Chương 2 XâY DỰNG, CỦNG CỐ CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG, KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP THẮNG LỢI (1946 1954) 1 Lãnh đạo nhân dân củng cố chính quyền cách mạng, ổn định đời sống nhân dân, tích cực xây dựng[.]
Trang 1XâY DỰNG, CỦNG CỐ CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG, KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP THẮNG LỢI
(1946-1954)
1 Lãnh đạo nhân dân củng cố chính quyền cách mạng, ổn định đời sống nhân dân, tích cực xây dựng lực lượng kháng chiến, kiến quốc
Cách mạng Tháng Tám 1945 thành công, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, nhân dân cả nước bước vào thời kỳ mới với những thuận lợi to lớn nhưng cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức
Dưới sự lãnh đạo của Đảng, chính quyền cách mạng và Mặt trận Việt Minh, tinh thần cách mạng của quần chúng dâng cao, đội ngũ cán bộ được tôi luyện, trưởng thành qua phong trào đấu tranh cách mạng giải phóng dân tộc Từ đây, nhân dân xã bắt tay vào xây dựng chế độ mới
Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ nước Việt Nam mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu ra 6 nhiệm vụ cấp bách, trước mắt nhằm tái thiết đất nước sau hơn 80 năm dưới ách khai thác bóc lột của thực dân, đế quốc: Tăng gia sản xuất, cứu đói; xoá nạn mù chữ, bài trừ hủ tục; tổ chức Tổng tuyển cử; giáo dục cần kiệm liêm chính; xoá bỏ thuế thân; tự do tín ngưỡng, lương giáo đoàn kết
56
Trang 2Chính sách của Chính phủ cách mạng lâm thời đã được ban bố như: Xoá bỏ thuế thân, chia lại ruộng đất công, tịch thu ruộng đất của đế quốc, phản động, Việt gian cho dân cày nghèo Chính quyền cách mạng động viên, khuyến khích nông dân tăng gia sản xuất, phát động nông dân thực hiện khẩu hiệu “Tấc đất tấc vàng”, “Không để một tấc đất
bỏ hoang”;
Ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, tháng 11-1945, Hội nghị đại biểu Đảng bộ Bắc Ninh họp tại đình làng Đạo Tú, xã Tú Hồ (nay là Song Hồ, huyện Thuận Thành) Hội nghị đề ra một số nhiệm vụ trước mắt nhằm tăng cường đoàn kết toàn dân, củng cố và bảo vệ chính quyền cách mạng, phát động phong trào toàn dân thi đua tăng gia sản xuất và tiết kiệm Phát động phong trào “Bình dân học vụ”, xây dựng lực lượng vũ trang, tiếp tục đấu tranh với quân Tưởng và bọn phản động, ủng hộ phong trào Nam Bộ kháng chiến
Một trong những nhiệm vụ cấp bách trước mắt được Tỉnh uỷ quan tâm chỉ đạo là xây dựng, củng cố chính quyền cách mạng vững mạnh
Tháng 4-1946, tỉnh Bắc Ninh quyết định thành lập đặc khu Ngọc Thụy - tương đương với đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm các làng xung quanh sân bay Gia Lâm và các làng ở phía bắc đường số 1 Đây là một chủ trương kịp thời, củng cố và tăng cường thực lực cách mạng, củng cố
về mọi mặt để lãnh đạo phong trào cách mạng và đối phó
57
Trang 3với các hành động gây hấn của thực dân Pháp trên địa bàn huyện Gia Lâm và các vùng phụ cận
Cùng với nhân dân cả nước, nhân dân Cự Linh vui mừng chào đón Chính phủ và chính quyền cách mạng các cấp Bên cạnh đó, nhân dân Cự Linh và các địa phương trên miền Bắc phải đối phó với những hoạt động phá hoại của quân đội Tưởng kéo vào nước ta dưới danh nghĩa giải giáp
vũ khí của quân đội Nhật, mang theo dã tâm tiêu diệt chính quyền cách mạng non trẻ và Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà mới được thành lập Tình thế đất nước lâm vào cảnh “Ngàn cân treo sợi tóc” Thù trong, giặc ngoài, những khó khăn về kinh tế-xã hội là trở lực vô cùng to lớn đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ chính quyền cách mạng của nhân dân
