sáng kiến kinh nghiệm KHAI THÁC và sử DỤNG tư LIỆU các DI TÍCH LỊCH sử của HUYỆN ANH sơn vào dạy học LỊCH sử TRONG CHƯƠNG TRÌNH TRUNG học PHỔ THÔNG

Tuy nhiên về thực trạng việc khai thác và sử dụng các di tích lịch sử địaphương vào dạy học ở trường trung học phổ thông hiện nay còn nhiều hạn chế.Giáo viên có dạy chương trình lịch sử

CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Môn: Lịch sử Tác giả: Bùi Thị Lanh Tổ: Xã hội

Số điện thoại: 036.336.0125

Anh Sơn, tháng 3 năm 2022

SỞ GIÁO DỤC& ĐÀO TẠO NGHỆ AN

*

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆMKHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƯ LIỆU CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ CỦA HUYỆN ANH SƠN VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chương I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 3

1.Khái niệm tư liệu lịch sử địa phương 3

1.1 Khái niệm tư liệu lịch sử địa phương 3

1.2 Vai trò sử dụng tư liệu lịch sử địa phương trong dạy học

lịch sử

3

1 Thực trạng việc khai thác và sử dụng các nguồn tư liệu 5

1.3 Nguyên nhân của những hạn chế 5

Chương II PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG 6

II Phương pháp khai thác và sử dụng tư liệu 8

1 Tìm tòi và tập hợp tư liệu 8

4 Nội dung tư liệu các di tích tiêu biểu 13

4.1 Di tích thời kỳ nguyên thủy 13

4.2 Di tích lịch sử liên quan đến thời kỳ nhà Lý 16

4.3 Di tích lịch sử liên quan đến thời kỳ nhà Trần 17

4.4 Di tích lịch sử liên quan đến cuộc khởi nghĩa Lam Sơn 18

4.5 Di tích lịch sử liên quan đến thời kỳ chống Pháp 22

4.6 Di tích lịch sử liên quan đến thời kỳ chống Mỹ 25

5 Cách thức khai thác và sử dụng tư liệu các di tích 28

5.1 Hình thức sử dụng tư liệu các di tích 28

5.2 Sử dụng tư liệu các di tích lịch sử tiêu biểu của huyện Anh

Sơn

30

5.2.1 Sử dụng tư liệu các di tích lịch sử tiêu biểu của huyện

Anh Sơn vào dạy học một số bài

30

5.2.2 Sử dụng tư liệu các di tích lịch sử tiêu biểu của huyện

Anh Sơn vào dạy lịch sử đia phương với chủ đề: Lịch sử Nghệ

PHỤ LỤC 43

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Lý do chọn đề tài

Nói đến lịch sử dân tộc Việt Nam, chúng ta luôn tự hào về những trang

sử hào hùng, vẻ vang của những chiến công hiển hách, những truyền thống laođộng sản xuất cần cù chịu khó, sáng tạo, những giá trị văn hóa tốt đẹp, nhữngcông trình kiến trúc, những di tích lịch sử lâu đời Tất cả những yếu tố đó kếtthành những giá trị lịch sử mà chỉ có dân tộc Việt Nam chúng ta mới có được.Trong dòng chảy lịch sử ấy có sự kết tinh giữa lịch sử địa phương và lịch sử dântộc

Vai trò và mối quan hệ của lịch sử địa phương đối với lịch sử dân tộc làđặc biệt quan trọng, giữa lịch sử dân tộc và lịch sử địa phương có mối quan hệkhông thể tách rời, lịch sử địa phương chính là một bộ phận kết thành lịch sửdân tộc nên những vấn đề lịch sử địa phương là những sự kiện cụ thể sinh độngminh họa cho lịch sử dân tộc

Dạy học lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thànhnhiệm vụ giáo dục và phát triển bộ môn, giáo dục thế hệ trẻ lòng yêu nước, niềm

tự hào dân tộc, kính trọng và biết ơn sâu sắc những công lao của cha ông và từ

đó biết gìn giữ phát huy những thành tựu của lịch sử địa phương cũng như lịch

sử dân tộc Trong đó việc khai thác và sử dụng các di tích lịch sử địa phươngvào dạy học ở trường trung học phổ thông là rất cần thiết nhằm giúp học sinh cóđiều kiện tìm hiểu, khám phá những công trình lịch sử - văn hóa ngay xungquynh các em Từ đó giúp các em biết quý trọng, gìn giữ và bảo tồn những giátrị lịch sử - văn hóa mà cha ông ta đã tạo dựng nên

Tuy nhiên về thực trạng việc khai thác và sử dụng các di tích lịch sử địaphương vào dạy học ở trường trung học phổ thông hiện nay còn nhiều hạn chế.Giáo viên có dạy chương trình lịch sử địa phương theo tài liệu nội bộ đã hiệnhành nhưng chủ yếu còn sơ lược, bó hẹp, chưa chịu khó sưu tầm tài liệu, chưa

mở rộng và lồng ghép, liên hệ những tư liệu lịch sử tại địa phương gần nhất –nơi các em đang sinh sống và học tập, chính vì thế nên học sinh rất lúng túng,

mơ hồ khi giáo viên hỏi đến những vấn đề liên quan đến lịch sử địa phương nhưtên đất, tên người, các địa danh, các di tích lịch sử tiêu biểu của quê hương

Xuất phát từ những những trăn trở trong quá trình giảng dạy và những lí

do trên, tôi quyết định chọn vấn đề “ Khai thác và sử dụng tư liệu các di tích lịch sử của huyện Anh Sơn vào dạy học lịch sử trong chương trình trung học phổ thông” để làm đề tài sáng kiến kinh nghiệm trong năm học này.

- Tính mới của sáng kiến kinh nghiệm:

Đây là đề tài hoàn toàn mới trong việc khai thác và sử dụng các di tíchlịch sử địa phương trong dạy học lịch sử dân tộc Những tư liệu về các di tích đề

1

cập trong đề tài không chỉ bổ trợ cho các giờ học lịch sử đia phương thêm phongphú sinh động giúp học sinh tiếp cân gần mà còn phục vụ cho các giờ học lịch

sử dân tộc đạt hiệu quả tốt, đồng thời góp phần vào sự đam mê nghiên cứu lịch

sử địa phương nói riêng và lịch sử dân tộc nói chung

Đề tài đem đến cho học sinh tại trường trung học phổ thông Anh Sơn 3nói riêng và học sinh các trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện AnhSơn nói chung thấy được những giá trị nổi bật của các di tích lịch sử của huyệnnhà Từ đó giáo dục các em biết trân quý , bảo tồn những giá trị văn hóa tốt đẹp

mà cha ông ta đã để lại

Qua áp dụng đề tài trên sẽ giúp học sinh tính tích cực, chủ đông, sáng tạo,đam mê tìm hiểu những kiến thức lịch sử bổ ích, tham gia trải nghiệm sáng tạo,viết bài tìm hiểu, qua đó phát huy phẩm chất năng lực người học

- Tính hiệu quả của sáng kiến:

+ Đối giáo viên: bộ môn trong huyện có thể áp dụng vào dạy học lịch sử ở một

số bài trong chương trình lịch sử địa phương và lịch sử dân dân tộc Từ đó khơidậy khả năng tìm hiểu những tư liệu lịch sử địa phương thuộc lĩnh vực này hoặclĩnh vực khác để phục vụ day học

+ Đối với học sinh: Qua bài học có khai thác và sử dụng các di tích lịch sử địaphương, học sinh được tiếp thu và mở rộng thêm kiến thức mới, có nhiều hiểubiết về lịch sử địa phương nơi các em sinh sống và học tập, đồng thời phát huyđược tính tích cực, chủ động, sáng của học để hoàn thành tốt hơn về nhiệm vụhọc tập của mình

2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Nghiên cứu tư liệu các di tích lịch sử tiêu biểu của huyện Anh Sơn

