Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế đang trở thành xu thế tất yếu trong quan hệ kinh tế hiện đại Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ đã thúc đẩy quá trình quốc tế hóa nền kinh tế thế giới, đồng thời khuyến khích sự hình thành và gia tăng hoạt động của các công ty đa quốc gia (MNEs).
Sự hiện diện của các MNE như Unilever tại Việt Nam không chỉ mang lại cơ hội việc làm mà còn góp phần vào sự phát triển công nghệ và tăng thu ngân sách cho địa phương Vào tháng 11 năm 2019, Unilever Việt Nam vinh dự nhận giải “Nơi Làm Việc Tốt Nhất Châu Á 2019” từ Tạp chí HR Asia Theo bà Lê Thanh Trúc, đại diện Unilever Việt Nam, công ty đã tạo ra gần 1.700 việc làm trực tiếp và gián tiếp hỗ trợ hàng chục nghìn lao động thông qua các đối tác.
Mặc dù quá trình mở rộng toàn cầu mang lại nhiều thành tựu tích cực, nhưng nó cũng gây ra không ít bất lợi cho nền kinh tế Việt Nam Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất là hiện tượng chuyển giá, dẫn đến thất thu ngân sách do thiếu hụt thuế, tạo ra sự mất cân bằng trong môi trường cạnh tranh và có nguy cơ dẫn đến lũng đoạn thị trường Theo số liệu từ Bộ Tài chính, chỉ trong năm qua, tình trạng này đã gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho nền kinh tế.
Năm 2019, gần 12,5 nghìn doanh nghiệp FDI đã báo lỗ, chiếm 55% tổng số doanh nghiệp, nhưng thực tế nhiều doanh nghiệp này đang phát triển mạnh mẽ với mức tăng trưởng cao Sự gia tăng các chi nhánh công ty đa quốc gia không nộp thuế TNDN sau nhiều năm hoạt động tại Việt Nam đang tạo ra thách thức lớn cho các nhà quản lý kinh tế và áp lực đối với các doanh nghiệp hoạt động lành mạnh Mặc dù chính phủ đã ban hành luật để kiểm soát chuyển giá, tình trạng “lỗ giả - lãi thật” vẫn tiếp tục gia tăng, đồng thời việc kiểm soát chuyển giá cũng gặp nhiều khó khăn.
Chính vì vậy, em đã lựa chọn đề tài: “Kiểm soát chuyển giá tại Việt Nam - thực trạng và giải pháp” làm khóa luận tốt nghiệp.
Khóa luận nghiên cứu thực trạng chuyển giá tại Việt Nam, phân tích các phương thức mà chi nhánh công ty đa quốc gia lợi dụng để thực hiện hành vi này Nghiên cứu cũng chỉ ra những kẽ hở trong hệ thống pháp lý và công tác quản lý của cơ quan chức năng Cuối cùng, bài viết đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng một cơ chế quản lý chuyển giá hiệu quả hơn tại Việt Nam.
Tổng quan nghiên cứu
Hành vi chuyển giá ngày càng phổ biến trong các doanh nghiệp toàn cầu, nhằm mục đích phân bổ hợp lý thu chi giữa các công ty con và giảm thiểu rủi ro thuế cho công ty mẹ Tuy nhiên, cơ chế này đã bị lợi dụng để đối phó với chính sách thuế của các quốc gia, gây ra hậu quả nghiêm trọng cho nền kinh tế Do đó, nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, bao gồm cả Việt Nam, đã chú ý đến hiện tượng này, đóng góp vào việc xác định và tìm ra giải pháp cho các vấn đề liên quan đến chuyển giá.
2.1 Tổng quan nghiên cứu nước ngoài
Chuyển giá là một trong những vấn đề kinh tế phức tạp và thu hút sự quan tâm của nhiều nghiên cứu cá nhân và tổ chức Nhiều bài nghiên cứu tiêu biểu từ các tác giả nước ngoài đã được công bố, đóng góp vào hiểu biết về chủ đề này.