Chính quyền cách mạng non trẻ ở Cự Linh đứng trước những khó khăn rất lớn: nạn đói chưa chấm dứt thì lụt lội, hạn hán lại liên tiếp xảy ra, kéo theo dịch bệnh hoành hành Hậu quả kinh tế-xã hội do chế độ cũ để lại rất nặng nề; sản xuất đình trệ, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn, các tệ nạn xã hội như cờ bạc, rượu chè, hút sách, khao vọng tốn kém; nạn mê tín dị đoan ảnh hưởng nặng nề trong đời sống người dân Đại đa số dân cư mù chữ, trong khi đó, chính quyền cách mạng mới thành lập, đội ngũ cán bộ vừa thiếu, vừa chưa có kinh nghiệm tổ chức, quản lý kinh tế-xã hội Trước tình hình đó, Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời xã Cự Linh do ông Nguyễn Văn Điệp làm Chủ tịch đã
58
Trang 4tập trung chỉ đạo thực hiện 6 nhiệm vụ cấp bách do Chính phủ đề ra là: “Đẩy mạnh tăng gia sản xuất chống nạn đói, chống mù chữ, thực hiện tổng tuyển cử tự do, bãi bỏ các thứ thuế vô lý, thực hiện quyền tự do tín ngưỡng và đoàn kết lương giáo…”
Trước những khó khăn bộn bề, thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng và Chính phủ, nhất là những nhiệm
vụ, biện pháp cấp bách mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Uỷ ban hành chính lâm thời huyện, nhân dân
Cự Linh đã kịp thời triển khai những nhiệm vụ cấp bách:
- Phát động phong trào tăng gia sản xuất để chống nạn đói;
- Mở các cuộc lạc quyên tiền, gạo để giúp đỡ những người nghèo khổ;
- Mở chiến dịch diệt giặc dốt, xoá nạn mù chữ
Uỷ ban hành chính và Mặt trận Việt Minh xã đã vận động nhân dân tham gia phong trào “Ngày đồng tâm nhịn ăn” và “Hũ gạo cứu đói”
Với truyền thống lá lành đùm lá rách, theo lời kêu gọi của Đảng và Chính phủ, của Bác Hồ, Uỷ ban hành chính xã
đã lập các đội cứu đói, đi đến từng nhà quyên góp tiền, gạo
để giúp đỡ đồng bào bị đói Nhiều gia đình dù túng thiếu, chạy ăn từng bữa cũng vui vẻ nhường cơm, sẻ áo giúp đỡ những người nghèo đói, khó khăn hơn
59
Trang 5Để thiết thực diệt giặc đói một cách cơ bản và lâu dài, chính quyền và Mặt trận Việt Minh xã ra sức thực hiện chủ trương toàn dân tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm; tích cực phát triển các loại cây rau màu, lương thực ngắn ngày, tận dụng đất hoang hoá để tăng gia sản xuất Toàn xã lập ra một Ban tăng gia; mỗi thôn cũng lập ra một Ban tăng gia riêng cho mình; và một Ban cứu đói toàn xã Chính quyền cách mạng vận động nhân dân tích cực khai hoang phục hoá, tận dụng mọi diện tích có thể trồng trọt được kể cả đất ven bờ đường bờ mương, bãi sông, vườn ao, khẩn trương cấy lúa, gieo trồng rau màu ngắn ngày như ngô, khoai (ao) khoai (lang), khoai nước, rau đậu vận động bà con cưu mang, giúp đỡ lẫn nhau trong tình làng, lá lành đùm lá rách Với trách nhiệm nặng nề, chính quyền cách mạng lâm thời xã Cự Linh cùng các xã liền kề phân định ranh giới vùng đất thu được của 3 đồn điền công thổ báo hiệu sự đổi mới giành ruộng đất công điền cho dân cày Đồng chí Hoàng Trọng Thảng được xã cử đi tập huấn tại xã Trâu Quỳ về chủ trương này Các quan điểm của Đảng do đồng chí Bạch Di là Chủ tịch tỉnh Bắc Ninh trình bày cũng như việc phân định địa giới, chính sách ruộng đất đã được Uỷ ban lâm thời xã nghiêm túc thực hiện tạo nên sự tin tưởng, phấn khởi trong nhân dân Chính quyền xã còn động viên nhân dân hăng hái tăng gia sản xuất, tích cực vỡ hoang, khai khẩn bờ bãi, trồng nhiều loại cây lương thực và cây ngắn ngày để cứu đói Hội Nông dân cứu quốc xã đứng ra
60
Trang 6vay mượn giống giúp đỡ nông dân nghèo sản xuất
Thực hiện lời hiệu triệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh về
“chống nạn thất học”, nhân dân xã Cự Linh cùng nhân dân
cả nước hưởng ứng sôi nổi Sau khi Nha Bình dân học vụ
ra đời, Ty Bình dân vụ của tỉnh Bắc Ninh, Ban Bình dân học vụ của huyện và các cơ sở làng xã được thành lập Phong trào diệt giặc dốt, xoá nạn mù chữ ở Cự Linh được phát động Lớp học bình dân học vụ được mở ra mọi lúc, mọi nơi, tiện đâu học đấy: tại đình làng, chùa làng, ở đền, miếu, ở quán chợ, dưới lùm cây to râm mát, tại quán nghỉ mát ngoài đồng, nhà thờ họ, nhà dân,… Nhiều hình thức diệt dốt được thực hiện phong phú, sinh động trong phong trào bình dân học vụ như: tổ chức hỏi chữ ngoài cổng chợ hoặc ngang đường, khích lệ tinh thần học tập mọi lúc, mọi nơi của người dân