- Nghiên cứu chương trình lịch sử THPT

- Nghiên cứu những lài liệu phương pháp dạy học lịch sử liên quan đến đề tài

3 Phạm vi nghiên cứu:

Đề tài tập trung khai thac và sử dụng tư liệu các di tích lịch sử tiêu biểucủa huyện Anh Sơn vào dạy học lồng ghép vào một số bài trong chương trình và

sử dụng vào dạy chuyên đề lịch sử địa phương: Lịch sử Nghệ An qua các di tích

4 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài được áp dụng cho học sinh trường THPT Anh Sơn 3 và học sinhcác trường THPT trên địa bàn huyện nhà

PHẦN II NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Khái niệm lịch sử địa phương và vai trò của việc sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học

1.1 Khái niệm tư liệu lịch sử địa phương

Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc, có mối quan

hệ mật thiết với lịch sử dân tộc, bất cứ một sự kiện lich sử nào của dân tộc đềumang tính địa phương,vì nó diễn ra ở một địa phương cụ thể với không gian vàthời gian nhất định Đồng thời tri thức lịch sử địa phương là một bộ phận hợpthành, là biểu hiện cụ thể, phong phú, sinh động của lịch sử dân tộc Nó chứngminh sự phát triển hợp quy luật của mỗi địa phương trong lịch sử của dân tộc

Hiểu lịch sử địa phương chính là lịch sử của các làng, xã, huyện, tỉnh,vùng, miền thể hiện qua nhiều lĩnh vực: Lao động sản xuất, sự nghiệp chiến đấubảo vệ quê hương, những di sản văn hóa vật chất, tinh thần… Tuy nhiên tùyvào tiến trình lịch sử của từng địa phương nó tạo dựng những giá trị, những trithức lịch sử ở những mức độ khác nhau của từng địa phương

Lịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể của lịch sử dân tộc, nghiên cứu vàhọc tập lịch sử địa phương là một trong những biện pháp tích cực nhằm cụ thểhoá những kiến thức chung của lịch sử dân tộc dễ dàng hơn Mặt khác khi đượchọc tập và nghiên cứu những tri thức lịch sử địa phương các em sẽ hiểu sâu sắc

về những truyền thống tốt đẹp của cha ông đã hun đúc từ xa xưa tại chính nơi

mà bản thân các em đang hàng ngày sinh sống, lao động và học tập Từ đó giáodục các em biết trân quý những gì cha ông đã tạo dựng nên, bồi dưỡng thêmlòng yêu quê hương, sự cố gắng trong lao động, học tập để góp phần xây dựngquê hương ngày càng giàu đẹp

1.2 Vai trò của việc sử dụng tư liệu các di tích lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử

Tư liệu lịch sử địa phương có vai trò rất quan trọng góp phần thực hiện

mục tiêu giáo dục ở trường phổ thông một cách toàn diện, giúp học sinh có sựnhìn nhận từ vấn đề cụ thể đến khái quát, thấy được sự phát triển của lịch sử địaphương cũng như lịch sử dân tộc vô cùng phong phú đa dạng đồng thời cácnguồn tư liệu giúp học sinh hiểu sâu sắc những sự kiện lịch sử quan trọng Bởi

tư liệu lịch sử địa phương là những sự kiện cụ thể nhằm minh họa cho lịch sửdân tộc Trong đó, việc sử dụng tư liệu về các di tích lịch sử địa phương giúpcác em lĩnh hội không chỉ những sự kiện lịch sử qua các di tích mà còn đượcnhững giá trị văn hóa tốt đẹp mà các em có thể tận mắt nhìn thấy

3

Tư liệu lịch sử địa phương cũng góp phần quan trọng trong việc giáo dụccác em lòng biết ơn đối với những người đi trước đã góp công dựng nước và giữnước, lòng tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm của bản thân đối với quê hươngđất nước

Từ đó chúng ta thấy rằng việc sử dụng tư liệu về các lịch sử địa phươngvào dạy học lịch sử dân tộc ở trường trung học phổ thông là rất cần thiết nhằmnâng cao chất lượng giáo dục bộ môn, khơi dậy cho các em niềm đam mênghiên cứu, khám phá, học tập môn lịch sử một cách tích cực và toàn diện

1.3 Các nguồn tư liệu của lịch sử địa phương

Lịch sử là một trong những lĩnh vực khoa học có nguồn tư liệu rất phongphú và đa dàng, tùy vào nội dung và tính chất mà nó thường được phân thànhcác loại tư liệu sau:

* Tư liệu thành văn: Đây là nguồn tư liệu có vai trò đặc biệt quan trọng trong

các nguồn tư liệu lịch sử nói chung và lịch sử địa phương nói riêng Nguồn tàiliệu này cung cấp cho chúng ta những sự kiện, những vấn đề lịch sử chính xác,toàn diện các lĩnh vực ở địa phương đã từng diễn ra

* Tư liệu truyền miệng: Là tư liệu bao gồm những mẩu chuyện lịch sử, ca dao,

tục ngữ, truyện cổ tích, những câu chuyện do các nhân chứng kể lại…

* Tư liệu ngôn ngữ học: Bao gồm các loại:

- Địa danh học: Là tên gọi của một vùng đất nhất định, giúp chúng ta nguồn gốc

sự phát triển của làng, xóm, nghề nghiệp, văn hóa của nhân dân

- Phương ngôn học: Là tiếng nói của cư dân địa phương ở một vùng, miền, làng,

xã nào đó mang sắc thái riêng

* Tư liệu hiện vật: Bao gồm những di vật khảo cổ đã được khai quật, các công

trình kiến trúc: Đình, đền,chùa, miếu , tượng…, những hiện vật lịch sử: công cụlao đông, vũ khí chiến đấu, những di tích tự nhiên liên quan đến sự kiên lịch sử

* Tư liệu tranh ảnh lịch sử: Thường được chụp ngay lúc sự kiện diễn ra Đối

với những sự kiện đã diễn ra khá xa với thời đại ngày nay thì những tranh ảnhlịch sử ấy là vô cùng quý hiếm Tranh ảnh lịch sử có vai trò rất quan trọng trongquá trình dạy học nhằm minh họa cụ thể làm cho bài học thêm sinh động, tạođược tính tích cực, hứng thú cho học sinh trong quá trình học tập

* Tư liệu tranh ảnh lịch sử: Tư liệu này thường được chụp ngay lúc sự kiện

diễn ra Trong dạy học lịch sử nguồn tư liệu này rất quan trọng nhằm minh họanhững sự kiện lịch sử làm cho bài học sinh động, giúp học sinh hiểu cụ thể các

sự liện liên quan, tạo sự chú ý, hứng thú cho học sinh trong từng bài học Tuynhiên khi sử dụng tranh ảnh lịch sử phải xác minh đúng nguồn gốc, đảm bảotính chính xác phản đúng sự kiện liên quan bài học, giáo viên phải nghiên cứu

chọn lọc và sử dụng đúng mục đích của bài học, tránh ôm đồm, dàn trải về mặtkiến thức.

