MỤC LỤC 1 MỞ ĐẦU 1 1 1 Lí do chọn đề tài 1 1 2 Mục đích nghiên cứu 1 1 3 Đối tương nghiên cứu 2 1 4 Phương pháp nghiên cứu 2 1 5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm 2 2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3 2 1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2 2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu 5 2 3 Các giải pháp đề xuất của sáng kiến 5 2 4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 17 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 19 3 1 Kết luận 19 3 3 Kiến nghị 19 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC ĐÁNH G.
Trang 1MỤC LỤC
1 MỞ ĐẦU……… ….1
1.1 Lí do chọn đề tài……….……… 1
1.2 Mục đích nghiên cứu……… ………… 1
1.3 Đối tương nghiên cứu……… ……….2
1.4 Phương pháp nghiên cứu……….….2
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm……….… 2
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM……… ……… 3
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm……….…………3
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu……… ………….5
2.3 Các giải pháp đề xuất của sáng kiến……… ……….5
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm……… …….……… 17
3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……… ……… 19
3.1 Kết luận……… ………19
3.3 Kiến nghị……… ……… 19 TÀI LIỆU THAM KHẢO
DANH MỤC SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐÃ ĐƯỢC ĐÁNH GIÁ
PHỤ LỤC
Trang 3Tôi rất thích câu nói của William A.Warrd – một nhà giáo dục nổi tiếng
người Mỹ Vì vậy, đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy và học luôn
là trăn trở hàng đầu của những người lái đò chúng tôi Bao năm đứng trên bụcgiảng, tôi nhận thấy rằng một giờ học chất lượng không phải là một giờ học
“lặng như tờ”, cô nói, trò nghe và ghi chép bài đầy đủ mà phải là một giờ học
mở, học sinh là trung tâm, là chủ thể của quá trình tự khai thác và lĩnh hội kiếnthức Để có được những tiết học chất lượng đó là công sức, niềm đam mê và sứcsáng tạo của người thầy, cộng thêm sự hợp tác, chủ động tích cực từ người học
Cứ mỗi năm một chút, chúng tôi đã làm mới bài giảng của mình để mỗi tiết họctrôi qua trong hiệu quả nhất mà vẫn hào hứng và ấn tượng đối với học trò
Sinh học là một môn học vô cùng thú vị, phản ánh rõ ràng nhất hơi thởcủa thế giới tự nhiên, quy luật tồn tại của sinh vật Nhưng một bộ phận học sinhvẫn cho rằng đó là một môn học khô khan, khó hiểu Sứ mệnh của chúng tôi làkhông ngừng sáng tạo để đổi mới cách dạy, từ đó tìm được sự hứng thú của họctrò Một trong những kinh nghiệm nhỏ của tôi là lồng ghép văn học dân gian (cadao, tục ngữ, thành ngữ) vào bài giảng Nội dung lồng ghép có thể ở bất cứ hoạtđộng nào trong bài: vào bài, hoạt động nhận thức bài mới, cũng có thể là kiểmtra, củng cố,… Nhận thấy, nhân dân ta đang sở hữu một khối tài sản tri thức vôcùng lớn từ văn học dân gian Đó là những đúc kết kinh nghiệm quan sát tỉ mỉ
và tinh tế của ông cha ta từ ngàn đời nay Chúng ta có thể kết nối văn học dângian với bộ môn sinh học một cách khéo léo nhất để các em vừa thu nhận kiếnthức bài học vừa thêm yêu quê hương, yêu dân tộc qua những câu ca dao, tụcngữ, thành ngữ đó Tôi vô cùng yêu văn học dân gian nhưng nhiều khi vẫn chưahiểu nghĩa đầy đủ của một câu ca dao, một câu tục ngữ Vì vậy, “dạy là học lạilần nữa”, qua việc sưu tầm và sử dụng ca dao, tục ngữ, …vào bộ môn sinh học,tôi đã rõ nghĩa hơn và thêm yêu văn học Việt Nam nói chung và văn học truyềnmiệng nói riêng
Với những trăn trở đó, tôi muốn chia sẻ cùng đồng nghiệp những kinh
nghiệm về việc “Tích hợp văn học dân gian nhằm nâng cao hiệu quả giờ dạy môn sinh học ở trường trung học phổ thông – Chương trình chuẩn”
1.2 Mục đích nghiên cứu
SKKN được viết với mục đích:
- Tạo hứng thú cho HS khi học môn Sinh học – chương trình chuẩn THPT(vốn được coi là một môn học khô khan, khó hiểu) Rèn luyện cho các em mộtphương pháp học tập tích cực và làm chủ tư duy logic
Trang 4- Xây dựng sáng kiến như một tài liệu tham khảo trong thực tế giảng dạymôn Sinh học – chương trình chuẩn THPT, có lồng ghép tích hợp kiến thức vănhọc dân gian.
