ta phải đương đầu với các thể loại văn học này, vì nó không chỉ cần một vốn từ vựng linh hoạt mà còn cần sự hiểu biết văn hoá nữa Bạn sẽ gặp khó khăn, nhưng đừng bao
giờ bỏ cuộc Hơn thế nữa, bạn có thể sử dụng mạng internet như một công cụ hữu dụng, bởi
vì ngày nay, máy tính và mạng internet được xem như là phương tiện giao tiếp quốc tế
Bạn có thể nắm bất được nhiều thông tin trên mạng, chẳng hạn như các tài liệu khoa học,
các nghiên cứu văn hoá, âm nhạc thư giãn hay liên lạc với những người bạn nước ngoài
thông qua Anh ngữ Đó là quá trình mà bạn phải tiến hành dịch một cách liên tục Kết quả
là, một mặt bạn có thể cải thiện kỹ năng dịch một cách hiệu quả, mặt khác bạn có thể có
được một cách tiếp cận văn hoá gần gũi và hợp lý, đặc biệt là đối với sự phát triển của một thuật ngữ như các thành ngữ hay biệt ngữ chuyên ngành
101
Trang 7Không có đường tắt để học một ngôn ngữ nói chung hay đạt được một kỹ năng dịch
chuyên nghiệp nói riêng, mà không trải qua quá trình tích luỹ Những khó khăn đó là nan
giải, nhưng nếu bạn có tình yêu thực sự đối với dịch, bạn sẽ tìm thấy cách thức riêng của
mình để cải thiện nó Hãy sử dụng tất cả các phương pháp mà bạn có thể có và tự hoàn tất phần còn lại !
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bùi Tuấn Anh, Giao iiếp giao văn hóa, Trường Đại học Hải Phòng, Hải Phòng 10/2005
2 Hiến chương LHQ, khoản 1, điều 1, The Encyclopedia of the United Nations and
International Agreements: NewYork - Philadenphia - London: Taylor and Francis, 1990, pg
946 ~ 948
3 http://www.nhandan.org.vn
4 Nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh, Từ điển Anh-Việt, Thành phố Hồ Chí Minh tháng 10/1996
5 Nhà xuất bản Thế giới, Luật Đầu tư nước ngoài ở Việt Nam, Hà Nội tháng 11/1994
6 Nhà xuất bản Trẻ, Các phương pháp dịch Anh- Việt, Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 4/2002
7 Phạm Khiêm Ích, Quyền con người, từ nhận thức đến hành động, Viện Thông tin
và Khoa học Xã hội, NXB Hà Nội, trang 67
8 Trần Thị Lãng, the Fourth International Conference on Language and Development, http://google.com, October, 13/15, 1999
9 United States Government Printing Officer, The Declaration of Independence and the Coustitution of the United States of America, 1979, pg 1- 4