Chuyên đề 2TRUYỀN THỐNG ĐẠO ĐỨC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM Giúp học viên nắm được: + Sức mạnh truyền thống trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam+ Truyền thống đạo đức dân tộc trong quan hệ với thiên nhiên.+ Truyền thống đạo đức dân tộc trong việc bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ. Giúp học viên có sự hiểu biết đúng đắn về truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam từ đó vận dụng vào mỗi cá nhân để xây dựng đất nước ngày càng văn minh, giàu đẹp.I. Sức mạnh truyền thống trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Việt NamII. Truyền thống đạo đức dân tộc trong quan hệ với thiên nhiên.III. Truyền thống đạo đức dân tộc trong việc bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ.
Trang 1Chuyên đề 2
TRUYỀN THỐNG ĐẠO ĐỨC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM
A Mục đích, yêu cầu:
- Giúp học viên nắm được:
+ Sức mạnh truyền thống trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam
+ Truyền thống đạo đức dân tộc trong quan hệ với thiên nhiên.
+ Truyền thống đạo đức dân tộc trong việc bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ
- Giúp học viên có sự hiểu biết đúng đắn về truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam từ đó vận dụng vào mỗi cá nhân để xây dựng đất nước ngày càng văn minh, giàu đẹp
B Kết cấu nội dung của bài:
Gồm 3 phần:
I Sức mạnh truyền thống trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam
II Truyền thống đạo đức dân tộc trong quan hệ với thiên nhiên.
III Truyền thống đạo đức dân tộc trong việc bảo vệ chủ quyền, lãnh thổ.
C Phương pháp giảng dạy và đồ dùng dạy học
- Phương pháp: Thuyết trình, giảng giải, vấn đáp
- Đồ dùng dạy học: giáo án, đồ dùng gảng dạy, tài liệu liên quan
D Tài liệu phục vụ soạn giảng:
- Tài liệu Chương trình bồi dưỡng chuyên đề về giáo dục đạo đức cách mạng trong thời kỳ mới của Ban Tuyên giáo Trung ương
D Nội dung các bước lên lớp:
Bước 1 Ổn định tổ chức:
Sĩ số:
Bước 2 Kiểm tra bài cũ:
Trang 2Bước 3: Giảng bài mới:
Như chúng ta đã biết, lịch sử VN đã trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước Quá trình đó đã rèn luyện và hun đúc nên những thế hệ con người Việt Nam giàu lòng yêu nước, sẵn sàng xả thân để cứu nước, có tinh thần chịu đựng gian khổ, khó khăn Những đức tính đã trở thành truyền thống mà hàng ngàn đời nay, những thế hệ con người Việt Nam đã nâng niu, gìn giữ Đó là những giá trị tinh thần, tư tưởng như: lòng yêu nước, tính cần cù, sáng tạo, trọng nhân nghĩa, kính thầy, ham học,… Nó không chỉ có tác dụng củng cố, phát triển quan hệ xã hội mà còn tạo ra sức mạnh cho con người vượt qua khó khăn trong cuộc sống để phát triển
xã hội và hoàn thiện nhân cách Có những phong tục tập quán, những thói quen không phù hợp với sự phát triển xã hội thì không thể coi đó là những truyền thống Vậy, khi nói đến đạo đức truyền thống thường là nói đến những giá trị văn hóa, tinh thần tốt đẹp, có ý nghĩa tích cực.
Ngày nay trong sự nghiệp đổi mới đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng trong bối cảnh quốc tế vô cùng phức tạp và đầy thử thách thì những giá trị truyền thống đạo đức của dân tộc cần được phát huy mạnh mẽ hơn nữa Trong đó thế hệ trẻ như
đa số các đồng chí đang có mặt ở đây đóng vai trò hết sức quan trọng Các đồng chí chính là lực lượng nòng cốt, là động lực thúc đẩy sự phát triển của đất nước Vì vậy bồi dưỡng truyền thống đạo đức của dân tộc cho thế hệ trẻ nói riêng và cho các tầng lớp trong xã hội nói chung là một việc làm cần thiết và hết sức quan trọng Nội dung cụ thể như thế nào tôi và các đồng chí cùng tìm hiểu chuyên đề ngày hôm nay:
Chuyên đề 2
TRUYỀN THỐNG ĐẠO ĐỨC CỦA DÂN TỘC VIỆT NAM
I Sức mạnh truyền thống trong lịch sử hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam
1 Truyền thống đạo đức quý báu của dân tộc ta
Theo các đ/c hiểu truyền thống là gì?
Trang 3"Truyền thống", theo gốc từ Latinh được viết là "Tradio”có nghĩa là "truyền lại",
"nhường lại", "giao lại" và "phân phát" Do vậy, hiểu theo nghĩa đơn giản nhất của từ này, truyền thống là sự kế thừa di sản xã hội có giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Còn hiểu theo nghĩa chung nhất:
- Truyền thống là những thói quen hình thành lâu đời, được khắc sâu trong nếp sống, nếp nghĩ và hành động của mỗi con người và của dân tộc
Ví dụ như Tết Nguyên đán của dân tộc ta được nhìn nhận là ngày đầu tiên của năm mới không chỉ đối với người VN ở trong nước mà đối với những người VN đang công tác và sinh sống ở nước ngoài Hay như tục thờ cúng tổ tiên, cúng giỗ
là những truyền thống tốt đẹp mà chúng ta vẫn gìn giữ cho đến tận hôm nay.
- Với truyền thống, con người và XH tiếp thu được những giá trị, kinh nghiệm sống của thế hệ trước
Ca dao tục ngữ là những ví dụ điển hình trong việc đúc rút kinh nghiệm sống của ông cha ta từ xa xưa như:
Kinh nghiệm trong chăn nuôi:
-“Gà đen chân trắng mẹ mắng cũng mua
Gà trắng chân chì, mua chi thứ ấy”
- “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”
Kinh nghiệm xem thời tiết:
- “Trăng quầng trời hạn, trăng tán trời mưa”
- “Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa”
- “Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy cơn đằng nam vừa làm vừa chơi”
Về văn hóa ứng xử:
- Kính lão đắc thọ
- Kính già già để tuổi cho
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần
- Lời chào cao hơn mâm cỗ
Trang 4
Tất cả những kinh nghiệm đó giúp chúng ta rút ngắn được thời gian, không phải mò mẫm, làm từ đầu do nhiều cách thức sản xuất, làm ăn, quan hệ xã hội, đối
xử, suy nghĩ, hành động đã được truyền lại từ những thế hệ trước cho các thế hệ sau.
Trong lịch sử lâu đời của dân tộc ta, nhiều truyền thống đạo đức tốt đẹp đã được hình thành
+ Yêu quê hương đất nước được thể hiện trong câu ca dao quen thuộc:
“Anh đi anh nhớ quê nhà Nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương
Nhớ ai dãi nắng dầm sương Nhớ ai tát nước bên đình hôm nao”
+ Thuỷ chung:
“Chồng em áo rách em thương, Chồng người áo gấm xông hương mặc người”
+ Đoàn kết:
“Nhiễu điều phủ lấy giá gương Người trong một nước phải thương nhau cùng”
…
Những truyền thống ấy đã được gìn giữ và phát huy từ đời này sang đời khác, trở thành một tình cảm sâu sắc, một lẽ sống tự nhiên và gần gũi của toàn thể nhân dân, một niềm tự hào chính đáng và cao quý ở mỗi người VN.
Từ những truyền thống dân tộc đã hình thành lẽ sống có ý nghĩa phổ biến, một chân lý bình thường:
- “Đói cho sạch, rách cho thơm”
- “sống có nhân, có nghĩa"
- “Chị ngã em nâng”
- “Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ”
- “Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”
Trang 5- “Thà chết vinh còn hơn sống nhục”
Những phẩm chất đạo đức cao đẹp trong truyền thống của ông cha ta được lưu giữ từ đời này sang đời khác, trở thành lẽ sống cao đẹp của mỗi cá nhân
Vì vậy có nhiều đền miếu được xây dựng để nhân dân thờ cúng, suy tôn những anh hùng dân tộc Những con người mẫu mực về đạo đức, được coi như những thần thánh che chở, bảo vệ, mang lại hạnh phúc cho nhân dân Ví dụ như Đền Hùng ở Phú Thọ, Đền thờ Hai Bà Trưng ở Mê Linh – Hà Nội, đền thờ Lê Lợi ở Thanh Hóa,
…Ngoài ra ở mỗi làng VN cổ còn có đền thờ Thành Hoàng Đa số Thành Hoàng là nhân thần, là những anh hùng đã chiến đấu vì dân, là người đã thông qua lao động
và sáng tạo đưa lại cho nhân dân một ngành nghề, đã có công sáng lập thôn xóm, cải tạo sông ngòi và đồng ruộng…
Tình cảm sâu sắc của nhân dân ta đối với truyền thống đạo đức đã được kết tinh trong những tác phẩm nghệ thuật
Sự tích về “Sơn Tinh, Thủy Tinh”, “Mai An Tiêm”, “Thánh Gióng”, “An Dương Vương”,“Bánh chưng, bánh dày”, “Trầu cau”…
Và rất nhiều câu ca dao, tục ngữ đã được lưu truyền đến ngày nay.
2 Học tập, noi theo những tấm gương đạo đức trong lịch sử là truyền thống được nối tiếp từ đời này qua đời khác của dân tộc Việt nam
Trải qua lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam đã xuất hiện nhiều anh hùng dân tộc tiêu biểu Họ đã trở thành tấm gương sáng để cho bao thế hệ đời sau học tập và noi theo:
Hai Bà Trưng, Bà Triệu đã gần hai nghìn năm vẫn sống mãi trong sự kính phục, tình thương yêu của toàn thể nhân dân ta Từ Đinh, Lý, Trần, Lê…cho tới ngày nay, mọi thời đại đều nhắc tới những tấm gương kiên cường bất khuất ấy để cổ
vũ mình
Trần Hưng Đạo trong tác phẩm “Hịch tướng sĩ” của mình đã cổ vũ các tướng sĩ: “Từ xưa các bậc trung thần nghĩa sĩ bỏ mình vì nước đời nào không có? Gỉa sử các bậc đó cứ khư khư theo thói nữ nhi thường tình thì cũng chết già ở xó cửa, sao có thể lưu danh sử sách cùng trời đất muôn thuở bất hủ được”.
Trang 6Nguyễn Trãi trong “Bình Ngô đại cáo” đã nhắc tới truyền thống của đất nước:
“Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời xây nền độc lập
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên hùng cứ một phương
Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau
Song hào kiệt thời nào cũng có”
Nguyễn Huệ trước sự xâm lược của quân Thanh đã khích lệ nhân dân: “Đời Hán có Trưng Nữ Vương, đời Tống có Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại Hành, đời Nguyên
có Trần Hưng Đạo, đời Minh có Lê Thái Tổ, các người không nỡ ngồi nhìn chúng làm điều tàn bạo nên đã thuận lòng người, dấy nghĩa quân, đều chỉ đánh một trận là thắng và đuổi được chúng về phương Bắc” (Hoàng Lê nhất thống chí)
Những tấm gương anh hùng ấy đặc biệt được Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh
và nêu cao Người viết: “Chúng ta có quyền tự hào về những trang lịch sử vẻ vang thời đại Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung… Chúng ta phải ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc, vì các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng”.
Thái độ quý trọng anh hùng và biểu dương truyền thống đạo đức đã tạo ra trong nhân dân ta một niềm vinh dự tự hào, nhắc nhở chúng ta phải sống và hành động xứng đáng làm người VN, kế tục truyền thống của dân tộc
II Truyền thống đạo đức dân tộc trong quan hệ với thiên nhiên
1 Những yếu tố khách quan hình thành truyền thống đạo đức trong quan
hệ với thiên nhiên của dân tộc Việt Nam
a Việt Nam nằm ở khu vực nhiệt đới gió mùa
Khí hậu VN nóng ẩm, đồng ruộng phì nhiêu, màu mỡ, với sông ngòi trải khắp nơi đã để lại những dấu ấn sâu đậm về sắc thái của nền văn minh gắn liền với sông nước, với thực vật và với cây lúa nước
Khí hậu nhiệt đới đã buộc ông cha ta phải nghiên cứu, học hỏi hình thành nền
y học dân tộc rất phát triển, trở thành niềm tự hào của nền văn hóa VN
Trang 7Các vị thầy thuốc nổi tiếng được xem là bậc tổ của nghề y Việt Nam là Hải Thượng Lãn Ông và Tuệ Tĩnh với câu nói nổi tiếng "Nam dược trị Nam nhân" ( thuốc Nam dùng chữa bệnh cho người Nam).
Sống trong môi trường khí hậu vừa hào phóng lại vừa khắc nghiệt đã xây dựng nên con người VN lao động cần cù, sáng tạo Đây được coi là phẩm chất đạo đức quan trọng đầu tiên được hình thành và ngày càng phát huy, trở thành một truyền thống đạo đức quý báu của dân tộc
b Việc canh tác ở VN là một thử thách đối với cuộc sống của con người
Trong điều kiện đa dạng về địa hình, khí hậu và thổ nhưỡng, người Việt đã tận dụng đất đai và khai thác một cách thông minh các vùng đất khác nhau Đồng thời chế tác ra nhiều công cụ sản xuất để tạo ra năng suất cao trong lao động
Kinh nghiệm trồng lúa nước trải qua hàng ngàn năm đã đem lại cho người nông dân VN những kiến thức sâu sắc Đó là kết quả của quá trình dân tộc ta dũng cảm và sáng tạo, vượt qua sự hà khắc của thiên nhiên, khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên để tồn tại
c Khai hoang và mở rộng đất đai là yêu cầu sống còn của dân tộc
Trải qua bao đời, bằng đức tính cần cù, sáng tạo vốn có của tổ tiên để lại, với bao công sức của nhân dân ta đã khai phá và thích ứng với hoàn cảnh tự nhiên, sáng tạo nên một vùng quê trù phú như ngày nay
2 Những phẩm chất đạo đức cơ bản của người VN trong quan hệ với thiên nhiên
a Tinh thần đoàn kết trong lao động
Đoàn kết để cùng nhau khắc phục mọi khó khăn thử thách thiên nhiên, cùng nhau lao động cần cù, sáng tạo
Không có tinh thần đoàn kết và lao động thì không thể có một giang sơn gấm vóc, một bản lĩnh vững vàng và một sức sống mạnh mẽ như ngày nay
b Truyền thống đạo đức cần, kiệm, liêm, chính
Trong những điều kiện khắc nghiệt của hoàn cảnh, lao động là một cuộc đấu tranh cực kỳ gian khổ, đòi hỏi nỗ lực to lớn của con người Vì vậy người VN sớm
Trang 8biết yêu lao động, quý trọng người lao động và biết tiết kiệm những sản phẩm lao động của mình
“Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần”
Bài ca dao vẻn vẹn chỉ có bốn câu nhưng đã miêu tả sinh động nỗi cực nhọc, vất vả của người nông dân quanh năm một nắng hai sương làm ra hạt gạo nuôi đời Đồng thời nó cũng là lời khuyên nhủ chân tình về lòng biết ơn, thái độ trân trọng người lao động.
Người VN khinh ghét những kẻ chây lười, ăn bám và không ngừng lên án những kẻ tham ô, lãng phí, làm giàu bất chính
Ca dao, tục ngữ phê phán thói lười nhác, ăn bám
- “Há miệng chờ sung”
- “Ăn thì chọn những miếng ngon
Làm thì chọn việc cỏn con mà làm”
- “Giàu đâu những kẻ ngủ trưa,
Sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày”
- “Ăn no rồi lại nằm khoèo
Nghe tiếng trống chèo bế bụng đi xem”
Theo quan điểm của Hồ Chí Minh cần, kiệm, liêm, chính có ý nghĩa rất quan trọng đối mỗi con người Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Cần, kiệm, liêm, chính là nền tảng của đời sống mới”, là những đức tính không thể thiếu được của mỗi con người cũng như bốn mùa của trời, bốn phương của đất Cần, kiệm, liêm, chính là bốn đức tạo nên chất người của mỗi chúng ta Người viết:
“Trời có bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông Đất có bốn phương: Đông, Tây, Nam, Bắc Người có bốn đức: Cần, Kiệm, Liêm, Chính”
Thiếu một mùa, thì không thành trời
Trang 9Thiếu một phương, thì không thành đất Thiếu một đức, thì không thành người”.
Vì vậy, Cần, kiệm, liêm, chính là nền tảng của đời sống mới, là đặc điểm của một xã hội hưng thịnh mà mỗi cán bộ, đảng viên cần phải có trong rèn luyện đạo đức.
c Yêu quý thiên nhiên và bảo vệ môi trường sinh thái
Con người VN luôn gắn bó với thiên nhiên như máu thịt của mình Với ý chí kiên cường và lao động sáng tạo, con người VN đã xây dựng đất nước, làm cho đất nước ngày càng phong phú, tươi đẹp
Các công trình kiến trúc như đền, chùa, lăng, miếu không phải chỉ to đẹp
do vật liệu xây dựng cũng như tài năng của thợ giỏi mà ở toàn bộ cảnh quan thiên nhiên, trong đó có công trình kiến trúc VD như khu di tích Đền Hùng của chúng ta được xây dựng có địa thế núi non hùng vĩ, nơi khí thiêng của dân tộc hội tụ với cây cối xanh tươi thu hút tầm mắt
Nhà thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Chí Minh có rất nhiều bài thơ bất hủ nói lên cảnh đẹp thiên nhiên và tình yêu với thiên nhiên.
Truyền thống đạo đức trong quan hệ với thiên nhiên chính là nguồn lực to lớn
để dân tộc ta khắc phục khó khăn, hòa đồng với thiên nhiên, bảo vệ môi trường sinh thái
III Truyền thống đạo đức dân tộc trong việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ
1 Ý thức xây dựng Tổ quốc và thiết lập chủ quyền dân tộc
Xây dựng và bảo vệ chủ quyền dân tộc là yêu cầu cao nhất về đạo đức VN
Ngày nay, trước sự tác động mạng mẽ của mặt trái kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế và âm mưu của các thế lực thù địch đã ảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm, trách nhiệm của thế hệ trẻ Vì vậy, các cấp bộ Đoàn cần tập hợp, tổ chức cho thanh niên tham gia vào các hoạt động thiết thực, bổ ích như thông qua các phong trào:
“Thanh niên với nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc”; “Tuổi trẻ giữ nước”; “Khi Tổ quốc cần”;
“Nghĩa tình biên giới, hải đảo”; “Vì Trường Sa thân yêu”; “Góp đá xây Trường Sa”;
“Tuổi trẻ hướng về biển, đảo của Tổ quốc”; “Viết thư gửi lính đảo Trường Sa”; “Vì
Trang 10biển đảo thân yêu”; “Trái tim hướng về biển đảo Tổ quốc”; “Em yêu biển đảo Việt Nam” và tổ chức thực hiện tốt Cuộc vận động “Phát huy truyền thống, cống hiến tài năng, xứng danh Bộ đội Cụ Hồ” trong thanh niên Quân đội… Với những hoạt động thực tiễn sẽ góp phần khơi dậy niềm vinh dự, tự hào, nâng cao nhận thức, vai trò và trách nhiệm của thanh niên Việt Nam trong nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
2 Quyết tâm giành và giữ độc lập, chủ quyền dân tộc
Lịch sử đã chứng minh một sức mạnh đạo đức bất diệt của dân tộc Đó là ý thức về chủ quyền dân tộc, là tinh thần quyết tâm chiến đấu đến cùng để giành lại độc lập và tự do, giữ lấy sự toàn vẹn lãnh thổ thiêng liêng của tổ quốc
Đất nước ta có sự thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ như ngày nay là nhờ quyết tâm giành và giữ độc lập, chủ quyền của cả dân tộc từ hàng nghìn năm.
Từ thế kỷ thứ III tr CN., dân tộc ta đã đánh tan cuộc xâm lược đầu tiên của bọn phong kiến phương Bắc do nhà Tần tiến hành cho đến những chiến thắng oanh liệt như chiến thắng Bạch Đằng năm 938 Tiếp sau thời kỳ này là hàng loạt các chiến thắng vang dội khác: Lê Hoàn đánh tan quân Tống, nhà Trần ba lần đánh bại quân Nguyên - Mông, Lê Lợi đánh bại quân Minh, Nguyễn Huệ đánh bại quân Thanh Rồi đến những thắng lợi vang dội của các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ…đã cho thấy sự quyết tâm và giữ độc lập, chủ quyền của ông cha ta thuở trước.
3 Kiên cường bất khuất, mưu trí sáng tạo trong bảo vệ chủ quyền, độc lập dân tộc
Đánh đuổi quân xâm lược, thu hồi được toàn vẹn lãnh thổ, xây dựng nhà nước
có chủ quyền, độc lập đã đem lại một niềm tự hào, một khí thế mới của giới lãnh đạo cũng như toàn thể nhân dân Việt Nam
Ông cha ta luôn có những mưu lược rất mới mẻ và rất thiết thực ở mỗi trường hợp, với mục đích cao nhất là bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc đã giành được