- Chia sẻ với đồng nghiệp một sáng kiến nhỏ của bản thân trong quá trìnhgiảng dạy của mình
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Nội dung môn sinh học toàn cấp và kho tàng văn học dân gian của dân tộcViệt Nam
Hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS trong quá trình lồngghép văn học dân gian (ca dao, tục ngữ, thành ngữ) vào chương trình chuẩn sinhhọc cấp trung học phổ thông
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành tốt sáng kiến tôi đã sử dụng kết hợp một số phương phápsau:
- Nghiên cứu phân tích, tổng hợp tài liệu: Nghiên cứu tài liệu lí luận
dạy học môn sinh học, tài liệu về tâm lí học, lôgic học có liên quan đến đề tài đểlàm cơ sở định hướng cho quá trình nghiên cứu Nghiên cứu các tài liệu có liênquan đến chương trình toàn cấp học đồng thời tham khảo qua Internet và các tàiliệu chuyên ngành
- Phương pháp phỏng vấn, điều tra: Chủ yếu là vấn đáp trực tiếp đại
diện HS tất cả các lớp trong khối học để có những thay đổi hợp lý, sau đó là sửdụng phiếu điều tra về mức độ hứng thú môn học của tất cả HS lớp phụ trách.Phương pháp này rất hiệu quả vì HS được nói lên ý kiến chủ quan và nhữngmong muốn của mình
- Phương pháp quan sát sư phạm: Tôi trực tiếp tiếp cận đối tượng
nghiên cứu của đề tài bằng giác quan của mình (quan sát sư phạm trực tiếp) vàtiếp cận gián tiếp thông qua các đoạn phim, các ảnh chụp (quan sát sư phạmbằng máy)
- Phương pháp thống kê, xử lý số liệu: Bằng việc xử lý kết quả phiếu
điều tra đo độ hứng thú với môn học ở 2 thời điểm khác nhau rồi so sánh, nhậnđịnh tính hiệu quả của việc có hay không áp dụng các phương pháp trong sángkiến
Đó là những phương pháp cơ bản, ngoài ra tôi cũng vận dụng một sốphương pháp khác để có một SKKN hoàn chỉnh
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.
Việc tích hợp kiến thức các môn học không hề mới trong thực tiễn giáodục hiện nay Để đáp ứng đòi hỏi đổi mới của giáo dục, các môn học dần gắnkết hơn với nhau qua các bài giảng có kiến thức tích hợp của các thầy cô Nhưngcác môn học thường được tích hợp với nhau thường là những môn học cùng ban(ban khoc học tự nhiên hay ban khoa học xã hội) Tôi mạnh dạn lồng ghép văn
Trang 5học dân gian vào bộ môn sinh học của mình (hai môn học ít có sự liên quan) vớicùng một mong muốn đó
Sáng kiến cung cấp một hệ thống câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ trongkho tàng văn học dân gian trong đó có giải nghĩa (bao gồm nghĩa thực, nghĩachuyển) chi tiết, hi vọng sẽ là một tài liệu thiết thực cho bản thân và các đồngnghiệp
Trang 62 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
* Cơ sở lý luận
Căn cứ theo CV1695/SGD&ĐT – GDCN ngày 9/9/2015 của Giám đốc Sở
Giáo dục & Đào tạo Thanh Hóa V/v Hướng dẫn công tác SKKN và NCKH năm học 2015-2016 và những năm học tiếp theo.
* Cơ sở thực tiễn
- Thực tiễn tại trường THPT Chu Văn An – Thành phố Sầm Sơn – ThanhHóa về mức độ tiếp thu kiến thức, mức độ tư duy và yêu thích môn học, hứngthú của học sinh khi học môn học Sinh học năm học 2017 – 2018 và 2018 -2019; cơ sở vật chất của nhà trường phục vụ cho việc dạy và học
- Nội dung bộ môn sinh học toàn cấp THPT:
Bộ môn Sinh học – THPT chương trình chuẩn gồm 7 phần:
+ Sinh học 10 gồm:
Phần I Giới thiệu chung về thế giới sống
Phần II Sinh học tế bào
Phần III Sinh học vi sinh vật
+ Sinh học 11 gồm
Phần IV Sinh học cơ thể
Sinh học 12 gồm:
Phần V Di truyền học
Phần VI Tiến hóa
Phần VII Sinh thái học
* Khái quát về văn học dân gian.