Người đi học gồm cả người già người trẻ, cả nam cả
nữ Những người biết chữ xung phong dạy cho người chưa biết chữ, người biết nhiều dạy cho người biết ít Còn giờ học, buổi học tuỳ vào sĩ số người đi theo khu vực địa dư, học sáng, trưa, chiều và tranh thủ giờ giải lao Học buổi tối
là giờ cố định, nhà nhà học, người người đi học, ai cũng xách đèn bóng chai đến lớp, ánh đèn lấp loáng như sao
sa, tạo nên không khí rộn ràng, vui vẻ như mở hội hoa đăng Với tinh thần “đi học là yêu nước”, phong trào thi đua “Diệt giặc dốt” lên cao Nhiều cán bộ, giáo viên lăn lộn với phong trào và có giáo viên bình dân học vụ đã được cấp
61
Trang 7giấy ghi công “Chiến sĩ diệt dốt” Nhiều gia đình được cấp giấy chứng nhận “Cả nhà thoát nạn mù chữ” Những người thoát nạn mù chữ tiếp tục chuyển lên học các lớp bổ túc để đạt được trình độ đọc thông viết thạo và làm được 4 phép tính “cộng, trừ, nhân, chia”
Cùng với phong trào đi học bình dân học vụ cho người lớn, hệ thống giáo dục phổ thông cho học sinh lứa tuổi thiếu niên nhi đồng cũng từng bước được tổ chức và ổn định: vỡ lòng, lớp 2, lớp 3 Các hoạt động giáo dục này đã đặt nền móng cho sự nghiệp giáo dục trong xã hội phát triển
Cuộc vận động đời sống mới do chính quyền cách mạng đề ra được nhân dân trong xã nhiệt liệt hưởng ứng Nhiều hủ tục lạc hậu trong lễ cưới, lễ tang, tệ cờ bạc, rượu chè lãng phí, linh đình bị hạn chế và dần loại trừ Phong trào văn hoá văn nghệ, thể dục thể thao phát triển, động viên, cổ vũ nhân dân hăng hái tham gia thực hiện nhiệm vụ kháng chiến, kiến quốc
Các hoạt động văn hoá, văn nghệ, thông tin tuyên truyền đều được các cấp chính quyền xem trọng Các đoàn thể cứu quốc thường tổ chức sinh hoạt văn nghệ, ca hát Mỗi thôn đều thành lập một tổ thông tin tuyên truyền, với những phương tiện tuyên truyền thô sơ nhưng hiệu quả, tự làm bằng sắt tây, “phát thanh” vào các buổi chiều tối trên các chòi cố định, hoặc cùng các cháu đội thiếu niên nhi đồng đến từng ngõ xóm hô vang các khẩu hiệu và phổ biến, tuyên truyền chủ trương chính sách của Đảng và Chính
Trang 8phủ Đầu năm 1946, Ban thông tin xã được thành lập Đến giữa năm 1946, Uỷ ban hành chính và Mặt trận Việt Minh
xã, các đoàn thể triển khai cuộc vận động toàn dân xây dựng nếp sống văn hoá mới: bài trừ mê tín dị đoan, xoá bỏ mọi hủ tục trong việc hiếu, việc hỉ, phát động phong trào giữ gìn vệ sinh “ăn chín, uống sôi”; phát quang đường làng, ngõ xóm, vớt bèo, diệt ruồi, diệt muỗi, ngủ có màn,… qua
đó góp phần hạn chế và đẩy lùi dịch bệnh, nâng cao sức khoẻ cho nhân dân
Các hoạt động văn hoá văn nghệ được chính quyền xã
và Mặt trận Việt Minh chú ý đẩy mạnh Nhịp sống sôi nổi
ở địa phương đã góp phần hình thành nếp văn hoá mới của chế độ dân chủ nhân dân trên quê hương Cự Linh
Để giải quyết những khó khăn về kinh tế, nhất là vấn
đề ngân quỹ, trong những tháng đầu sau khi chính quyền cách mạng được thành lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh ban hành sắc lệnh thành lập “Quỹ độc lập”; cuộc vận động
“Tuần lễ vàng”, “Tuần lễ đồng” được triển khai rộng khắp
cả nước Nhân dân Cự Linh nhiệt liệt hưởng ứng Nhiều bà, nhiều chị tự nguyện ủng hộ trang sức của mình như hoa tai, khuyên vàng, vòng bạc vào “Quỹ độc lập” Nhiều gia đình đem cả mâm, nồi, chậu thau, kể cả lư hương, đồ gia bảo để ủng hộ “Quỹ độc lập” Nhân dân Cự Linh với tinh thần yêu nước, quyết tâm xây dựng chế độ mới, đã tổ chức 3 điểm quyên góp tại Đình Cầu, Đình Ngô và Đình Cự Linh Các nơi này đều được trang trí đẹp, có hòm gỗ niêm phong kín
63
Trang 9và đề 3 chữ “Tuần lễ vàng” Lực lượng tự vệ của xã cầm súng đứng gác Nhiều người dân trong xã đã tự nguyện đóng góp vàng, nhẫn và các đồ dùng quý giá bằng vàng, bạc cùng nhiều kỷ vật khác cho Chính phủ Sau 7 ngày,
cả 4 bàn quyên góp đã được tự vệ Cự Linh chuyển về cho Huyện bộ Việt Minh tại nhà quản lý đồn điền MácTy (Trâu Quỳ) Phong trào “Tuần lễ vàng” và “Quỹ độc lập” đã tỏ rõ