Nghiên cứu đầu tiên và sớm nhất là “Bộ luật Thuế vụ Hoa Kỳ IRC - Internal
Mã số thuế doanh thu, được ban hành bởi Hạ viện Hoa Kỳ vào năm 1930, đã chỉ ra những bất thường trong việc khai báo doanh thu, chi phí và lợi nhuận của các doanh nghiệp Các chuyên gia đã nhận thấy sự phức tạp trong việc đặt chi nhánh và quyết toán thuế tại các địa điểm khác nhau trên toàn nước Mỹ.
Nghiên cứu của tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) “Transfer Pricing
Guidelines for Multinational Enterprises and Tax Administrations’” và tài liệu
"Custom Valuation Rules" của Tổ chức Thương mại quốc tế WTO (2007) đã trở thành nền tảng cho nhiều quốc gia trong việc phát triển các công cụ kiểm soát hoạt động chuyển giá Hướng dẫn này giúp hạn chế tình trạng trốn thuế và ngăn chặn việc chuyển giá giữa các doanh nghiệp liên kết.
Một trong những nghiên cứu đáng chú ý và có giá trị thực tiễn cao phải kể đến là
Chương trình hành động BEPS, được thông qua vào ngày 5/10/2015 bởi G20 và Tổ chức OECD, đã trở thành chủ đề quan trọng trong các diễn đàn toàn cầu và khu vực BEPS đặc biệt có ý nghĩa với các quốc gia đang phát triển, giúp bảo vệ nguồn thu và mở rộng cơ sở tính thuế.
Nghiên cứu quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc tìm kiếm giải pháp cho vấn đề chuyển giá toàn cầu Tuy nhiên, sự khác biệt về văn hóa, kinh tế, chính trị và pháp luật tại Việt Nam đã tạo ra những đặc thù riêng trong hoạt động chuyển giá Do đó, cần tiến hành một nghiên cứu cụ thể và thực tiễn để phù hợp với tình hình trong nước.
2.2 Tổng quan nghiên cứu trong nước
Nghiên cứu của Nguyễn Thị Quỳnh Giang (2010) về chuyển giá trong các công ty đa quốc gia tại Việt Nam đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về lý thuyết và môi trường pháp lý liên quan đến vấn đề này Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn còn thiếu tính thực tiễn và cụ thể, khiến người đọc khó cảm nhận được tính cấp thiết của vấn đề chuyển giá.
Đề tài "Những diễn biến của hiện tượng chuyển giá ở Việt Nam trong thời kỳ hội nhập" của nhóm tác giả Phạm Quốc Trung, Trần Ngọc Trà My, Tiêu Tấn, tập trung phân tích các xu hướng và tác động của chuyển giá trong bối cảnh hội nhập kinh tế Nghiên cứu này giúp hiểu rõ hơn về các phương thức chuyển giá, ảnh hưởng đến nền kinh tế Việt Nam và các biện pháp cần thiết để quản lý hiệu quả hiện tượng này.
Thành (2010) đã phân tích thực trạng chuyển giá tại Việt Nam bằng những ví dụ cụ thể Mặc dù nhóm tác giả đã đề xuất một số biện pháp, nhưng chúng vẫn mang tính lý thuyết cao và chưa thực sự khả thi trong thực tiễn.
TS Lê Xuân Trường đã trình bày nghiên cứu mang tên “Kiểm soát chuyển giá ở Việt Nam - Tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý và các điều kiện thực hiện” trên tạp chí Tài chính vào năm 2011 Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện khung pháp lý để kiểm soát chuyển giá, nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong hoạt động kinh doanh tại Việt Nam Các điều kiện thực hiện cũng được đề cập, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phòng ngừa gian lận thuế trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu.
Bài nghiên cứu đã tiến hành phân tích sâu sắc các nỗ lực kiểm tra và giám sát hoạt động chuyển giá trong ngành thuế, tập trung vào vai trò của cán bộ thuế.
Việt Nam, với tư cách là một quốc gia đang phát triển, đang đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình hội nhập kinh tế Các biện pháp kiểm soát chuyển giá và hạn chế thiệt hại kinh tế hiện nay còn hạn chế và thiếu hiệu quả Hơn nữa, các nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp phân tích toàn diện về lý thuyết và thực tiễn, cũng như thiếu hệ thống bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác Điều này làm cho việc đưa ra giải pháp cho các cơ quan có thẩm quyền, đặc biệt là cơ quan thuế, trong việc kiểm soát chuyển giá trở nên cấp thiết.
Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá và phân tích các tình huống kiểm soát chuyển giá tại các quốc gia phát triển, nhằm đề xuất các phương hướng và giải pháp để nâng cao hiệu quả kiểm soát hành vi chuyển giá của các tập đoàn đa quốc gia.
Mục tiêu cụ thể của Khóa luận như sau:
Một là, đánh giá thực trạng kiểm soát chuyển giá tại Việt Nam giai đoạn 2010-
Hệ thống hóa và cập nhật kinh nghiệm kiểm soát chuyển giá từ các quốc gia phát triển, đồng thời rút ra kết luận dựa trên thực tế khách quan là điều cần thiết Việc này không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình kiểm soát mà còn nâng cao hiệu quả quản lý thuế, góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.
Để kiểm soát hiệu quả hoạt động chuyển giá của các chi nhánh công ty đa quốc gia tại Việt Nam, cần triển khai các giải pháp như tăng cường quản lý và giám sát hoạt động tài chính, áp dụng các quy định minh bạch về chuyển giá, đào tạo nhân lực chuyên môn về luật thuế và chuyển giá, cũng như hợp tác chặt chẽ với các cơ quan thuế quốc tế nhằm chia sẻ thông tin và kinh nghiệm.
Phương pháp nghiên cứu
5.1 Thu thập dữ liệu và xử lý thông tin
Phương pháp thu thập và xử lý thông tin nhằm tìm kiếm dữ liệu tài chính của các chi nhánh và công ty con của các MNEs tại Việt Nam bao gồm các báo cáo kết quả thanh tra của Tổng cục Thuế, kết luận thanh tra của Thanh tra Kiểm toán Nhà nước, cùng các văn bản quy phạm pháp luật và báo cáo, đề án liên quan Ngoài ra, thông tin cũng được bổ sung từ các bài báo thời sự trong và ngoài nước liên quan đến tài chính của các công ty đa quốc gia và hoạt động chuyển giá.
Phương pháp phân tích được áp dụng để xem xét các cách thức mà các Doanh nghiệp Đa quốc gia (MNEs) thực hiện trong hoạt động chuyển giá Khóa luận đã cung cấp những bằng chứng cụ thể, chứng minh rằng hoạt động chuyển giá là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng xói mòn thuế, gây ra sự thất thu nghiêm trọng cho ngân sách nhà nước.
5.3 Phương pháp hệ thống hóa, tổng hợp
Phương pháp hệ thống hóa và tổng hợp được áp dụng để kết nối các luận điểm nghiên cứu thành một khối thống nhất, giúp thể hiện rõ ràng và đầy đủ nhất về vấn đề nghiên cứu trong Khóa luận.
Điểm mới của đề tài
Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã tổng hợp những thành công và hạn chế của các đề tài trước đó, nhận thấy nhiều vấn đề chưa được đề cập và thiếu giải pháp cụ thể Đây chính là cơ hội để Khóa luận tiếp tục khai thác và phát triển Các điểm mới sẽ được trình bày rõ ràng trong nghiên cứu này.
Khóa luận này nhằm đưa ra một số giải pháp chống chuyển giá cho hệ thống pháp lý và các cơ quan quản lý của Việt Nam, dựa trên kinh nghiệm thực tiễn từ các quốc gia trong khu vực và trên thế giới, cùng với những nghiên cứu khách quan và toàn diện.
Nhiều bài phân tích và nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở việc đánh giá khái quát, thiếu các giải pháp cụ thể cho việc xây dựng quy định pháp luật, triển khai thực hiện và xử lý vấn đề chuyển giá.
Khóa luận đánh giá những thiếu sót trong cơ chế quản lý của các cơ quan liên quan qua các thời kỳ, đồng thời tham khảo kinh nghiệm và hướng dẫn từ các nước phát triển Từ đó, đề xuất các giải pháp phù hợp với thực tiễn tại Việt Nam.