Văn học dân gian là các tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng, sảnphẩm của quá trình sáng tác tập thể nhằm mục đích phục vụ trực tiếp các sinhhoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng Văn học dân gian tồn tại và lưu hànhtheo phương thức truyền miệng Đây là điểm khác biệt rất cơ bản giữa văn họcdân gian và văn học viết Quá trình truyền miệng vẫn tiếp tục kể cả khi tác phẩmvăn học dân gian đã được ghi chép lại Một điểm vô cùng đáng trân trọng là vănhọc dân gian ra đời trong lao động, là bức tranh toàn diện về cuộc sống lao động
và đời sống tinh thần của người bình dân
Văn học dân gian có rất nhiều thể loại từ ca dao, tục ngữ, thành ngữ, hátđối, hát vè,…
Tục ngữ: Câu nói ngắn gọn, hàm súc, phần lớn có hình ảnh, vần, nhịp,
đúc kết kinh nghiệm thực tiễn, thường được dùng trong giao tiếp hàng ngày củanhân dân Ví dụ: “Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng”
Thành ngữ: là một phần câu sẵn có, nó là một bộ phận của câu, mà nhiều
người quen dùng, nhưng riêng nó không diễn đạt được một ý trọn vẹn Ví dụnhư: “Của ít lòng nhiều”, “Một nắng hai sương”,…
Về hình thức ngữ pháp, mỗi thành ngữ chỉ là một nhóm từ, chưa phải làmột câu hoàn chỉnh Còn tục ngữ dù ngắn đến đâu vẫn là một câu hoàn chỉnh
Trang 7Ca dao được hiểu là những câu thơ có thể hát thành những làn điệu dân
ca, ru con hoặc ca dao là lời dân ca đã lược bỏ đi những luyến láy khi hát Cadao để lại dấu vết rõ rệt nhất trong ngôn ngữ văn học
Ca dao tục ngữ là niềm tự hào to lớn của dân tộc Việt Nam Không phảidân tộc nào cũng có được văn chương và thi sĩ tính như thế Non nước Việt Namđẹp nghìn thu, vô song Người nước Việt cũng khác thường Trải qua nhiều thờiđại, kho tàng văn chương bình dân Việt Nam càng phong phú, súc tích với biếtbao câu tục ngữ, ca dao, những câu hát điệu hò muôn hình vạn trạng
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
Những năm gần đây, trường THPT Chu Văn An với hơn 40 lớp thuộc 3khối học với hơn 1500 học sinh Tất cả các lớp đều học ban Cơ bản nhưng cóđịnh hướng môn khối xét tuyển đại học hay tốt nghiệp từ đầu năm lớp 10 nênhầu hết các em đều không tập trung học đều ở các môn
Sử dụng phiếu điều tra (phụ lục 1) đo độ hứng thú với môn học trên 150
HS ở 4 lớp 11A4, 11A7, 12A2, 12A12 sau khi kết thúc học kì I năm học 2018 –
2019 với 4 mức độ: Không hứng thú, bình thường, hứng thú và rất hứng thú
Sau khi thu thập số liệu và xử lý tôi có bảng sau:
Để các em có niềm đam mê, hứng thú và học tốt môn học này là mộtthách thức đối với các thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy nói chung và cá nhân tôinói riêng Vì vậy, yêu cầu được đặt ra là trong mỗi bài dạy, mỗi tiết học, mỗiphần học giáo viên cần tìm ra các giải pháp tạo hứng thú cho học sinh, để họcsinh không học đối phó, học vẹt mà vì đam mê và yêu thích thực sự
2.3 Các giải pháp đề xuất của sáng kiến.
* Hệ thống ca dao, tục ngữ, thành ngữ được sưu tầm và tích hợp trong chương trình
(1) “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng.”
Đây là câu ca dao rất quen thuộc với người nông dân Việt Nam Ngoàiviệc giúp học sinh nhớ lại nghĩa bóng của câu ca dao là khi sử dụng thành quảhôm nay cần biết ơn công lao của người tạo ra,…chúng ta có thể khai thác nghĩa
Trang 8thực của câu ca dao (hình thức nhân giống vô tính: giâm cành) khi dạy bài 41 Sinh sản vô tính ở thực vật và bài 43 Thực hành: Nhân giống vô tính ở thực vật
- Sinh học 11
(2) “Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm.” (Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam –
Vũ Ngọc Phan, 2017)
Trong bài 31, 32 Tập tính ở động vật – Sinh học 11, lệnh trang 125 yêu
cầu HS cho biết câu ca dao trên phản ánh tập tính bẩm sinh hay tập tính họcđược
Chuồn chuồn bay thấy hay bay cao phụ thuộc vào áp suất của khí quyểnchứ không phải là tập tính của loài Khi sắp mưa, độ ẩm không khí cao, nhữnghạt hơi nước nhỏ bé sẽ đọng lại trên các cánh mỏng của chuồn chuồn, làm tăngtải trọng và khiến chúng phải bay thấp là đà sát mặt đất Khi trời nắng hoặc râmmát, độ ẩm không khí thấp, chuồn chuồn có thể bay cao được Nhờ vào quan sáttinh tế mà nhân dân ta đã đúc rút thành câu ca dao trên để dự đoán thời tiết nắngmưa
(3) “Rừng vàng biển bạc.”