sự giác ngộ chính trị, ý chí kiên quyết giữ vững quyền độc lập dân tộc của nhân dân xã
Kết quả nhân dân địa phương đóng góp được hàng chục đồng cân vàng, hàng trăm kg đồng Phong trào Tuần lễ vàng
và Quỹ độc lập đã tỏ rõ sự giác ngộ chính trị, ý chí kiên quyết giữ vững quyền độc lập dân tộc của nhân dân xã Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3-9-1945, thấy rõ tính cấp bách phải củng cố cơ sở pháp
lý của Nhà nước mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị sớm tổ chức Tổng tuyển cử và ban hành Hiến pháp Người nói: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có hiến pháp Nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ Tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu Tất cả công dân trai gái mười tám tuổi đều có quyền ứng cử và bầu cử, không phân biệt giàu, nghèo, tôn giáo,
Trang 10dòng giống, v.v ”1
Thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, chính quyền dân chủ nhân dân quyết định tổ chức Tổng tuyển cử vào ngày 6-1-1946 để bầu Quốc hội, đi tới lập Chính phủ chính thức và xây dựng Hiến pháp của nước Việt Nam độc lập Ngày 6-1-1946 là ngày hội lớn của toàn dân, cử tri cả nước Việt Nam nô nức đi bầu cử Lần đầu tiên trong lịch sử, nhân dân ta được sử dụng quyền ứng cử, bầu cử hoàn toàn dân chủ Nhân dân Cự Linh, với ý thức chính trị cao của người dân mới giành được độc lập, già trẻ, gái trai, từ 18 tuổi trở lên đã ăn mặc gọn gàng, tươm tất như đi trẩy hội, đến nơi bỏ phiếu bầu Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà Lần đầu tiên nhân dân Cự Linh cùng với nhân dân cả nước được sử dụng quyền công dân của mình, tự tay cầm lá phiếu để bầu ra những đại biểu ưu tú của mình vào Quốc hội
Hơn 1.800 cử tri trong xã đã nô nức đi bỏ phiếu bầu ra cơ quan quyền lực cao nhất Các ông Dương Đức Hiền (người
xã Kim Sơn), ông Bạch Di, ông Nguyễn Huy Tưởng, ông Nguyễn Duy Thân, bà Vũ Thị Khôi là những đại biểu tiêu biểu cho Việt Minh ứng cử tại khu vực Gia Lâm (tỉnh Bắc Ninh) đã trúng cử với số phiếu cao
Sau thắng lợi của cuộc bầu cử Quốc hội, thực hiện hướng dẫn của tỉnh Bắc Ninh và huyện Gia Lâm, chính quyền xã Cự Linh tập trung chỉ đạo bầu cử Hội đồng nhân
1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Sđd, tập 8, tr 2
65
Trang 11dân các cấp Nhiều cán bộ được cử đi tập huấn về công tác bầu cử Do được chuẩn bị chu đáo và làm tốt công tác tuyên truyền cổ động, ngày bầu cử Hội đồng nhân dân tỉnh
và xã ở Cự Linh đã thu được kết quả tốt đẹp Nhiều đại biểu ưu tú đã được bầu vào Hội đồng nhân dân xã Ông
Đỗ Văn Long (người thôn Cầu) trúng cử đại biểu Hội đồng nhân dân xã và được Hội đồng nhân dân xã bầu giữ chức Chủ tịch Uỷ ban hành chính xã Bộ máy chính quyền xã
Cự Linh do nhân dân trực tiếp lựa chọn chính thức ra đời
đã lãnh đạo nhân dân thực thi Hiến pháp, hăng hái tăng gia lao động sản xuất, thực hành tiết kiệm, xoá bỏ các hủ tục lạc hậu
Sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà vừa mới ra đời, thực dân Pháp núp dưới bóng quân Anh, với danh nghĩa thay mặt quân Đồng minh vào tước khí giới quân Nhật ở Nam Việt Nam Ngày 23-9-1945, chúng đã gây hấn ở Nam Bộ, bộc lộ rõ âm mưu muốn cướp nước ta một lần nữa
Ở miền Bắc, quân Tưởng Giới Thạch kéo vào nước ta dưới danh nghĩa thay mặt Đồng minh vào giải giáp quân phát xít Nhật ở Đông Dương Vào Hà Nội, quân Tưởng kéo theo bọn Việt quốc, Việt cách làm chỗ dựa cho bọn phản động tại địa phương ngóc đầu dậy chống phá chính quyền cách mạng còn non trẻ của nhân dân ta
Cả một dân tộc vừa ra khỏi ách nô lệ của thực dân, phong kiến, vừa thoát khỏi nạn đói làm chết hơn 2 triệu
66
Trang 12người, lại xảy ra trận hồng thuỷ khủng khiếp chưa từng thấy trong lịch sử, cuốn đi của cải, ruộng vườn và sinh mạng của người dân Bên cạnh những khó khăn về kinh tế, vận mệnh đất nước đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc” bởi nạn thù trong, giặc ngoài
Tháng 11-1945, quân Tưởng Giới Thạch vào đóng tại đồn nhà Bò với danh nghĩa quân Đồng minh để tước vũ khí quân đội Nhật đã vô cớ nổ súng bắn chết ông Dao, bà Gon,
cụ Bảng… là những người dân thôn Cầu đi làm đồng về Hành động của chúng càng mài sắc ý chí căm thù giặc của nhân dân Công tác chuẩn bị cho kháng chiến được tích cực triển khai, các lực lượng quân sự được tổ chức Chiều chiều tiếng còi, tiếng hô một hai của buổi huấn luyện quân sự vang lên rộn rã, các lực lượng hăng say luyện tập võ trang sẵn sàng đánh địch khi có lệnh của cấp trên
Trước những hành động gây hấn của địch, Trung ương Đảng kịp thời ra chỉ thị “Kháng chiến, kiến quốc” Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh muốn tạm hoà hoãn với Pháp
để tranh thủ thời gian củng cố lực lượng, nên ta đã ký Hiệp định sơ bộ (6-3-1946) và Tạm ước (14-9-1946) Sau Hiệp định sơ bộ ngày 6-3-1946, quân Pháp đến đồn trú tại một
số điểm ở Gia Lâm Ngày 1-8-1946, chúng kéo quân trái phép đánh chiếm cầu Đuống bị lực lượng tự vệ Nhà máy xe lửa Gia Lâm và tự vệ phố chặn đánh Ở nội thành Hà Nội, quân Pháp nổ súng khiêu khích bộ đội ta và uy hiếp nhân dân Trước tình hình thực dân Pháp ngày càng bộc lộ rõ bộ
67
Trang 13mặt cướp nước, thực hiện chủ trương của Đảng bộ tỉnh Bắc Ninh và Huyện uỷ Gia Lâm, chính quyền xã Cự Linh triển khai việc tuyên truyền, giải thích đường lối đúng đắn của Đảng ta là phải kiên quyết kháng chiến chống Pháp Công tác xây dựng lực lượng kháng chiến được tiến hành khẩn trương, gấp rút
Ngày 29-5-1946, Hội Liên hiệp quốc dân Việt Nam (gọi tắt là Liên Việt) ra đời Hội Liên Việt nhanh chóng được tổ chức từ trung ương đến cơ sở làng xã Mặt trận tập hợp rộng rãi sự đoàn kết toàn dân kháng chiến, kiến quốc bao gồm các lực lượng và các cá nhân yêu nước ngoài Mặt trận Việt Minh làm chỗ dựa cho chính quyền cách mạng Các đoàn thể cách mạng được xây dựng và tổ chức bao gồm nhân dân các thôn làm hậu thuẫn đắc lực cho chính quyền Các cuộc hội họp, nói chuyện thời sự chính sách được tổ chức, mời cán bộ cấp trên về truyền đạt Không khí phấn khởi trong nhân dân, nhận thức về chính trị của mọi người từng bước được nâng lên Các hoạt động văn hoá, thể dục thể thao được chú ý và phát triển
Tháng 4-1946, Uỷ ban hành chính xã động viên nhân dân thực hiện sắc lệnh của Chính phủ về “Đảm phụ quốc phòng”, kết quả thu được hàng chục tạ thóc Việc xây dựng lực lượng vũ trang tại địa phương cũng được tiến hành rất khẩn trương Các đội tự vệ ở các thôn trong xã lần lượt được biên chế tổ chức thành đội ngũ: tiểu đội, trung đội dân quân, du kích, nhân dân ủng hộ tiền bạc để rèn đúc giáo
68
Trang 14mác, mua sắm vũ khí, luyện tập quân sự Song song với việc tổ chức các đội tự vệ, địa phương còn xây dựng lực lượng trật tự Lực lượng này có nhiệm vụ vận động nhân dân tham gia bảo mật, phòng gian, ngăn chặn, đập tan mọi
âm mưu phá hoại cách mạng của bọn phản động tại địa phương Đồng thời vẫn giữ vững an ninh, trật tự trong thôn xóm để góp phần đảm bảo sự bình yên đời sống nhân dân
Từ cuối năm 1946, trước tình hình cấp bách, Trung ương Đảng và Chính phủ áp dụng những biện pháp đặc biệt để củng cố và tăng cường sức mạnh của hệ thống cơ quan chính quyền địa phương
Cuối năm 1946, liên bộ Quốc phòng-Nội vụ ban hành Thông lệnh số 6/NV-CT về Tổ chức bộ máy chính quyền trong trường hợp đặc biệt Theo Thông lệnh số 6, sẽ “lập ở mỗi khu quân sự, tỉnh và nếu cần, mỗi huyện, mỗi xã một
uỷ ban gọi là Uỷ ban bảo vệ” (Điều 6)1 Như vậy, hệ thống
cơ quan hành chính địa phương được củng cố thêm bằng một hệ thống các cơ quan bảo vệ nhằm huy động nhân lực, vật lực cho nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc
Vào những ngày cuối năm 1946, tình hình đất nước diễn biến ngày càng phức tạp, căng thẳng do âm mưu mở rộng chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp, mặc dù chính phủ ta đã ký Tạm ước (14-9-1946) với Pháp Nhưng chúng không ngừng lấn tới, đến ngày 17- 12- 1946, bắn vào phố Yên Ninh thủ đô Hà Nội, đánh chiếm Hải Phòng
1 Theo Công báo nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa, số 1 năm 1946, tr 6
69
Trang 15Đứng trước tình thế ấy, Trung ương Đảng, Chính phủ
và Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định phát động toàn dân kháng chiến
Ngày 19-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi
“Toàn quốc kháng chiến” Đáp lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thực hiện Chỉ thị “Kháng chiến kiến quốc” của Đảng, nhân dân Cự Linh đã có lệnh chuẩn bị phương án cho dân đi tản cư, trước tiên gấp rút thực hiện chỉ thị tiêu thổ kháng chiến, vườn không nhà trống: cất giấu hoặc di chuyển, phân tán tài sản, thóc lúa, lợn gà; cái gì không mang
đi được thì ủng hộ cho bộ đội và các lực lượng ở lại chiến đấu, quyết không để một hạt thóc, một cân ngô, một củ khoai lọt vào tay giặc khi chúng tràn qua địa phương mình Lực lượng tự vệ tổ chức chặt chẽ, tuần tra canh gác, bảo
vệ xóm làng, tăng cường công việc đào hào đắp luỹ, đào hầm hố, giao thông hào, ngả cây to, đắp ụ trên đường 5, dọc đê sông Hồng, gỡ đường ray tàu hoả, đặt chướng ngại vật để ngăn bước tiến quân giặc, phối hợp với các xã lân cận trong việc đánh địch bảo vệ quê hương, liên hệ và giúp
đỡ các đơn vị Vệ quốc đoàn,…
Dưới sự chỉ đạo của chính quyền cách mạng và nhiều
tổ chức đảng ở các địa phương, nhân dân đã tích cực tham gia kháng chiến, thực hiện chủ trương tiêu thổ kháng chiến, phá hoại các đường giao thông phòng ngừa quân địch tiến vào địa phương Chính quyền và nhân dân Cự Linh đã có nhiều hoạt động tiêu thổ kháng chiến, đồng thời tổ chức lại
70
Trang 16bộ máy chính quyền cách mạng cho phù hợp với thời chiến Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, các Ủy ban bảo vệ được đổi thành Uỷ ban kháng chiến Lúc này, đơn vị hành chính cấp xã ở nước ta là một hệ thống cơ quan quản lý nhà nước gồm Hội đồng nhân dân, Uỷ ban hành chính và Uỷ ban kháng chiến xã, dưới sự lãnh đạo của Đảng
Ngay khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, nhân dân Cự Linh cùng với nhân dân Gia Lâm đã có mặt ở trận địa, làm nhiệm vụ chiến đấu và phục vụ chiến đấu: cứu thương, tải thương tiếp tế, cấp dưỡng phục vụ chiến đấu
Sau hơn 1 năm giành được chính quyền về tay nhân dân và là công dân của nước Việt Nam độc lập, nhân dân
Cự Linh đoàn kết nỗ lực vươn lên, đời sống nhân dân cơ bản được ổn định, nhân dân trong xã tích cực tham gia xây dựng cuộc sống mới Chính quyền và các đoàn thể được củng cố, lãnh đạo và động viên nhân dân đẩy mạnh sự nghiệp kháng chiến kiến quốc, vững vàng bước vào cuộc kháng chiến để bảo vệ làng xóm quê hương
2 Bám đất bám dân, vừa kháng chiến, vừa kiến quốc, góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1946-1954)
Theo Hiệp định sơ bộ 6-3-1946, thực dân Pháp nhanh chóng đưa quân ra miền Bắc, chúng chiếm đóng tại Hà Nội, Hải Phòng và các thành phố, thị xã khác Chỉ ít ngày sau khi kéo ra miền Bắc, quân Pháp liên tiếp gây ra nhiều vụ khiêu
71
Trang 17khích, cho quân đi lại nhiều nơi xung quanh vùng chiếm đóng và nhiều nơi trong thành phố Đồng thời, địch bí mật lập những tổ chức tác chiến trên nhiều đường phố
Trước hành động trắng trợn của thực dân Pháp, ngày 19- 10-1946, Hội nghị quân sự toàn quốc của Đảng họp đã nhận định: “Nhất định không sớm thì muộn Pháp sẽ đánh mình
và mình cũng nhất định phải đánh Pháp”1 Thi hành quyết định của Trung ương, cuối tháng 10-1946, Huyện bộ Việt Minh Gia Lâm đã triệu tập cuộc họp để quán triệt tình hình, phổ biến những nhận định của Trung ương và nêu kế hoạch thành lập Uỷ ban bảo vệ song song với Uỷ ban hành chính Đêm ngày 19-12-1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ Sáng ngày 20-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc lời kêu gọi: “Giờ cứu nước đã đến, ta phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng để giữ gìn đất nước Dù phải gian lao kháng chiến, nhưng với lòng kiên quyết hy sinh, thắng lợi nhất định về dân tộc ta”
Cuối tháng 12-1946, tiểu đội du kích Cự Linh được thành lập do ông Phương Đình Đặng chỉ huy Huyện Gia Lâm cử đồng chí Phấn về xã lãnh đạo nhân dân thực hiện tiêu thổ kháng chiến, đào hào đắp luỹ, vườn không nhà trống Uỷ ban kháng chiến được thành lập cùng song song tồn tại với Uỷ ban hành chính Các tổ chức đoàn thể quần chúng ngày càng phát triển mạnh mẽ, làm hậu thuẫn cho
sự lãnh đạo của chính quyền Các hình thức hoạt động của
1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, CTQG, H, 2000, T.8, tr 133
72
Trang 18Hội Nông dân cứu quốc, Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc… ngày càng phong phú đa dạng góp phần thúc đẩy các phong trào thi đua sản xuất tiết kiệm, phong trào kháng chiến cứu quốc của xã
Đêm 19-12-1946, pháo binh ta từ Cự Khối (Gia Lâm) bắn vào vị trí của Pháp trong nội thành Tự vệ Gia Lâm phối hợp với tự vệ Phúc Xá đánh mìn phá huỷ hơn 100 mét mặt cầu Long Biên Các tổ chiến đấu trên đường phố Gia Lâm dùng chai cháy, lựu đạn chặn địch đi nối đường dây thông tin, đánh cháy một xe bọc thép
Dưới sự chỉ đạo của đồng chí Xuân Trường là cán bộ Việt Minh huyện phụ trách khu Cự Linh, các đồng chí Chanh, đồng chí Phương được cử vào xã Phú Thuỵ nhận mìn của huyện và cùng một số đồng chí khác là lực lượng tự vệ thôn Cầu chôn mìn ở Cầu Bây ngày 24-12-1946 Khoảng 6 giờ chiều hôm đó mìn nổ, đầu cầu sập xuống, các nhịp gỗ bay
tả tơi xuống sông Chiến công đầu tiên của quân và dân Cự Linh là sự phối hợp nhịp nhàng với quân và dân Gia Lâm, quân dân Hà Nội gây cho địch nhiều tổn thất
Đầu tháng 1-1947, Tỉnh uỷ Bắc Ninh đã họp kiểm điểm tình hình những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đề ra những biện pháp cấp bách về quân sự và các mặt công tác khác Tỉnh uỷ đã có quyết định về việc thành lập du kích tập trung, xây dựng làng chiến đấu, thực hiện phá hoại, bao vây kinh tế địch Uỷ ban kháng chiến tỉnh
ra lệnh tản cư, cấp giấy phép cho nhân dân vùng có chiến
73
Trang 19sự đi tản cư Phần lớn người già, trẻ em đi tản cư ở Thái Nguyên, Bắc Giang, Hưng Yên cán bộ vẫn kiên cường bám trụ gây dựng phong trào cách mạng ở địa phương Sau 2 tuần kể từ khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ, giặc Pháp tập trung lực lượng lớn mở cuộc hành quân đánh
ra phía Bắc và Đông Bắc Hà Nội theo hướng đường số 5
và đường số 1 Ở hướng đường số 5, địch có xe tăng và xe thiết giáp dẫn đầu
Tháng 1-1947, thực dân Pháp mở nhiều trận càn vào
xã, và đánh chiếm các vị trí trên tuyến đường số 5 Hà Nội
- Hải Phòng, đồng chí cán bộ vệ quốc đoàn mới về thôn Cầu cùng với đồng chí Xuân Trường bố trí lực lượng tự vệ đánh địch từ ba phía Khi quân địch vào gần tới làng, với 3 khẩu súng trường Mútcơtông cùng giáo mác và mã tấu, du kích Cự Linh đã diệt ngay những tên đi đầu Song do có ưu thế về vũ khí hoả lực và lực lượng đông, chúng đã tiến vào làng và bắn phá, đốt phá nhiều nhà cửa như nhà của cụ Tu,
cụ Ven, cụ Lang Lư… Lực lượng vệ quốc đoàn và du kích
xã phải rút xuống Thượng Hội, bộ đội chủ lực về Xuân
Đỗ Quá trưa hôm đó, địch rút ra khỏi làng và chốt giữ ở 2 đầu Cầu Bây Một số nhà cửa của dân, đình chùa trong xã
bị chúng đập phá lấy gạch xây lô cốt Nhiều người dân Cự Linh đã phải bỏ nhà cửa đi tản cư xuống Hưng Yên, Hải Dương hoặc ngược lên Thái Nguyên, Bắc Giang…
Cuối năm 1947, địch thiết lập hệ thống kìm kẹp khá mạnh, chúng tổ chức càn quét, bắt dân chúng rời nhà cửa
74
Trang 20đi phu xây bốt, bắt dân nộp vật liệu như tre, gạch làm bốt Chúng còn bắt dân nộp lương thực thực phẩm như: lợn, gà, trâu, bò, thóc gạo để nuôi chúng Địch mở phòng tuyến đến đâu bắt dân lập tề ở đó, bắt dân làm thẻ căn cước Chúng lập chính quyền tề ngụy để kiểm soát dân, ngăn chặn các hoạt động của lực lượng kháng chiến, tách dân với Việt Minh Cuộc chiến ngày càng lan rộng, thực hiện chủ trương của Bộ Quốc phòng (tháng 2-1947) về việc xây dựng lực lượng dân quân du kích địa phương, Tỉnh uỷ Bắc Ninh ra nghị quyết và tăng cường chỉ đạo việc xây dựng lực lượng dân quân, du kích
Để chỉ đạo cụ thể, sâu sát từng địa bàn chiến lược, Tỉnh
uỷ Bắc Ninh đã quyết định thành lập các phân Tỉnh uỷ phụ trách các khu vực hành chính như: Phân Tỉnh uỷ A, phụ trách các huyện Yên Phong, Từ Sơn, Kinh Bắc (thị xã Bắc Ninh); Phân Tỉnh uỷ B, phụ trách các huyện Tiên Du, Võ Giàng, Quế Dương; Phân Tỉnh uỷ C, phụ trách các huyện Thuận Thành, Lang Tài, Gia Bình, Văn Giang, Gia Lâm Tại vùng địch chiếm đóng, Tỉnh uỷ chủ trương chấn chỉnh lực lượng, đẩy mạnh chiến tranh du kích, tiêu diệt từng bộ phận quân địch, tích cực đấu tranh phá tề, diệt trừ bọn Việt gian phản động Ngày 3-6-1947, Tỉnh uỷ Bắc Ninh họp ra nghị quyết ấn định công tác ở những vùng thực dân Pháp kiểm soát là “Bước đầu phải cho dân tản cư sang các khu tương đối an toàn Tổ chức việc tản cư sản vật theo nguyên tắc phân tán ra nhiều địa điểm tương đối xa vị trí
75
Trang 21địch, xa các đường giao thông” Nghị quyết nêu rõ nhiệm
vụ ở những nơi thực dân Pháp đã lập hội tề, “Phải điều tra bọn Việt gian, chuẩn bị truyền đơn, biểu ngữ, kêu gọi dân chúng trừng trị ngay bọn Việt gian bán nước”
Thực hiện đường lối kháng chiến toàn dân toàn diện của Đảng và mật lệnh của Ủy ban kháng chiến tỉnh Bắc Ninh về công tác phá hoại giao thông địch, chính quyền
xã Cự Linh đã huy động lực lượng dân quân và đông đảo nhân dân không kể ngày đêm tham gia phá hoại giao thông
ở đường 5, chôn chướng ngại vật trên đê sông Hồng, xây dựng hầm hào, ụ chiến đấu
Xác định nhiệm vụ trọng tâm cấp bách lúc này là xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân, nhiều thanh niên Cự Linh như các đồng chí Lương Ngọc Thanh, đồng chí Tuỳ, đồng chí Bùi Thuỷ, đồng chí Ngung… đã tham gia Vệ quốc đoàn; đồng chí Lương Ngọc Thanh và đồng chí Phương Đình Đặng đã tham gia Nam tiến Lực lượng dân quân phát triển tới mọi lứa tuổi Đây là lực lượng vừa sản xuất, vừa canh gác báo động, vừa làm nhiệm vụ trinh sát và chiến đấu Rút kinh nghiệm các trận chiến đấu trước, lực lượng
vũ trang Cự Linh tìm cách đánh địch với phương châm là đánh địch phục kích, đánh nhỏ lẻ để tiêu hao sinh lực địch Nhằm chống lại chính sách lập tề ngụy và lập đồn bốt của địch, lực lượng du kích xã và huyện Gia Lâm kiên cường chiến đấu, bắn vào đồn, phóng hoả đốt hàng rào, treo cờ đỏ sao vàng, treo khẩu hiệu vào những ngày lễ như:
76
Trang 22Quốc tế lao động 1-5, Kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám và Ngày lễ độc lập 2-9
Vừa tích cực xây dựng lực lượng, đẩy mạnh các hoạt động quân sự, Ủy ban kháng chiến xã Cự Linh đã lãnh đạo nhân dân hưởng ứng phong trào thi đua “kháng chiến, kiến quốc”, tích cực tăng gia sản xuất Một số bà con đi tản cư cũng nhanh chóng ổn định đời sống Do tình hình chiến sự ngày càng lan rộng, nên tình hình sản xuất tại địa phương cũng có phần bị ảnh hưởng, song vụ chiêm năm 1947 vẫn cho năng suất cao Các hoạt động của chính quyền đã làm tăng thêm lòng tin của nhân dân vào đường lối kháng chiến của Đảng và Chính phủ
Tiếp tục gây dựng cơ sở ngay trong lòng địch, những cán bộ đưa dân đi tản cư, nay lại bám theo dân trở về, móc nối với những đồng chí bám trụ tại địa phương, củng cố
tổ chức; lo giúp dân thu hoạch vụ chiêm, chuẩn bị cày cấy
vụ mùa Vận động hướng dẫn nhân dân thi hành các chính sách kháng chiến, bàn bạc với dân đặt kế hoạch đối phó với địch, quyết tâm xây dựng lực lượng về mọi mặt để ứng phó với quân thù lâu dài, cốt yếu vẫn là xây dựng bằng được lực lượng dân quân du kích của xã bám dân đánh địch Nhờ thế
mà phong trào kháng chiến của xã vẫn được duy trì liên tục Trong quá trình phát triển của cách mạng, tỉnh Bắc Ninh và Huyện uỷ Gia Lâm luôn chú trọng tới công tác xây dựng Đảng Giữa năm 1947 Huyện uỷ điều đồng chí Nguyễn Văn Phấn là đảng viên người làng Cầu về sinh
77