Câu hỏi nghiên cứu
Trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu về chuyển giá đã được công bố bởi các tác giả quốc tế và Việt Nam, cho thấy những thành tựu đáng kể trong việc đối phó với hiện tượng này Tuy nhiên, nền kinh tế toàn cầu và Việt Nam vẫn đang chịu tổn thất nặng nề từ chuyển giá, điều này cho thấy vẫn còn nhiều câu hỏi chưa được giải đáp đầy đủ và rõ ràng.
Vì vậy, Khóa luận “Kiểm soát chuyển giá - Kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam” nhằm làm rõ các câu hỏi sau:
1 Hoạt động chuyển giá được hình thành như thế nào?
Chính phủ Hoa Kỳ, Trung Quốc và các nước ASEAN đã áp dụng nhiều biện pháp để giải quyết vấn đề chuyển giá, nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong thuế Những kinh nghiệm quốc tế này có thể cung cấp bài học quý giá cho Việt Nam trong việc cải thiện quản lý thuế và ngăn chặn hành vi chuyển giá Việc học hỏi từ các chính sách và quy định của các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống thuế hiệu quả hơn và thu hút đầu tư nước ngoài.
3 Thực trạng kiểm soát chuyển giá ở Việt Nam như thế nào?
4 Đề xuất những khuyến nghị nào để cải thiện và kiểm soát chuyển giá?
Ngoài các phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Khóa luận gồm các chương như sau:
Chương 1: Cơ sở lý luận về chuyển giá
Chương 2: Thực trạng tình hình kiểm soát chuyển giá tại Việt Nam
Chương 3: Giải pháp hoàn thiện tình hình kiểm soát chuyển giá tại Việt Nam
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA CHUYỂN GIÁ
1.1 Tổng quan về chuyển giá và kiểm soát chuyển giá
1.1.1 Khái niệm chuyển giá và kiểm soát chuyển giá
1.1.1.1 Khái niệm về chuyển giá
Khái niệm "Chuyển giá" đã được ghi nhận trong bộ luật doanh thu nội bộ (IRC) của Hoa Kỳ từ những năm 1930 Qua thời gian, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các công ty đa quốc gia và các biện pháp kiểm soát của Chính phủ, có thể rút ra một số quan điểm quan trọng về chuyển giá.
Theo quan điểm của OECD (2007), chuyển giá được định nghĩa là việc áp dụng chính sách giá cho các sản phẩm, bao gồm tài sản hữu hình, tài sản vô hình, dịch vụ và lãi tiền vay, giữa các bên liên kết mà không tuân theo giá thị trường thông thường Mục đích của việc này là để giảm thiểu tổng số thuế phải nộp của tất cả các bên liên kết trên toàn cầu Quan điểm này hiện đang được nhiều tổ chức và quốc gia sử dụng làm cơ sở để hiểu và định nghĩa hoạt động chuyển giá.
Theo Garry (2012), chuyển giá được định nghĩa là hành vi chủ ý của các công ty trong cùng một tập đoàn, nhằm thiết lập giá cả không dựa trên giá thị trường Mục đích của việc này là chuyển lợi nhuận giữa các công ty ở các quốc gia khác nhau để tránh nghĩa vụ thuế, từ đó nâng cao hiệu quả kinh doanh toàn tập đoàn Việc xác định giá giao dịch như vậy dựa trên quyền tự do kinh doanh, cho phép các doanh nghiệp liên kết tự quyết định mức giá mà họ cho là hợp lý.
Theo E Bai Strocchi (2012), chuyển giá là hành động có chủ đích của các tập đoàn nhằm giảm thiểu thuế phải nộp Họ định giá các giao dịch mua bán sản phẩm và nguyên vật liệu giữa các công ty trong cùng tập đoàn không theo giá thị trường, từ đó tối đa hóa lợi nhuận.
Theo KPMG (2012), chuyển giá là quá trình định giá hàng hóa và dịch vụ giữa các công ty liên kết có chi nhánh ở các quốc gia khác nhau, với mục tiêu tối ưu hóa lợi nhuận cho tập đoàn.