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Thực trạng việc khai thác sử dụng tư liệu lịch sử địa phương nói chung

và các di tích tích lịch sử nói riêng trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông

Để nắm rõ tình hình thực trạng việc khai thác và sử dụng lịch sử địaphương vào dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông, tôi đã tiến hành khảosát, điều tra thực tế một số trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện AnhSơn Qua điều tra cho thấy:

- Hầu hết các giáo viên mới chỉ sử dụng tài liệu lịch sử địa phương Nghệ An vào

giảng dạy phần Lịch sử địa phương nhưng chưa sử dụng tư liệu lịch sử địaphương của huyện nhà vào lồng ghép, liên hệ các bài dạy trong chương trình vàphần lịch sử địa phương, nếu có thì chỉ mới liên hệ qua loa một số mẫu chuyệnvụn vặt,chắp nối

- Học sinh biết đến lịch sử địa phương trên địa bàn huyện Anh Sơn còn rất ít,kiến thức còn mập mờ thiếu tính chính xác

1.3 Nguyên nhân của những hạn chế trên:

- Tài liệu lịch sử địa phương được sưu tầm, lưu giữ trong các trường phổ thôngtrên địa bàn còn rất nghèo nàn

- Giáo viên chưa chủ động, chịu khó tự tìm hiểu, sưu tầm, nghiên cứu tư liệulịch sử địa phương, chưa thấy được tầm quan trọng của lịch sử địa phương trongviệc nâng cao giáo dục chất lương bộ mà chủ yếu tập trung đầu tư vào những bàihọc gắn liền với các kỳ thi như thi học sinh giỏi, thi trung học phổ thông quốcgia nên còn xem nhẹ, thiếu đầu tư đích đáng cho nội dung này

- Từ đó dẫn đến ý thức học tập phần lịch sử địa phương của học sinh cũng mangtính đối phó, hình thức, chưa đam mê và chưa có nhu cầu tìm hiểu những giá trịlịch sử địa phương

5

Từ những thực trạng trên đặt ra cho chúng ta những câu hỏi lớn: Làm thếnào để học sinh có những hiểu biết sâu sắc đầy đủ về kiến thức lịch sử địaphương trên địa bàn huyện nhà? Làm sao để khơi dậy tinh thần học tập lịch sửđịa phương một cách chủ động, tích cực và và không xem nhẹ, đồng thời giáoviên cũng phải làm sao để chủ động thiết kế các bài dạy có liên quan kiến thứclịch sử địa phương được nhuần nhuyễn, sáng tạo làm cho bài dạy sinh đông,sâusắc và toàn diện.

Để khắc phục những hạn chế trên, giải quyết những vấn đề đặt ra và cũng

là những trăn trở của bản thân tôi trong những bài giảng trên lớp của nhiều nămqua, tôi xác định việc khai thác và sử dụng các tư liệu lịch sử địa phương vàodạy học ở trường trung học phổ thông là rất cần thiết, nhất là khai thác và sửdụng tư liệu các di tích lịch sử tiêu biểu trên đia bàn huyện nhà

CÁC DI TÍCH TIÊU BIỂU CỦA HUYỆN ANH SƠN VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT

I VÀI NÉT VỀ HUYỆN ANH SƠN

Anh Sơn là vùng đất nước biếc, non xanh kỳ thú phía Tây xứ Nghệ, cáchthành phố Vinh hơn 100km về phía Tây Đây là một huyện miền núi đất đai khárộng, trải dọc theo đôi bờ sông Lam và Quốc lộ 7, phía Đông giáp với huyệnđồng bằng Đô Lương, phía Bắc giáp với huyện miền núi Tân Kỳ, phía Tây giápvới huyện vùng cao Con Cuông và nước bạn Lào, phía Nam giáp với huyệnmiền núi Thanh Chương

Xa xưa trong thời kỳ Bắc thuộc Anh Sơn có tên là Đô Giao Thời Hánthuộc huyện Hàm Hoan Thời Đông Ngô thuộc huyện Đô Giao Thời thuộcĐường có thể là huyện Hoài Hoan Thời tự chủ, có tên là Hoan Đường và ThạchĐường Các sử gia nhận định Hoan Đường và Thịnh Đường là tiền thân củadanh xưng Nam Đường, còn Đô Giao là tiền thân của Anh Đô Thời Nguyễn,niên hiệu Gia Long năm đầu đổi lại là phủ Anh Đô, kiêm lý huyện HưngNguyên, thống hạt huyện Nam Đàn Niên hiệu Gia Long (năm thứ 12) thì lạikiêm lý huyện Nam Đàn và thống hạt huyện Hưng Nguyên Niên hiệu MinhMệnh thứ 21 (1840), nhà Nguyễn cắt 4 tổng của huyện Nam Đường là tổngLạng Điền, tổng Đô Lương, tổng Bạch Hà, tổng Thuần Trung và một tổng phíaTây của huyện là tổng Đặng Sơn lập huyện Lương Sơn do phủ Anh Sơn kiêm

lý Lúc này phủ Anh Sơn bao gồm 3 huyện: Thanh Chương, Hưng Nguyên,Chân Lộc và kiêm lý 2 huyện Nam Đàn và Lương Sơn Đến đời Thành Thái(1889) huyện Lương Sơn được gọi là phủ Anh Sơn, tách các huyện khác ra Đếnniên hiệu Tự Đức thứ 3, đổi kiêm lý hai huyện Lương Sơn và Nam Đàn Niênhiệu Thành Thái thứ 10, đổi huyện Nam Đàn làm thống hạt, tách huyện HưngNguyên đặt làm phủ riêng và đưa Nghi Lộc thuộc vào phủ này

Thời Pháp thuộc, theo thể chể lúc bấy giờ, phủ trở thành một đơn vị tươngđương với huyện Đến năm 1946, phủ Anh Sơn lúc này bao gồm 2 huyện AnhSơn và Đô Lương

Hình 01: Bản đồ Huyện Anh Sơn

Ngày 19/4/1963, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 52/QĐ-TTg chiahuyện Anh Sơn thành hai huyện Anh Sơn và Đô Lương Lúc này Anh Sơn cắtmột phần về phía Đông thành huyện Đô Lương Phần còn lại từ Gay đến TamSơn nằm 2 bên sông Lam là đất hai tổng Lãng Điền và Đặng Sơn làm huyệnAnh Sơn như ngày nay

Trải qua nhiều lần chia tách, danh xưng có thể khác nhau nhưng con người

và dải đất Anh Sơn vẫn chất chứa trong mình sự hồn hậu, đằm thắm tư chất xứNghệ Đó là tinh thần cố kết cộng đồng để phòng chống thiên tai và chống trả lại

kẻ thù xâm lược; là nghĩa tình đằm thắm, tắt lửa tối đèn có nhau, “hạt muối cắnđôi, cọng rau xẻ nửa”, “thương người như thể thương thân”; tinh thần hiếu học,ham làm, biết vượt lên gian khổ, khó khăn, thương đau để xây dựng quê hương,

họ tộc, gia đình Anh Sơn là vùng đất với phong tục trọng hậu, nếp sống giản dị,trân trọng quá khứ để hướng tới tương lai Và cũng vì thế lịch sử hành trình điqua giải đất này là lịch sử của những bài ca lao động chế ngự và làm chủ thiênnhiên, là bài ca chiến đấu “lấy ít thắng nhiều”, “lấy yếu thắng mạnh”, lấy thiênhiểm trời ban để kẻ thù bạt vía kinh hồn khi nhắc đến tên

7

Truyền thống văn hóa, truyền thống cách mạng của vùng đất Anh Sơn đãđược tô thắm, rạng ngời hơn trong thời đại Hồ Chí Minh Và cũng vì thế cái tênAnh Sơn đã trở thành miền quê để nhớ để thương trong lòng bạn bè cả nước vàquốc tế Từ đó đến nay huyện Anh Sơn đã trải qua quá trình lao động, chiếnđấu , xây dựng và phát triển mạnh mẽ Trong quá trình ấy, hòa chung với dòngchảy lịch sử dân tộc, Huyện Anh Sơn có nhiều sự kiện lịch sử nổi bật đặc biệt cónhiều sự kiện lịch sử gắn liền với sự ra đời của các di tích lịch sử của huyện nhà

II PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG TƯ LIỆU CÁC DI TÍCH TIÊU BIỂU CỦA HUYỆN ANH SƠN VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬ THPT

1 Tìm tòi tập hợp tư liệu

Việc tìm tòi và tập hợp tư liệu là vấn đề quan trọng đầu tiên sau khi bảnthân đã có ý tưởng xây dựng đề tài Vấn đề này phải trải qua quá trình tìm tòi vàtập hợp qua nhiều nguồn tư liệu và nhiều kênh thông tin, bởi chưa có một tàiliệu nào trình bày đầy đủ và toàn diện về các di tích trên địa bàn huyện Anh Sơn.Trong qua trình tìm tòi, tập hợp tư liệu về các di tích tiêu biểu trên địa bànhuyện nhà, tôi tiến hành khai thác qua: Các nguồn tư liệu đã được thẩm định củaTỉnh, của huyện, tìm hiểu thực tế tại địa phương có di tích, tìm hiểu qua nhữngmẩu chuyện lịch sử, những tài liệu thông sử có liên quan đến đề tài

Về cơ bản gồm có các nguồn tư liệu sau:

- Tư liệu thành văn

- Tư liệu truyền miệng

- Tư liệu hiện vật

- Tư liệu tranh ảnh lịch sử

Sau khi tập hợp các nguồn tư liệu về các di tích lịch sử têu biểu trên địabàn của Huyện, tôi đã tổng hợp và lồng ghép lại với nhau Có những di tích cóđầy đủ các nguồn tư liệu nhưng cũng có những di tích chỉ có một số loại nguồn

tư liệu được nêu ở trên

2 Về loại hình di tích:

- Loại hình di tích khảo cổ học

- Loại hình di tích lịch sử

- Loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật

- Loại hình di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật

- Loại hình di tích lịch sử - danh thắng

- Loại hình di tích danh thắng

3 Tổng quan di tích của tỉnh Nghệ An và huyện Anh Sơn

Theo số liệu thống kê năm 2018:

- Toàn Tỉnh Nghệ An có: 2.602 di tích, trong đó:

+ Loại hình di tích khảo cổ học: 27

+ Loại hình di tích lịch sử: 2.488

+ Loại hình di tích kiến trúc nghệ thuật: 18

+ Loại hình di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật: 08

1 Lèn Bút – Ao Sen Tường Sơn

Thắng cảnh Lèn Bút - Ao Sen làbiểu tương cho tinh thần hiếu họccủa người dân nơi đây

Núi Kim Nhan cao 1340 km, mạchcủa nó chảy từ trong dãy núi lớnlại, đến đó đột nhiên nổi lên mộtngọn, đầu nhọn đẹp,cao ngất trờitrông như một búp măng mà xungquanh lại bao bọc bởi các núi nhỏ,trông giống như một đóa sen, trêncùng là một hang đá, đến gần trôngnhư miệng cá

3 Đò Rồng Bến Ngự Tường Sơn

Tương truyền: Sau khi hạ thành TràLân, nghĩa quân Lam Sơn do LêLợi dẫn đầu tiến công tiêu diệtquân Minh ở Bồ Aỉ và Khả LưuBằng cách vượt sông tại địa điểmnày (vùng nước xoáy vực sâu) đểquan sát địch, được gọi là BếnNgự, chiếc đò chở Lê Lợi qua sôngđược gọi là đò rồng

9

+ Di chỉ khảo cổ

T

1 Hang Đồng Trương Hội Sơn

Nơi cư trú của loài người thờinguyên thủy trên vùng đất AnhSơn,có rất nhiều hiện vật thuộc giaiđoạn cuối cuả nền văn hóa HòaBình

+ Di tích cách mạng

T

1 Hiệu Yên Xuân Lĩnh Sơn Nơi thành lập chi bộ Đảng đầu tiên tại

Anh Sơn

2 Đình Yên Xuân Lĩnh Sơn

Nơi thờ thành hoàng Làng và là nơiquần chúng nhân dân tập trung hội họp,đặc biệt, đây là những địa điểm tậptrung lực lượng tham gia biểu tìnhtrong phong trào cách mạng 30 – 31

3 Đình Phú Lĩnh Lĩnh Sơn

4 Đình Vĩnh Yên Lĩnh Sơn

5 Đình Đà Thọ Lĩnh Sơn

6 Đình Tào Điền Tào Sơn

7 Đình Hữu Lệ Tào Sơn

Thị Trấn Được xây dựng năm 1976, nơi yên

nghỉ của các liệt sỹ quân tình nguyệnViệt Nam chiến đấu tại chiến trườngLào trong cuộc kháng chiến chống Mỹcứu nước Hiện tại nghĩa trang cókhoảng gàn 11.000 ngôi mộ, trở thànhnghĩa trang quốc tế Việt – Lào lớnnhất, là bieeur tương cao đẹp cho tinh

thần đoàn kết Việt – Lào.

14 Hang Lèn Thung Phúc Sơn

Những địa danh gắn liền với cuộc đấutranh chống Mỹ trên đất Anh Sơn

15 Hang Thung Ổi Phúc Sơn

16 Hang Đồng Tu Phúc Sơn

17 Hang Địa Cận Phúc Sơn

Đỉnh Sơn

Đền thờ Mẫu Thượng Ngàn theo tínngưỡng thờ Mẫu của nhân dân ViệtNam Hiện nay di vật còn lại chỉ có cácsắc phong thời Nguyễn và 1 am thờnhỏ

5 Đền Cả Tào Sơn Nơi tập trung các sắc phong của các

đền (đã bị phá hủy) trên địa bà xã Tào

11

7 Đền Cửa Lũy Hoa Sơn

Thờ Thánh mẫu Lũy Sơn – là vị nữ yluôn chăm lo sức khỏe cho nghĩa quân

14 Đền Giáp Nhì Thạch Sơn

15 Cửa Chùa Thạch Sơn Thích thạch lãm

16 Đền Nhà Bà Cao Sơn Thờ thành hoàng làng

17 Đền Rọng Mặt Cao Sơn Thờ thành hoàng làng

18 Đền Cam Lĩnh Cao Sơn Thờ thành hoàng làng

19 Đền Đô Lượng Thạch Sơn Thờ bà chúa Nhâm – người liên lạc cho

vua Lê

+ Hệ thống nhà thờ họ

1 Nhà thờ họ Lê Quốc Tường Sơn Nơi thờ tự của tổ tiên dòng họ

2 Nhà thờ họ Bùi Công Tường Sơn Nơi thờ tự của tổ tiên dòng họ

3 Nhà thờ họ NguyễnĐình Vĩnh Sơn Nơi thờ tự của tổ tiên dòng họ

4 Nhà thờ họ Tô Đức Sơn Nơi thờ tự của tổ tiên dòng họ

5 Nhà thờ họ NguyễnHữu Vĩnh Sơn Nơi thờ tự của tổ tiên dòng họ

6 Nhà thờ họ Phan Lĩnh Sơn Nơi thờ tự của tổ tiên dòng họ

4 Nội dung tư liệu về một số di tích tiêu biểu trên địa bàn huyện Anh Sơn cần sử dụng vào các bài học lịch sử

Trong bảng danh mục trên, tôi đã tập trung nghiên cứu và chọn lọc một

số di tích tiêu biểu để khai thác và sử dụng vào dạy học lịch sử ở trường THPTnhằm minh họa cụ thể những sự kiện nổi bật qua các thời kì từ nguyên thủy đếnhiện đại, phù hợp với thời lượng chương trình và phạm vi đề tài, tránh sự dàntrải, ôm đồm về mặt kiến thức

4.1 Di tích lịch sử thời nguyên thủy

* Di tích khảo cổ hang Đồng Trương

Hang Đồng Trương nằm dưới chân một núi đá vôi của hệ thống dãy lènKim Nhan thuộc xã Hội Sơn, huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An, cách thành phốVinh 100km về phía Tây Nam, cách huyện lỵ Anh Sơn 4km về phía Tây

Hang là nơi cư trú của người tiền sử thuộc văn hóa Hòa Bình (cách ngày nay 1,5 vạn năm đến 2 vạn năm) và văn hóa Đông Sơn (cách ngày nay 2,500 năm) 1

Căn cứ Thông tư 09/2011/TT – BVHTTDL ngày 14/7/2011 quy định vềnội dung hồ sơ khoa học để xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắngcảnh

Căn cứ kết quả khảo sát, nghiên cứu về di tích hang Đồng Trương, cho

thấy di tích hang Đồng Trương thuộc loại hình: Di tích Khảo cổ

1 Theo “Hang Đồng Trương - Nghệ An: Kết quả khai quật và giá trị lịch sử” của PGS.TS Nguyễn Khắc Sử, Bùi

Vinh - Viện Khảo Cổ Học Hà Nội - năm 2009 - trang 33.

13

Hang Lèn Đồng Trương là một địa điểm nằm cách quốc lộ 7 khoảng 70m,phân bố dưới chân một núi đá vôi thuộc hệ thống dãy lèn Kim Nhan, nơi cóthung lũng Trà Lân – một địa danh lịch sử nổi tiếng gắn liền với chiến thắngquân Minh thời Lê Lợi.

Vào tháng 4 năm 1998, người dân xã Hội Sơn phát hiện và nhặt được rìu

đá tại hang Đồng Trương và đã báo cáo với chính quyền các cấp Bảo tàng tổnghợp tỉnh Nghệ An cử cán bộ về thực địa, tiến hành khảo sát, thu lượm được 33mảnh gốm thô, cứng, xương gốm pha cát trong lớp đất mặt Từ đó, họ nhận địnhrằng: “đây là một di chỉ cư trú của con người cuối thời đại đá mới”

Để có cái nhìn chính xác hơn, Bảo tàng tổng hợp Nghệ An đề nghị ViệnKhảo cổ học giúp xác minh tính chất, niên đại và giá trị của di chỉ hang ĐồngTrương

Tháng 6 năm 2000, Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng tổng hợpNghệ An tiến hành thám sát

Hình 02: Hang Đồng Trương

Kết quả đào thám sát 7m2 ở hang Đồng Trương, di chỉ này có tầng vănhóa dày 1.0 - 1,2m, cấu tạo chủ yếu là đất sét, vôi, vỏ ốc, than tro bếp, xươngrăng động vật Trong độ sâu từ lớp mặt đến 0,4m tầng văn hóa bị xáo trộn, thuđược công cụ đá ghè đẽo, đồ đất nung, di vật đồng và gốm sứ hiện đại Từ độsâu 0,5m trở xuống tầng văn hóa còn nguyên vẹn Trong lớp này không có gốm,

đồ đồng, chủ yếu tìm thấy công cụ cuội ghè đẽo mang đặc điểm nền văn hóa Hòa Bình

Cuộc khai quật được tiến hành từ ngày 10 tháng 02 đến ngày 12 tháng 3năm 2004 Trong đợt khai quật này do Viện Khảo cổ học Việt Nam chủ trì đãthu được các loại di vật gồm có: đồ đá: 1.176 di vật đá ; đồ gốm: 4.457 mảnh

gốm; đồ đất nung: 16 dọi xe chỉ; đồ đồng: 24 tiêu bản (trong đó 16 di vật đồng mang đặc trưng đồ đồng văn hóa Đông Sơn Ngoài các di vật trên, trong hố khai

quật di chỉ hang Đồng Trương còn phát hiện được 05 bếp lửa, 10 mộ táng và

một số tàn tích xương răng động vật và vỏ nhuyễn thể thuộc lớp văn hóa Hòa Bình Tháng 6 năm 2006, PGS.TS Nguyễn Lân Cường - Hội Khảo cổ học Việt

Nam và Ban quản lý Di tích - Danh thắng tỉnh Nghệ An về di chỉ hang ĐồngTrương đào phúc tra để thu thập những di cốt người khai quật trước đó Trongđợt phúc tra này còn phát hiện thêm 02 ngôi mộ táng nữa

Hình 03: Mộ táng được khai quật tại hang Đồng Trương

15

Hình 04: Di cốt người tại hang Đồng Trương

Như vậy, trong ba lần thám sát, khai quật và phúc tra di chỉ khảo cổ hangĐồng Trương cho thấy: Đây là một địa điểm khảo cổ khá đặc biệt, bởi nó khôngnhững là di chỉ khảo cổ thứ hai được phát hiện trên đất Nghệ An sau di chỉ khảo

cổ học Làng Vạc (nay là phường Nghĩa Hòa, thị xã Thái Hòa, tỉnh Nghệ An), có

chứa hai giai đoạn thuộc thời Đá cũ và thời Kim khí, mà còn là di chỉ đầu tiênphát hiện được vết tích các mộ táng thời Đá cũ Những kết quả đó cho phépchúng ta nghiên cứu chủ nhân của nền văn hóa xưa cũng như lịch sử hình thành,phát triển và vai trò của vùng đất Nghệ An trong quá trình hình thành và pháttriển xã hội loài người

4.2 Di tích liên quan đến thời kỳ nhà Lý

Đô Lương) làm đường, khởi xướng hai con đường thượng đạo lên Kỳ Sơn vàcon đường ra Thanh Hóa, từ việc chiêu dân, lập ấp của Lý Nhật Quang, từ việcphát triển sản xuất nông nghiệp,… đã cho thấy một tầm nhìn xa, rất xa của LýNhật Quang với miền Tây xứ Nghệ và cũng khẳng định sự đóng góp và lợi thếcủa địa bàn Anh Sơn với việc mở mang biên thùy phía Tây Tổ quốc Trongphòng thủ quốc gia ở phía Tây xứ Nghệ của quốc gia, Lý Nhật Quang đã chọnAnh Sơn làm vùng đất “tiến có thế công, lùi có thế thủ” Sự linh ứng của vùngđất còn lưu dấu trong câu chuyện truyền ngôn: Một lần giặc Ai Lao sang quấynhiễu miền Tây, Lý Nhật Quang đem quân từ Bạch Dương (Đô Lương) lên diệtgiặc Qua xã Lạng Điền thì đã tối, ngài lệnh cho quân sĩ dừng lại hạ trại Quánửa đêm một vị thần hiện lên báo mộng: Uy Minh vương đi lần này chưa đánhgiặc đã tan Quả vậy, Lý Nhật Quang chưa động binh giặc đã tháo chạy Khi trở

về Lý Nhật Quang tìm lại nơi mình đã nghỉ chân, hỏi thăm các già làng, Ngườiđược biết vùng đất này có đền thờ Hồ Quý - một thanh niên trí dũng hơn người,giàu lòng nhân ái đã quên mình xông vào hang ổ của con “Giải hòm” đã thànhtinh ở vùng cửa sông để cứu học trò trong làng Giết chết được quái vật nhưng

Hồ Quý đã bị thương nặng và trút hơi thở cuối cùng nơi cửa sông Dân làng nhớ

ơn Hồ Quý vì sự học của con em mà quên mình nên đã lập đền thờ Hồ Quý linhthiêng thường báo mộng khi có đại sự Lý Nhật Quang vô cùng cảm động đã

vào đền thắp hương, thấy đền còn sơ sài đã xuất thêm tiền để dân làng xây cấtđàng hoàng hơn Ngoài đền có 2 con voi mẹp bằng đá to phủ phục nên dân làngquen gọi đền này là đền Voi Mẹp.

Bi hùng, hào sảng là huyền thoại về cái chết của người anh hùng dân tộc,người có công đầu mở mang bờ cõi Anh sơn Huyền thoại rằng: Lý Nhật Quangtrong trận cuối cùng đánh giặc Lão Qua đã bị trọng thương Tuy giặc đã chémđầu Ngài nhưng Ngài vẫn tiếp tục đặt đầu mình lên cổ và ngồi vững vàng trênlưng ngựa chạy về Trung quân phải dừng lại Mộ Điền, Mạc Điền để ngài chữathương Về đến Bạch Dương thì ngài qua đời Thương nhớ người anh hùng dântộc đã có công khai sơn phá thạch, kiến ấp vùng đất này, nhân dân xã Mộ Điền

đã lập đền thờ ông và hàng năm ngày 6 tháng giêng làng khai hạ, ba giáp tổchức rước kiệu về đình làng, tổ chức cúng tế đến ngày 7 mới đưa về đền Ngàynay xã Vĩnh Sơn đã lập lại đền thờ Lý Nhật Quang to đẹp, đàng hoàng

Hàng năm, nhân dân làng Thượng Thọ, xã Vĩnh Sơn tổ chức lễ hội tại đềnngày 15 tháng 2 và rằm tháng 7 âm lịch

Hình 05: Đền Lý Nhật Quang

4.3 Di tích liên quan đến Thời kỳ nhà Trần

* Đền thờ Sát Thái Đại Vương Hoàng Tá Thốn

Đền Sát Hải Đại Vương ở xã Tào Sơn là một ngôi đền có từ xưa naythuộc thụn 2, với kiến trúc trang nghiêm có chạm trổ, có ngựa, kiệu long đình,súng thần cơ, chuỳ, văn bia…

Sát Hải Đại Vương là phong sắc của thực tên là Hoàng Tá Thốn, tên chữ

là Hoàng Minh, mỹ hiệu là Tô Đại Chiêu, sinh quán làng Vạn Phần, huyện Đông

17

Thành (nay Diễn Châu) Trú quán thôn Vạn Tràng (nay xã Long Thành, huyệnYên Thành) Mẹ người họ Trương ở làng Lý Trai (nay là xã Diễn Kỷ DiễnChâu) Cha không rõ là ai.

Chuyện kể rằng bà mẹ ra sông ghánh nước Bà bống thấy hai con trâu bạc,

từ dưới sông hùng hổ đi lên và lao vào húc nhau Chúng đuổi nhau tới gần chỗ

bà Bà dùng đòn ghánh đuổi hai con trâu, tự nhiên hai con trâu biến mất Bà nhìnthấy trên đầu đòn ghánh có dính một chiếc lông trâu Về nhà bà thấy trong ngườikhác lạ và bà mang thai Đủ tháng, đủ ngày bà sinh nở một cậu bé khôi ngô

Cậu bé được đặt tên là Hoàng Tá Thốn Cậu lớn nhanh, sức khoẻ lạthường, không ai vật nổi Đặc biệt cậu có tài bơi lội, tỏ ra có tri xảo hơn người

Lúc Hoàng Tá Thốn vừa đến tuổi trưởng thành, cũng là lúc nhà Nguyênxâm lược nước ta Hoàng Tá Thốn lên đường nhập ngũ Được Trần Hưng Đạotin dùng, cho làm Nội thư gia, giúp việc binh thư và luyện tập quân đội, đượcgiao chỉ huy chiến thuyền trong trận đánh lớn ở trên sông Bạch Đằng (1228),ông đã dùng kế dục thuyền giặc và thắng lớn

Khi xét công khen thưởng nhà vua phong là “Sát hải đại Tướng quân”.Saukhi ông mất, nhà vua phong tặng “ Trung dũng dực bảo trung hưng, hộ quốc tỷdân, Sát hải đại tướng quan thiên Bồng nguyên soái chi thần”.Nhân dân nhiềunơi lập đền thờ ông, Riềng đền thờ tại xã Tào Sơn được lập nhằm rước linh khíHoàng Tá Thốn để nhân dân thờ phụng và ghi nhớ công ơn ông, đến sau này đềnthờ chủ yếu là do nhân dân thuộc làng vạn dọc sông lam quản lý và thờ phụng

Hiện nay ngôi đền nằm trong khuôn viên diện tích = 500 m2, cửa và cổngchính của ngôi đền hướng về phía tây nam, nhìn thẳng xuống sông Lam, hiệnnay vẫn cũn di tích hai cột cổng cao khoảng 3m, trên đỉnh có cặp ngưu chầu vềnhau, theo lỗi từ ngoài cổng vào hết bậc cấp ngay bên trái cửa đền là một cái bànthờ thổ công xây bằng gạch, diện tích khoảng 1m2 và bên trái là một bức văn biabằng chữ Hán được khắc trên bia đá cao khoảng 1m, rộng khoảng 40cm

Hàng năm vào ngày 24/12 nhân dân làng vạn ở hai xã Tào Sơn và LạngSơn làm lễ trải áo có lễ vật thờ cúng

4.4 Di tích gắn liền với sự kiện cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cuả Lê Lợi

a Di tích lịch sử đền Cửa Lũy

Nằm dưới dãy núi Kim Nhan, di tích đền Cửa Lũy được xây dựngtrên một khu đất rộng rãi, thoáng đãng thuộc xóm 1, xã Hoa Sơn, huyệnAnh Sơn, tỉnh Nghệ An

Đền được lập đầu tiên là để thờ Thánh Mẫu Lũy Sơn Theo lời kể của

các cụ cao niên ở địa phương và một số tài liệu còn lưu truyền, thì đền Cửa Luỹđược lập nên để thờ Thánh Mẫu Lũy Sơn – người đã có công chăm sóc cho nghĩa

quân Lam Sơn trong những năm kháng chiến chống quân Minh của Lê Lợitại miền núi Nghệ An

Tương truyền: Sau khi san phẳng đồn Đa Căng (Thanh Hóa), thắng lớn

ở Bồ Đằng (Quỳ Châu), nghĩa quân Lam Sơn tiến hành bao vây thành TràLân Để bảo vệ an toàn cho nghĩa quân, không cho giặc Minh từ đồngbằng tấn công lên giải vây cho thành Trà Lân, tại Cửa Gió (Cửa lũy) – nơigặp nhau giữa dãy núi đá hiểm trở Trốc Đồng và Thung Rất, chi có mộtcon đường độc đạo đi qua, nghĩa quân đã đắp đất lũy, lập đồn (doanh trại)chốt lũy rất kiên cố Lúc bấy giờ do không hợp với thủy thổ, đường hànhquân gian nan, cuộc sống rừng núi hết sức khó khăn, gian khổ, nênnghĩa quân thường xuyên bị ốm đau, dịch bệnh

Trước tình cảnh đó, dưới trướng của một tướng quân có một Nữ y tìnhnguyện đi chăm lo sức khỏe cho nghĩa quân Cô là một nữ y có đức tínhcần cù, đầy lòng nhân hậu, luôn tận tâm, tận lực chăm lo, cứu chữa sứckhỏe cho binh sỹ Nhờ sự tận tụy đó, sức khỏe của nghĩa quân được bảođảm, góp phần vào chiến thắng của nghĩa quân Lam Sơn tại miền tây Nghệ

An, được mọi người tin yêu, quý trọng, tôn vinh như một ân nhân

Một hôm, doanh trại bị dịch sốt rét hoành hành, thuốc thang thiếu thốnnghiêm trọng Để có đủ thuốc cứu chữa cho mọi người, cô không quản ngạikhó khăn, gian khổ, một mình vượt núi băng rừng đi tìm các phương thuốcquý Trên đường đi, do đã kiệt sức, cô dựa vào một gốc cây cổ thụ ven đườngngồi nghỉ và rồi không gượng dậy được Không thấy cô về, quân sỹ tản đi cáchướng để tìm kiếm và đưa cô về doanh trại trong trạng thái mê man, bất tỉnh,nhưng tay vẫn nắm chặt bó lá thuốc vừa hái được

Ngày hôm sau, cô qua đời Vô cùng thương tiếc người nữ y tận tụy đã quênmình vì sự nghiệp chăm lo sức khỏe cho binh sỹ với mong muốn góp sức cùng

non sông xã tắc, chống giặc giặc Minh, giành độc lập chủ quyền cho đất nước.

Vị tướng quân đã cho binh sỹ an táng cô tại trên một vùng đất gần vọng gác Cửa

Lũy, về sau, vùng đất có mộ cô này được nhân dân gọi là cánh Đồng Cô

Một lần, tướng quân cùng binh sỹ ra viếng mộ cô Sau khi viếng xong, trên

đường tuần hành trận tuyến, bỗng thấy một con thỏ trắng từ gốc cây cổ thụ (nơi

cô ngồi nghỉ lần cuối) chạy ra giữa đường ngăn bước tiến của tướng quân, lượn

ba vòng quanh đoàn tướng quân rồi biến mất Thấy đây có thể là điềm dữ, vịtướng quân ra lệnh quân sỹ quay về và tuần tra, canh gác doanh trại cẩn mật.Sáng hôm sau, bắt được một toán thám báo của quân Minh, chúng khai rằng:

nhận lệnh đi ám sát vị tướng trấn giữ vùng đất này Lại có truyền thuyết (theo ông Ninh Viết Giao, trong sách Tục thờ thần và thần tích Nghệ An) kể rằng:

Trong một trận giao chiến với quân Minh, Lê Lợi và các tướng sỹ phải chạy vàomột khu rừng để lẫn tránh, nhưng quân Minh vẫn bám riết sau lưng Gấp quá, LêLợi phải chạy vào bụi kín Quân Minh bu xung quanh đưa giáo xỉa vào mình

19

Vương, Vương phải lấy đất chùi vết máu Chúng cho chó săn vào lùng sục, đánhhơi Bỗng từ gốc cây, một con Chồn trắng chạy ra, chó đuổi theo con Chồn Thế

là Lê Lợi được thoát Lê Lợi cho rằng Thỏ trắng hay Chồn trắng đều chính là Nữ

y hiện hình cứu mạng, liền cho quân sỹ dựng đền thờ ngay dưới gốc cây cổ thụ

mà thỏ trắng xuất hiện và lấy tên là đền Lũy Sơn ( hay đền Cửa Lũy) Đền nổi tiếng linh nghiệm, nên Nữ y được vua Minh Mạng phong là “Bạch y thánh mẫu Lũy Sơn”, đến đời vua Khải Định phong là “Dực bảo Trung hưng Thượng đẳng thần” Rất tiếc, do chiến tranh, đền bị bom đạn tàn phá, những

sắc phong đó cũng không còn Sau này, được sự cho phép về chủ trương

của các cấp và sự đóng góp công đức của gia đình ông bà Tráng (phường Lê Lợi, Thành phố Vinh), đền được khôi phục lại Và cũng chính lần tu bổ, phục hồi này, từ tín ngưỡng thờ vị thần chính là Nữ y(Thánh Mẫu Lũy Sơn)

nhân dân nơi đây đã tôn vinh và phát triển thành tín ngưỡng thờ Lê Lợi và

các tướng sĩ của ông, Tam Tòa Thánh Mẫu, tứ phủ công đồng (Hưng Đạo Đại Vương), Phật, Đây cũng là biểu hiện của tam giáo đồng nguyên

thường gặp ở các đền chùa nông thôn Việt Nam

Về sau, để tưởng nhớ những công lao to lớn của những anh hùng kiệt xuấttrong chống giặc ngoại xâm giành và bảo về nền đọc lập tự chủ của dân tộc thờiphong kiến, nhân dân nơi đây còn lập bài vị thờ Lê Lợi – người lãnh đạo nhân tagiành thắng lợi trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn; thờ Hưng đạo đại vương TrầnQuốc Tuấn – vị chỉ huy tài giỏi với ba lần đánh thắng giặc Mông – Nguyên đướthời trần

Trong đời sống tâm linh, đền của Lũy còn thờ:Tam Toà Thánh Mẫu: Mẫu

Đệ nhất (Mẫu Liễu Hạnh), Mẫu đệ nhị (Mẫu Thượng Ngàn), Mẫu đệ tam (Mẫu Thoải), Phật, tượng Cửu Long, tượng Tuyết Sơ:., tượng Thuyết Pháp, tượng Niết bàn, tam Thế, Quan Âm

Đền Cửa Luỹ là nơi sinh hoạt văn hoá tâm linh của nhân dân, ngoài nhữngngày sóc, vọng, nhân dân thường đến đây thắp hương cầu mong sự bình yên, no

ấm Còn có những ngày như:

- Ngày 3 tháng 3: Giỗ Mậu

- Ngày 8 tháng 4: Khánh đản Phật Thích Ca

- Ngày 15 tháng 7: Ngày cúng Chúng sinh

- Ngày 20 tháng 8: giỗ Cha (Đức Thánh Trần)

- Ngày 22 tháng 8: Giỗ Lê Lợi

Nhân dân khắp nơi lại tề tựu về đây tổ chức tế lễ, nhằm tri ân những vịthần, thánh đã có công với dân với nước, giúp làng trong cuộc sống

Đền được xây dựng trên một khu đất đẹp, phong cảnh hữu tình, nơi gắn liềnvới cuộc khởi nghĩa Lam Sơn của Lê Lợi trong những năm kháng chiến chốngquân Minh trên đất Nghệ An

Ngày 06 tháng 9 năm 2011 Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An có Quyết định

số 3598/QĐ-UBND-VX về việc công nhận Đền Cửa Lũy xã Hoa Sơn là di tíchlịch sử văn hoá cấp tỉnh

Hình 06: Đền Cửa Lũy

b Di tích lịch sử đền Trương Hán

Trong những ngày nghĩa quân Lam Sơn bao vây thành Trà Long ( Tứcthành Nam thuộc phủ Trà lân cũ, ở huyện Con Cuông) nhân dân địa phương hếtlòng ủng hộ Một người tiêu biểu trong đó là Trương Hán Ông là một tù trưởngngười Thái ở bản Khe Trằng, Mường phục Đứng dưới cờ nghĩa quân Lê lợi,Trương Hán cùng với hai em là Trương Tam và Trương Tham đã đem trâu,ngựa, gà vịt và lương thực của gia đình giúp đỡ nghĩa quân trong những ngàyvất vả Chính Trương Hán đã dẫn đường cho nghĩa quân tiến vây thành Trà long

và cùng với dân bản, dân Mường ngày đêm vận chuyển lương thực phục vụnghĩa quân Lam sơn trong những ngày vây thành, mai phục giết giặc Lươngthực cạn, nhà có “cây Khầu” Trương Hán đã cho gia nhân bứt hết quả dùng vàoviệc nuôi quân Bứt hết quả khầu ở vườn nhà, Trương Hán đưa gia nhân và dâncác bản vào rừng tìm quả Khầu, cây khủa và đào củ Mài, hái rau rừng để phòviệc nghĩa

21

Thiên hạ đại định, Trương Hán được Lê Lợi ban cho một chức quan vàkhoanh một vùng đất gồm “ Tam Bách Đỉnh Sơn” (Ba trăm đỉnh núi), cho gọicây Khầu ở nhà Trương Hán là “Khầu quận công” Chưa hết vua còn ban chođịa phương ấy cái tên “Tiên Kỳ” tức là có công trong buổi đầu dựng nước vàtặng cho xã ấy một con dao vàng để làm “Kỷ niệm” Việc nhân dân bứt quảKhầu, hái rau rừng nuôi nghĩa quân Trương Hán qua đời, nhà vua cho lập đềnthờ truy tặng là “ Khả lãm quốc công” Đền làm ở bên cạnh Khe Trằng bà conđịa phương gọi là đền “Tả Ngọn”

4.5 Di tích lịch sử trong thời kỳ chống Pháp

* Di tích lịch sử hiệu Yên Xuân

Di tích Hiệu Yên Xuân trước đây thuộc làng Dương Xuân, tổng ĐặngSơn, phủ Anh Sơn, nay là xã Lĩnh Sơn, huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An Di tíchcách thành phố Vinh 75 km về hướng Tây Bắc theo đường Quốc lộ số 7

Năm 1922, được giác ngộ bởi các vần thơ yêu nước của cụ Phan BộiChâu một nhóm tâm giao gồm có: Hoàng Khắc Bạt, Cao Xuân Khoách, PhanThái Ất và Nguyễn Văn Bác được hình thành ở làng Dương Xuân Mục đích củanhóm là góp vốn mở một cửa hiệu bán thuốc Bắc; đồng thời làm nơi đi lại, đàmluận thời cuộc và xây dựng quỹ cho việc nghĩa Bên cạnh việc góp vốn, nhómcòn tổ chức góp ruộng cày chung, hưởng hoa lợi theo sự đóng góp Uy tín củacửa hàng về việc bốc thuốc và giá cả hàng tạp hoá phải chăng nên khách hàng và

số người tham gia góp cổ phần ngày càng đông - lên đến 40 người Từ năm1922-1924, nhóm này đã góp sức vào việc vận động 11 thanh niên trong vùngxuất dương du học Năm 1925, những người tham gia góp cổ phần đó đã lập “Hội ái hữu bí mật”, một tổ chức mang tính chất cách mạng ra đời sớm nhất ởAnh Sơn Mục đích của Hội là “ Đồng lao cộng tác, thông công dịch sử”, cónghĩa là: đồng cam cộng tác, đổi công hợp tác

Khi buôn bán đã phát đạt, vốn kha khá, yêu cầu phải mở rộng cửa hiệu.Năm 1925, Hội đã mua lại căn nhà của một công chức kiểm lâm người Pháp ởlàng Lãng Điền( nay là xã Đức Sơn) đem về làng Dương Xuân làm trụ sở Hội.Hội đã phân công ông Cao Xuân Hỷ và Nguyễn Văn Toàn giám sát thi công.Nhà làm xong, nhận thấy hầu hết hội viên là người của hai làng Dương Xuân vàYên Lĩnh, Hội đã quyết định dùng tên ghép của hai làng đặt tên cho cửa hàng là:Hiệu Yên Xuân

Hiệu Yên Xuân là một ngôi nhà hai tầng, kiến trúc kiểu “song diêm”,ngoảnh mặt về hướng Nam Nhà làm hoàn toàn bằng gỗ lim, lợp ngói vẩy Cácđầu giao được cách điệu hình Rồng Tầng dưới có 6 cột gỗ lim tròn, cửa chính

có 8 cánh, hai cửa sổ và hai cửa ra vào đằng sau Tầng hai sàn lát bằng gỗ cácloại, phía trước có cửa sổ, lan can bằng gỗ song thưa cao 0,8 m hai cửa kéo haiđầu hồi, hai cửa chính trạm trổ hoa văn hình chữ X Từ tầng dưới lên tầng trên

có cầu thang bằng gỗ Tầng dưới dùng làm nơi bán hàng tạp hoá, thuốc Bắc,may mặc Tầng trên dùng để khám bệnh và đó cũng là nơi họp bàn việc bí mật.Hiện trong di tích còn giữ được một số hiện vật của cửa hiệu như: tủ đựng thuốcBắc, hòm đựng tiền quỹ, máy khâu

Hiệu Yên Xuân ngày càng phát triển, các hội viên đã mở rộng kinhdoanh ra Bắc vào Nam, đó là điều kiện đi lại hoạt động dễ dàng Năm 1926, Hội

đã bắt liên lạc với Việt nam Thanh niên cách mạng đồng chí Hội( gọi tắt làThanh niên) Tổ chức Thanh niên đã cử đồng chí Dương Đình Thuý về xâydựng cơ sở, tập hợp những người tiến bộ giác ngộ, lập tiểu tổ Việt Nam Thanhniên cách mạng đồng chí Hội đầu tiên ở Anh Sơn tại Hiệu Yên Xuân Chín đồngchí được kết nạp vào tổ chức Thanh niên là: Trần Hữu Thiều, Phan Thái Ất, CaoXuân Khoách, Hồ Sỹ Viên, Phan Hoàng Thân, Bùi Khắc Thừa, Hoàng KhắcBạt, Nguyễn Hữu Đức và Nguyễn Hữu Cơ Các cơ sở của Hội Thanh niên đượcxây dựng mạnh trong 2 năm 1928-1929 Hiệu Yên Xuân trở thành đầu mối liênlạc của tổ chức Thanh niên ở Anh Sơn

Hình 07: Hiệu Yên Xuân

Tháng 9-1929, phong trào cách mạng ở Anh Sơn phát triển mạnh, đồngchí Nguyễn Phong Sắc, uỷ viên Trung ương Đảng, phụ trách Xứ uỷ Trung Kỳ

đã về đây triệu tập một cuộc hội nghị bí mật tuyên bố thành lập chi bộ ĐôngDương cộng sản Đảng đầu tiên ở Anh Sơn Đến tháng 11/1929, cũng tại HiệuYên Xuân Tổng Nông hội Nghệ An được thành lập, do đồng chí Phan Thái Ấtlàm Bí thư

23

Sau khi Đảng cộng sản Việt Nam ra đời, Hiệu Yên Xuân càng phát huytác dụng Nơi đây là cơ sở hoạt động của Đảng và cũng là cơ sở kinh tài củaĐảng Trong những năm 1930-1931, khi phong trào đấu tranh của nhân dân lêncao

Ngày nay Hiệu Yên Xuân đã trở thành phòng truyền thống của địaphương Chính quyền địa phương cũng thường dùng Hiệu Yên Xuân làm nơi tổchức kỷ niệm các ngày lễ lớn của dân tộc Các thế hệ trẻ Anh Sơn rất tự hào vềtruyền thống của cha ông mình

Hình 08: Những Hội viên ban đầu của Hiệu Yên Xuân

Hình 09: Dao cắt thuốc của Hiệu Yên Xuân

25

Hiệu Yên Xuân là nơi ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử có giá trị, ngày16/11/1988 Bộ Văn hoá đã ra quyết định số 1288 VH/QĐ công nhận Hiệu YênXuân là di tích Lịch sử Văn hoá cấp Quốc gia.

4.6 Di tích lịch sử gắn với thời kỳ kháng chiến chống Mỹ

* Nghĩa trang quốc tế Việt - Lào

“Việt - Lào hai nước chúng ta,Tình sâu hơn nước Hồng Hà, Cửu Long”

Đó là câu nói bất hủ của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tình hữu nghị đặc biệtViệt Nam - Lào Trải khắp dải đất hình chữ S thân yêu cũng như trên đất nướcTriệu Voi có không biết bao nhiêu địa danh, công trình lưu giữ những chứngtích cho mối quan

hệ đặc biệt của hai dân tộc anh em Việt Nam - Lào Nghĩa trang liệt sỹ

Hình 10: Cổng Nghĩa Trang Việt - Lào

Năm 1945 ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời, Chủ tịch HồChí Minh mời Hoàng thân Xuphanuvông đang ở Vinh ra Hà Nội và tiếp Hoàngthân vào ngày 4/9/1945 Cuộc gặp gỡ đã có tác động mạnh mẽ, quyết định đốivới Hoàng thân trong việc chọn lựa con đường làm cách mạng Ngày30/10/1945, Chính phủ Lào Ít-xa-la và Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòachính thức ký kết bản “Hiệp định hợp tác tương trợ Việt - Lào” và quyết địnhthành lập “Liên quân Lào - Việt” nhằm bảo vệ nền độc lập ở mỗi nước mà haidân tộc vừa giành được Hiệp định và quyết định trên là cơ sở pháp lý đầu tiên

về mối quan hệ liên minh chiến đấu giữa hai dân tộc với tư cách hai nhà nước

Ngày 16/5/1948, Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương quyết địnhthành lập Ban Cán sự hải ngoại của Đảng với nhiệm vụ giúp nhân dân Lào xâydựng phong trào cách mạng, đẩy mạnh kháng chiến ở phía Tây Ngày