Câu thành ngữ rất “quen miệng” này dường như cho chúng ta nghĩa thực
là sự giàu có, trù phú về tài nguyên thiên nhiên của đất nước Việt Nam Nhưngbên cạnh đó, để rừng luôn là vàng và biển luôn là bạc thì chúng ta cần khai tháchợp lí và bảo vệ hiệu quả Với câu thành ngữ này, chúng ta có thể lồng ghép để
dạy cho HS trong bài 46 Thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên – Sinh học 12.
(4) “Tôm chạng vạng, cá rạng đông.”
Đây là câu tục ngữ mà chúng ta có thể sử dụng khi dạy bài 31, 32 Tập tính của động vật – Sinh học 11 và bài 35 Môi trường sống và các nhân tố sinh thái, mục III.1 Thích nghi của sinh vật với ánh sáng – Sinh học 12.
Câu tục ngữ chỉ ra kinh nghiệm đánh bắt tôm, cá của ngư dân Việt Namdựa vào tập tính kiếm ăn của tôm và đa số loài cá là vào lúc chạng vạng (chậptối) hay rạng đông hửng sáng Đây là những tập tính bẩm sinh, đặc trưng choloài
(5) “Ngư ông ngụp lặn như cóc bôi vôi.”
Câu thành ngữ này chế giễu những ngư dân không biết lặn nhưng lại đềcập đến đặc điểm sinh học của loài cóc – đại diện cho lớp lưỡng cư Loài cóc nóiriêng và lớp lưỡng cư nói chung đều hô hấp qua da và phổi nhưng hô hấp qua darất quan trọng Vì vậy nếu bôi vôi lên da của cóc thì khi xuống nước, cóc sẽkhông thở được và phải ngoi lên, ngụp lặn như ngư ông không biết lặn và sẽchết sau đó
Câu thành ngữ trên có thể lồng ghép khi dạy bài 17 Hô hấp ở động vật – Sinh học 11 để học sinh hiểu về câu thành ngữ và có thể khắc sâu kiến thức về
hô hấp của lưỡng cư
(6) “Nhai kĩ no lâu, cày sâu tốt lúa.” (Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam – Vũ Ngọc Phan, 2017)
Trang 9Khi dạy bài 15, 16 Tiêu hóa ở động vật – Sinh học 11, GV có thể lồng
ghép vào để làm rõ tác dụng của tiêu hóa cơ học đối với quá trình tiêu hóa thức
ăn của động vật và người, qua đó giáo dục kiến thức sức khỏe tiêu hóa cho HS.Khi ăn, nhai càng kĩ thì hiệu quả tiêu hóa càng cao, cơ thể hấp thụ được nhiềuchất dinh dưỡng hơn nên no lâu cũng như tác dụng của cày sâu đối với năng suấtcây trồng
(7) “Ăn có chừng, dùng có mực.”
Về mặt sinh học, câu tục ngữ này có liên quan đến vấn đề tiêu hóa, có thể
lồng ghép để giáo dục sức khỏe tiêu hóa khi dạy bài 15, 16 Tiêu hóa ở động vật – Sinh học 11 Việc ăn uống rất quan trọng đối với sức khỏe con người nhưng
tùy vào độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp,…mà mỗi người cần cân nhắc khi ăn vềlượng và chất để có một sức khỏe tối ưu nhất
(8) “Trời nóng chóng khát, trời mát chóng đói.”
Trời nóng, cơ thể mất nhiều mồ hôi nên chóng khát, trời mát cơ thể mấtnhiều năng lượng (tăng dị hóa) cho việc làm ấm cơ thể nên cơ thể nhanh đói Vềkiến thức sinh học, đây chính là những phản xạ không điều kiện (phản xạ đơn
giản) ở người Chúng ta có thể sử dụng khi dạy bài 27 Cảm ứng ở động vật (tiếp theo) – Sinh học 11
Tương tự, chúng ta có thể sử dụng các câu thành ngữ “Rét run cầm cập”,
“Run như cầy sấy” để làm ví dụ cho nội dung trên Khi cơ thể bị lạnh, mạchmáu co lại, cơ co làm xuất hiện hiện tượng rung lắc cơ thể để sản nhiệt Đâycũng là tập tính bẩm sinh ở động vật và người
(10) “Của không ngon nhà đông con cũng hết.”
Về mặt nghĩa thực, câu tục ngữ trên phản ánh vấn đề khó khăn của các giađình đông con Mặt khác, câu tục ngữ ca ngợi cuộc sống quây quần, sum vầybên gia đình thật vui vẻ, ấm cúng khiến bữa ăn thật ngon miệng dù thức ăn có
đơm sơ, đạm bạc Câu tục ngữ này có thể lồng ghép vào bài 32 Tập tính của động vật (tiếp theo) để làm ví dụ cho tập tính bầy đàn và hiệu quả nhóm ở động
vật
(11) “Uốn cây từ thuở còn non.
Dạy con từ thuở con còn ngây thơ.”
Trong mục VI Ứng dụng những hiểu biết về tập tính vào đời sống và sản xuất – Bài 32 Tập tính của động vật (tiếp theo) – Sinh học 11
Với lệnh: “Cho vài ví dụ về tập tính học được chỉ có ở người (không có ở động vật)”, GV có thể đưa ra câu ca dao này để củng cố thêm cho HS về vai trò
Trang 10của sự giáo dục của gia đình và sự rèn luyện của bản thân để chúng ta có nhữngthói quen tốt sau này (phản xạ có điều kiện)
(12) “Nữ thập tam, nam thập lục”
Ở bài 46 Cơ chế điều hòa sinh sản – Sinh học 11, GV có thể lồng ghép
câu tục ngữ trên vào bài Thập tam nghĩa là mười ba, thập lục nghĩa là mười sáu,đây là tuổi dậy thì, độ tuổi mà con người có khả năng sinh sản Nhưng do chế độdinh dưỡng ngày nay được cải thiện rất nhiều nên độ tuổi dậy thì của các bé trai,
bé gái thường sớm hơn Ở tuổi dậy thì, cơ thể và tâm sinh lí của các em có nhiềuthay đổi nên GV trang bị cho HS những kiến thức cơ bản về giới tính, về cáchphòng tránh thai và những hệ quả xấu có thể xảy đến trong độ tuổi chưa trưởngthành của các em
(13) “Giỏ nhà ai, quai nhà ấy”,
“Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh”,
“Mẹ nào con nấy”,
“Cha nào con nấy”.
Một số câu thành ngữ rất hay nói về tính di truyền, GV có thể sử dụng để
làm sinh động bài dạy trong phần 5 Di truyền học – Sinh học 12
Về nghĩa thực, câu tục ngữ “Giỏ nhà ai quai nhà ấy” được hiểu như thếnào.“Giỏ” được nhắc đến trong câu tục ngữ chính là một dụng cụ nhỏ để đựngcác đồ vật nhỏ hay thực phẩm rất tiện dụng, “quai” là một bộ phận của chiếc
“giỏ” kia, nó lại có tác dụng để cầm, nắm, mang, xách… giúp cho việc sử dụngchiếc giỏ thuận lợi hơn Mỗi chiếc giỏ có một chiếc quai tương xứng với kíchthước, màu sắc, chất liệu,… là việc mà người thợ làm giỏ cần lưu ý
Về nghĩa chuyển, câu “Giỏ nhà ai quai nhà ấy” nói về mối quan hệ huyết
thống trong gia đình hay dòng tộc Đó chính là tính di truyền của kiểu gen Tuynhiên chúng ta cần giải thích cho HS rõ rằng: ngoài tính di truyền còn có tínhbiến dị nên ngoài những nét giống bố mẹ, con cái vẫn có những nét riêng, khácvới bố mẹ hoặc anh chị em ruột Biến dị và di truyền là hai đặc tính quan trọngcủa sinh vật
GV có thể lồng ghép những câu tục ngữ trên khi dạy phần V Di truyền học – Sinh học 12 để bài học thêm sinh động, lôi cuốn.
(14) “Lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống”.
Đây là câu tục ngữ mà ta có thể sử dụng khi dạy chương V Di truyền học người – Sinh học 12, khi khai thác trong mục I.2 Tư vấn di truyền và việc sàng lọc trước sinh – Bài 22 Bảo vệ vốn gen của loài người và một số vấn đề xã hội của di truyền học Trong quá trình hướng dẫn HS làm một số bài tập phả hệ
người, chúng ta củng cố thêm tính di truyền của tính trạng thông qua câu tụcngữ trên
(15) “Lấy chồng từ thuở mười ba
Đến nay mười tám em đà năm con”
Chỉ là một câu ca dao phản ánh hủ tục tảo hôn của người phụ nữ trong xã
hội cũ, chúng ta nên lồng ghép vào để làm sinh động thêm khi dạy mục II Sinh
đẻ có kế hoạch – Bài 47 Điều khiển sinh sản ở động vật và sinh đẻ có kế hoạch
Trang 11ở người – Sinh học 11 Qua đó, GV có thể giáo dục giới tính và sức khỏe sinh
sản cho HS về độ tuổi có thể kết hôn, hậu quả của việc kết hôn sớm, nhất là làmcha mẹ ở độ tuổi vị thành niên Từ đó, củng cố thêm cho các em kiến thức phápluật về độ tuổi kết hôn tối thiểu là 20 đối với nam và 18 đối với nữ
(16) “Tấc đất tấc vàng.”
Câu thành ngữ này có thể sử dụng trong bài 46 Thực hành: Quản lí và sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên” – Sinh học 12 Câu thành ngữ muốn
nhắc nhở chúng ta về vai trò của đất đai với đời sống con người Đất cho chúng
ta lương thực, tài sản, vì vậy chúng ta cần quý đất, sử dụng hợp lý tài nguyênđất Từ đó, chúng ta có ý thức bảo vệ tài nguyên thiên nhiên nói chung
(17) “Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước.”
Đây là một kinh nghiệm của ông cha ta về dự báo thời tiết Chúng ta có
thể đưa vào để dạy trong bài 31 Tập tính của động vật – sinh học 11, mục II.1 Tập tính bẩm sinh Ếch là động vật rất mẫm cảm với sự thay đổi của thời tiết.
Khi trời chuẩn bị kéo cơn mưa, ếch thường kêu trên bờ ao, bờ mương Nhờ vào
đó, chúng ta dự đoán trời sẽ mưa và hệ quả là “ao chuôm đầy nước”.
(18) “Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt.”
Đây cũng là một kinh nghiệm dự báo thời tiết của ông cha ta Chúng ta
cũng có thể lồng ghép vào bài 31 Tập tính của động vật – Sinh học 11 Trong
các tháng, tháng bảy là tháng bắt đầu với những cơn bão lớn, khi bão lớn thìlượng nước sẽ dâng lên và có thể gây ra lụt Bình thường mùa đông chúng takhông thể nào bắt gặp hình ảnh những con kiến đi tha mồi nhưng tháng bảy kiếnhành quân đầy đường Tháng bảy nước lên, đàn kiến phải lo bò đi kiếm ăn để ăntrong những ngày tháng bão lụt, hay nó cũng kiếm những vật liệu xây tổ để đảmbảo tổ của mình trong mùa thiên nhiên dữ dội ấy Trông hành động của kiến màcon người có thể đoán được trời sẽ mưa bão hay không Chúng ta có thể đưa vào
làm ví dụ trong bài 31 Tập tính của động vật, mục II.1 Tập tính bẩm sinh – Sinh học 11
(19) “Nhất thì, nhì thục.”
Thì là thời gian, là thời gian trồng trọt trong nông nghiệp.
Thục là đất, đất phải tơi xốp và được tưới tiêu hàng ngày.
Câu thành ngữ trên dùng trong nông nghiệp để nói về vai trò của thời vụ
và đất đai Khi trồng trọt, chúng ta cần ưu tiên trồng cây đúng thời vụ và cải tạo
đất tốt để có năng suất tốt nhất Câu tục ngữ này tôi đã lồng vào bài 36 Phát triển ở thực vật có hoa, mục II.2 Nhiệt độ thấp và quang chu kì Nếu khéo léo
lồng ghép, chúng ta sẽ liên kết được giữa nhân tố nhiệt độ, ánh sáng (thời vụ)với trồng trọt giúp bài học thêm sinh động và thực tiễn hơn
(20) “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống.”
Sử dụng câu tục ngữ để làm nhấn mạnh hơn về các nhân tố ảnh hưởngđến sinh trưởng ở cây trồng
Trong bài 34 Sinh trưởng ở thực vật – Sinh học 11, mục II.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng, chúng ta có thể sử dụng câu tục ngữ trên để củng cố
Trang 12cho học sinh về vai trò của các nhân tố bên ngoài (nước, phân bón, …) và nhân
tố bên trong (giống) đối với sinh trưởng và phát triển của cây trồng
(21) “Thứ nhất cày nỏ, thứ nhì bỏ phân.”
Đây là kinh nghiệm trồng trọt của nhân dân ta, việc cày bừa cho đất tơixốp và bón phân là hai việc quan trọng để có một mùa màng bội thu Thứ nhất,khi đất tơi xốp (giàu oxi) sẽ có tác dụng ức chế hoạt động của các vi khuẩn phảnnitrat hóa (vi khuẩn kị khí làm nghèo nitơ của đất), thứ hai là vai trò của bón
phân đối với cây trồng Chúng ta có thể đưa câu tục ngữ này vào bài 6 Dinh dưỡng nitơ ở thực vật (tiếp theo), mục IV.1 Quá trình chuyển hóa nitơ trong đất – Sinh học 11.
(22) “Tháng bảy heo may, chuồn chuồn bay thì bão.”
Đây là một kinh nghiệm về thời tiết của nhân dân ta, vào tháng bảy hàngnăm, miền Bắc thường đón những trận bão lớn nhỏ khác nhau Theo quan sáttinh tế của người dân, khi gió heo may về (gió Bấc) cùng với hiện tượng chuồnchuồn bay tán loạn lên thì trời ắt có bão Chúng ta có thể đưa câu thành ngữ trên
vào bài 31, 32 Tập tính của động vật cùng với lệnh trang 125 – SGK Sinh học
11 Về mặt bản chất, đây không phải là tập tính của chuồn chuồn tương tự câu
“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa Bay cao thì nắng, bay vừa thì râm” Chuồn
chuồn có cánh rất mỏng nên bay cao, bay thấp phụ thuộc vào độ ẩm của khôngkhí Khi gió heo may thổi làm độ ẩm cao khiến chuồn chuồn không thể bay cao
mà bay là là hàng đàn dưới mặt đất
(23) “Tháng giêng là tháng ăn chơi
Tháng hai trồng đậu, trồng khoai trồng cà
Tháng ba thì đậu đã già
Ta đi ta hái về nhà phơi khô
Tháng tư đi tậu trâu bò
Để ta sắm sửa làm mùa tháng năm.”
Một đoạn ca dao rất hay về thời vụ của những giống cây nông nghiệp phổbiến của nước ta như đậu, khoai lang, cà, lúa nước Việc trồng cây đúng thời vụrất quan trọng đối với sinh trưởng, phát triển cây trồng từ đó ảnh hưởng đến
năng suất cây trồng Đoạn ca dao này tôi đã lồng ghép vào bài 34 Sinh trưởng ở thực vật, mục II.4 Các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng – Sinh học 11 và bài
35 Môi trường sống và các nhân tố sinh thái, mục II Giới hạn sinh thái và ổ sinh thái – Sinh học 12
(24) “Kiến đen tha trứng lên cao
Kiểu gì cũng có mưa rào rất to.”
Câu ca dao này chúng ta dùng tương tự câu “Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt” ở trên trong bài 31 Tập tính của động vật – Sinh học 11 Đây cũng là một
kinh nghiệm dự báo thời tiết của ông cha ta Về mặt sinh học, đây là một tậptính bẩm sinh của loài kiến Nhờ quan sát tinh tế về tập tính của loài kiến mànhân dân ta đã có thể dự đoán được thời tiết
(25) “Đói thì ăn ráy ăn khoai.
Chớ thấy lúa trổ tháng hai mà mừng”.
Trang 13Khi dạy bài 36 Phát triển ở thực vật có hoa – Sinh học 11, chúng ta có
thể nhấn mạnh vai trò của nhân tố nhiệt độ trong sinh trưởng và phát triển củacây lúa nói riêng và thực vật nói chung khi yêu cầu học sinh giải thích câu cadao trên Tại sao lúa không nên trổ đòng vào tháng hai? Tháng hai (âm lịch)thường là thời điểm gió Bấc (gió mùa) thổi mạnh nhất trong năm làm nhiệt độrất thấp Nếu như lúa trổ gặp phải gió này thì có thể sẽ “ngậm đòng” dẫn đếnnăng suất kém
Ngoài ra chúng ta có thể yêu cầu các em tìm thêm những câu tương tự vềảnh hưởng của các nhân tố bên ngoài hay bên trong đến sinh trưởng và pháttriển của thực vật như:
“Mồng tám tháng tư không mưa.
Bỏ cả cày bừa mà lấp lúa đi.
Mồng tám tháng tư có mưa.
Mẹ con sắm sửa cày bừa làm ăn.”
“Tháng tám trời thổi gió nồm.
Tháng ba Đông Bắc có làm không ăn.”
“Tua rua đi rắc mạ mùa.
Tiểu thử đi bừa, cày ruộng rất sâu.
Hàn lộ lúa trổ bằng đầu.
Lập đông ta quyết về mau gặt mùa.”
Như vậy, đối với trồng trọt, việc trồng cây đúng thời vụ vô cùng quantrọng đối với sinh trưởng và phát triển của cây trồng từ đó ảnh hưởng đến năngsuất, sản lượng hằng năm
(26) “Không lân, không vôi thì thôi trồng lạc.”
Câu 1c - Đề đề xuất của trường THPT chuyên Hưng Yên duyên hải đồng
bằng Bắc Bộ môn Sinh học lớp 11 năm 2016 có hỏi: Nêu cơ sở khoa học của câu ca: “Không lân, không vôi thì thôi trồng lạc”.
Tại sao không phải là đạm mà là lân và vôi Cây lạc nói riêng và các cây
họ đậu nói chung đều có các vi khuẩn cộng sinh ở rễ cây (nốt sần) có tác dụng
cố định nitơ tự do trong khí quyển nên không cần phải bón nhiều đạm cho lạc.Nhưng nếu không có lân và vôi thì cũng không đạt năng suất mà người nông dânmong muốn bởi vì:
- Lân có tác dụng thúc đẩy hoạt động của vi khuẩn cộng sinh trong nốtsần rễ cây họ đậu, làm tăng hoạt động cố định đạm và chống hạn hiệu quả
- Vôi điều chỉnh pH, giúp khử chua và giúp vi khuẩn nốt sần hoạt độngthuận lợi; cung cấp canxi cho cây lạc, là thành phần quan trọng của vỏ lạc;phòng trừ sâu bệnh hại; làm tăng hiệu quả sử dụng lân, nâng cao năng suất, chấtlượng lạc
Với câu thành ngữ trên, các thầy cô có thể vận dụng để đưa vào dạy bài 4 Vai trò của các nguyên tố khoáng hoặc bài 5,6 Dinh dưỡng nitơ ở thực vật – Sinh học 11.
(27) “Tò vò mà nuôi con nhện.
Ngày sau nó lớn, nó quyện nhau đi.
Trang 14Tò vò ngồi khóc tỉ ti.
Nhện ơi, nhện hỡi, nhện đi đằng nào.”
Chúng ta có thể “văn học hóa” bài giảng của mình bằng cách lồng ghép
một vài câu ca dễ thuộc, từ đó giúp học trò thêm yêu thích môn học Ở bài 40 Quần xã sinh vật và một số đặc trưng cơ bản của quần xã – Sinh học 12, mục III Quan hệ giữa các loài trong quần xã sinh vật, chúng ta có thể củng cố bằng
câu hỏi sau:
Mối quan hệ nào giữa tò vò và nhện được nhắc đến trong câu ca sau: “Tò vò
mà nuôi con nhện…”
A Quan hệ kí sinh B Quan hệ hội sinh.
C Quan hệ ức chế - cảm nhiễm D Quan hệ vật ăn thịt - con mồi.
Ở tò vò, khi tò vò mẹ sinh sản liền làm một cái tổ, rồi bay đi bắt một consâu và nuôi cho béo tốt Sau đó, nó liền đẻ trứng vào và lấp tổ lại khi trứng nởthành tò vò con sẽ sử dụng chú sâu béo tốt để làm thức ăn Khi ăn hết con sâu, tò
vò con phải cần bổ sung thức ăn nên tò vò mẹ sẽ đi bắt tiếp sâu Trong quá trình
đó, nhện lợi dụng chui vào tổ tò vò và ăn hết tò vò con Hằng ngày, tò vò mẹ vẫnđều đặn kiếm ăn về để nuôi nhện mà cứ tưởng là nuôi tò vò con Sau một thờigian thì nhện sẽ bỏ đi Đây là mối quan hệ vật ăn thịt – con mồi
Chúng ta cũng có thể sử dụng câu ca dao trên để làm ví dụ về tập tính
bẩm sinh trong bài 31, 32 Tập tính của động vật – sinh học 11.
(28) “Mùa thu chim ngói, mùa hè chim cu.”
Khi dạy bài 39 Biến động số lượng cá thể của quần thể sinh vật, mục I.1 Biến động theo chu kì GV có thể yêu cầu HS giải thích câu tục ngữ trên để làm
ví dụ Đây là một kinh nghiệm đánh bắt chim của nhân dân ta Vào mùa thu,chim ngói rất nhiều, tương tự như số lượng chim cu thường rất đông vào mùa
hè Đây là sự biến động số lượng có tính chất chu kì mùa, phụ thuộc vào nguồnthức ăn trong môi trường
Một số câu tục ngữ tương tự có thể sử dụng trong bài 39 – Sinh học 12:
“Tháng chín đôi mươi, tháng mười mồng năm.”
Cũng là một câu tục ngữ phản ánh chu kì mùa của sinh vật – biến động sốlượng cá thể theo chu kì Vào ngày 20 tháng chín và ngày mồng 5 tháng mườihàng năm (âm lịch) thì rươi xuất hiện nhiều bởi đây là giai đoạn kết đôi sinh sản.Nhờ vậy mà nhân dân ta sẽ thu hoạch được nhiều rươi vào những thời điểm này
(29) “Cố công không bằng giống tốt.”
Câu thành ngữ trên nêu lên vai trò của giống trong việc quyết định năngsuất cây trồng Giống tốt chính là kiểu gen tốt quy định năng suất (kiểu hình)của giống Cố công (môi trường) quy định năng suất cụ thể của một giống trongmức phản ứng do kiểu gen quy định Do đó, giống tốt cho năng suất cao, còngiống xấu thì dù bỏ nhiều công sức ra để chăm sóc thì năng suất vẫn bị giới hạnbởi mức phản ứng của kiểu gen
Một câu tục ngữ khác cũng phản ứng mối quan hệ giữa kiểu gen, môitrường và kiểu hình mà giáo viên có thể dẫn vào bài như
“Tốt giống tốt má, tốt mạ tốt lúa.”