Hiện nay, hoạt động chuyển giá ngày càng tinh vi và đa dạng, chủ yếu nhằm mục đích tối thiểu hóa thuế cho các tập đoàn và công ty đa quốc gia Do đó, việc xác định chuyển giá cần dựa vào thực tiễn, không chỉ dựa vào định nghĩa của OECD.
Chuyển giá là chính sách định giá áp dụng cho hàng hóa, dịch vụ và tài sản giao dịch giữa các thành viên trong một tập đoàn hoặc các công ty liên kết Hành động này thường không tuân theo tiêu chuẩn giá thị trường, nhằm mục đích tối thiểu hóa thuế thu nhập phải nộp của tập đoàn hoặc nhóm công ty đó.
Tóm lược lại có thể thấy, chuyển giá luôn gắn liền với 3 khía cạnh:
Việc định giá các giao dịch giữa các bên liên quan, bao gồm mua bán hàng hóa, dịch vụ, tài sản hữu hình và vô hình, cung cấp vốn và tài chính, cũng như phân bổ chi phí, cần tuân thủ nguyên tắc độc lập (ALP).
Giá chuyển giao giữa các bên có quan hệ liên kết, như công ty mẹ và công ty con trong cùng một tập đoàn, không tuân theo giá thị trường phổ biến Khác với "giao dịch độc lập", giao dịch liên kết phát sinh trong quá trình sản xuất và kinh doanh, bao gồm các hoạt động như mua, bán, trao đổi, cho thuê, chuyển nhượng tài sản, cung cấp dịch vụ, và các giao dịch tài chính Những giao dịch này có thể liên quan đến việc chia sẻ chi phí và hợp tác sử dụng nguồn lực giữa các bên liên kết.
Chuyển giá là hành vi có chủ đích của doanh nghiệp nhằm giảm thiểu tổng mức thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp cho chính phủ Cần phân biệt giữa chuyển giá và việc khai giá trị giao dịch không chính xác để trốn thuế; trong trường hợp sau, các bên vẫn thanh toán đầy đủ theo giá thỏa thuận Ngược lại, trong giao dịch chuyển giá, giá cả được thỏa thuận là giá giao dịch, do đó các bên không cần thanh toán khoản chênh lệch giữa giá nội bộ và giá thị trường.
1.1.1.2 Khái niệm kiểm soát chuyển giá
Kiểm soát hoạt động chuyển giá là một nhu cầu thiết yếu trong bối cảnh kinh tế xã hội hiện nay, với Nhà nước là chủ thể chính thực hiện nhiệm vụ này Theo định nghĩa, kiểm soát chuyển giá bao gồm việc xây dựng và triển khai quy phạm pháp luật, áp dụng các kỹ thuật để phát hiện và xử lý sai phạm, đồng thời điều chỉnh giá giao dịch giữa các bên liên kết Mục tiêu của hoạt động này là duy trì sự ổn định cho các chủ thể trong nền kinh tế và đảm bảo rằng các giao dịch giữa các bên có quan hệ liên kết phù hợp với giá thị trường.
Theo khuyến nghị của Liên hiệp quốc, các quốc gia đang phát triển cần thực hiện đồng bộ các biện pháp để kiểm soát hoạt động chuyển giá một cách hiệu quả Chính phủ các nước nên chú trọng vào việc tăng cường khung pháp lý, nâng cao năng lực quản lý thuế, và thúc đẩy sự minh bạch trong các giao dịch giữa các bên liên quan.
Hình 1.1: Nội dung kiểm soát hoạt động chuyển giá với các nước đang phát triển
(Nguồn: Khuyến nghị của Liên hiệp quốc về chuyển giá dành cho các nước đang phát triển)
Tùy thuộc vào điều kiện cụ thể của từng quốc gia và bối cảnh hội nhập quốc tế, các quốc gia có thể xây dựng và bổ sung nội dung cải cách thuế cũng như hợp tác quốc tế về thuế dựa trên khuyến nghị của Liên hiệp quốc.
Hành vi chuyển giá trong các giao dịch liên kết có những đặc điểm cơ bản sau:
