(LUẬN văn THẠC sĩ) giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện phú lương, tỉnh thái nguyên

LỜI CAM ĐOAN Luận văn thạc sỹ “Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”, chuyên ngành Quản lý kinh tế, là công

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

TRẦN THỊ ĐỊNH

GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở HUYỆN PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN, NĂM 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

TRẦN THỊ ĐỊNH

GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

Ở HUYỆN PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN

Ngành: QUẢN LÝ KINH TẾ

Mã số: 8.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI QUANG TUẤN

THÁI NGUYÊN, NĂM 2018

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn thạc sỹ “Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công

nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”, chuyên ngành

Quản lý kinh tế, là công trình nghiên cứu độc lập của tác giả, trong đó có sử dụng thông tin từ nhiều nguồn tư liệu và dữ liệu khác nhau, các thông tin được trích rõ nguồn gốc

Tác giả xin cam đoan kết quả nghiên cứu của luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào trước đây

Thái Nguyên, ngày 15 tháng 01 năm 2018

Tác giả

Trần Thị Định

LỜI CẢM ƠN

Để có được Luận văn này, tác giả xin gửi lới chân thành cảm ơn đến các Thầy giáo, Cô giáo của Trường Đại học Kinh tế và quản trị kinh doanh đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và quan tâm giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và làm luận văn tốt nghiệp Đặc biệt, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Bùi Quang Tuấn, người đã tận tình giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo và cán bộ các phòng ban của Cục thống kê tỉnh Thái Nguyên, Lãnh đạo và cán bộ các phòng ban huyện Phú Lương đã cung cấp tài liệu, tạo điều kiện tốt nhất để tác giả hoàn thành luận văn này

Tác giả

Trần Thị Định

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC BIỂU viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Đóng góp của đề tài 2

5 Kết cấu của Luận văn 3

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA 4

1.1 Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 4

1.1.1 Khái niệm, đặc trưng của cơ cấu kinh tế 4

1.1.2 Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 10

1.1.3 Nội dung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế: 14

1.1.4 Các nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 17

1.2 Cơ sở thực tiễn và kinh nghiệm của một số địa phương về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 19

1.2.1 Cơ sở thực tiễn của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa 19 1.2.2 Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 28

2.1 Câu hỏi nghiên cứu 28

2.2 Phương pháp nghiên cứu 28

2.2.1 Phương pháp thu thập thông tin 28

2.2.2 Phương pháp phân tích thông tin 29

2.3 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 31

Chương 3 THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở HUYỆN PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN 33

3.1 Đặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ở huyện Phú Lương 33

3.1.1 Đặc điểm về điều kiện tự nhiên 33

3.1.2 Đặc điểm về điều kiện kinh tế - xã hội 37

3.2 Thực trạng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở huyện Phú Lương 42

3.2.1 Cơ cấu các ngành kinh tế 43

3.2.2 Cơ cấu các thành phần kinh tế 63

3.4 Đánh giá chung về thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương 65

3.4.1 Những thành tựu đạt được 65

3.4.2 Tồn tại, hạn chế 66

3.4.3 Nguyên nhân 68

Chương 4 GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ Ở HUYỆN PHÚ LƯƠNG, TỈNH THÁI NGUYÊN 69

4.1 Quan điểm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá 69

4.1.1 Quan điểm 69

4.2 Mục tiêu của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng CNH, HĐH trong thời gian tới 73

4.3 Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp

hoá, hiện đại hoá 74

4.3.1 Đối với ngành nông nghiệp 74

4.3.2 Đối với ngành công nghiệp 77

4.3.3 Đối với ngành dịch vụ 78

4.4 Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương 80

4.4.1 Một số giải pháp chung 80

4.4.2 Một số giải pháp cụ thể 80

4.5 Kiến nghị 91

4.5.1 Đối với tỉnh Thái Nguyên 91

4.5.2 Đối với Nhà nước 93

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Diện tích đất phân theo loại đất và phân theo xã, thị trấn

năm 2017 34

Bảng 3.2 Diện tích và dân số huyện Phú Lương năm 2017 37

Bảng 3.3: Dân số trung bình phân theo giới tính, thành thị, nông thôn 38

Bảng 3.4: Cơ cấu tổng sản phẩm của các ngành qua các năm 39

Bảng 3.5: Thu nhập bình quân 1 nhân khẩu /năm 40

Bảng 3.6: Tốc độ tăng trưởng kinh tế giai đoạn 2013 - 2017 43

Bảng 3.7: Cơ cấu giá trị sản xuất ngành nông nghiệp giai đoạn 2013 - 2017 44

Bảng 3.8: Giá trị sản xuất ngành trồng trọt giai đoạn 2013 - 2017 45

Bảng 3.9: Diện tích và cơ cấu diện tích gieo trồng cây hàng năm 46

Bảng 3.10: Diện tích và sản lượng trồng cây lâu năm 47

Bảng 3.11: Diện tích năng suất và sản lượng lúa giai đoạn 2013-2017 49

Bảng 3.12: Số lượng gia súc, gia cầm giai đoạn 2013-2017 51

Bảng 3.13: Diện tích và sản lượng thủy sản chủ yếu giai đoạn 2013-2017 52

Bảng 3.14: Cơ cấu ngành chăn nuôi trong cơ cấu giá trị sản xuất ngành nông nghiệp giai đoạn 2013 - 2017 52

Bảng 3.15: Cơ cấu ngành lâm nghiệp trong cơ cấu giá trị sản xuất toàn ngành nông, lâm nghiệp giai đoạn 2013-2017 53

Bảng 3.16: Diện tích và độ che phủ của rừng giai đoạn 2013-2017 54

Bảng 3.17: Cơ cấu giá trị sản xuất nội ngành lâm nghiệp giai đoạn 2013-2017 54

Bảng 3.18: Cơ cấu giá trị sản xuất của ngành công nghiệp chế biến nông, lâm nghiệp, thủy sản 56

Bảng 3.19: Giá trị sản xuất công nghiệp trên địa bàn huyện 56

Bảng 3.20: Số cơ sở sản xuất công nghiệp cá thể trên địa bàn huyện phân theo ngành công nghiệp 57

Bảng 3.21: Kết quả điều tra trang trại huyện Phú Lương 63

DANH MỤC CÁC BIỂU

Hình 3.1 Bản đồ hành chính huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên 33 Hình 3.2 Diện tích đất phân theo loại đất của huyện Phú Lương

năm 2017 35

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã được Đảng và Nhà nước ta xác định là con đường tất yếu để Việt Nam nhanh thoát khỏi tình trạng lạc hậu, chậm phát triển, trở thành một quốc gia văn minh hiện đại

Cơ cấu kinh tế là tổng thể các ngành, lĩnh vực, bộ phận kinh tế với vị trí, tỉ trọng tương ứng của chúng và mối quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi tỷ lệ thành phần trong cơ cấu kinh tế, sự thay đổi

cả về mặt số lượng và chất lượng trong nội bộ cơ cấu nhằm có được sự phát triển tốt hơn và toàn diện hơn

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế để xóa dần khoảng cách thành thị và nông thôn, miền xuôi và miền núi Kinh nghiệm cũng như thực tiễn cho thấy chỉ có bằng con đường công nghiệp hoá, hiện đại hoá nền kinh tế mới đáp ứng được yêu cầu đặt ra

Phú Lương là một huyện miền núi, nằm ở phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên Phía Tây giáp với huyện Định Hóa, phía Bắc giáp huyện Chợ Mới (Bắc Kạn), phía Nam và Đông Nam giáp thành phố Thái Nguyên, phía Đông giáp huyện Đồng Hỷ, phía Tây Nam giáp với huyện Đại Từ Huyện bao gồm 16 đơn vị hành chính, có 14

xã và 02 thị trấn Trong những năm qua, thực hiện đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước, kinh tế của huyện Phú Lương tăng trưởng khá và liên tục; bộ mặt nông thôn có những chuyển biến rõ nét, kinh tế nông nghiệp, nông thôn đã thu được những kết quả bước đầu, song so với mục tiêu đặt ra chưa đạt được như mong muốn, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế vẫn còn chậm, cơ cấu còn bất hợp lý, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế chưa thực sự gắn với quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá, chưa phát huy được tiềm năng, thế mạnh cũng như lợi thế về đất đai, khí hậu của huyện Xuất phát từ tình hình thực tế

trên, đề tài: “Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa,

hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên” mang tính cấp thiết, vì vậy

tác giả chọn làm đề tài cho Luận văn Thạc sĩ

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát

Nghiên cứu thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa của huyện

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công

nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Nghiên cứu thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

- Đề xuất và kiến nghị một số giải pháp nhằm thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện Phú Lương giai đoạn 2013-2017 Trong đó, chủ yếu nghiên cứu thực trạng, các giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa của huyện

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu trên phạm vi địa bàn huyện Phú Lương,

tỉnh Thái Nguyên

- Phạm vi thời gian: Đề tài nghiên cứu sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế của

huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2013-2017

- Phạm vi nội dung: Nội dung chính của đề tài tập trung đánh giá thực trạng

chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

Đưa ra một số quan điểm, phương hướng, mục tiêu và những giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của tỉnh theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thời gian tới

5 Kết cấu của Luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, luận văn được kết cấu thành 4 chương gồm:

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

- Chương 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

- Chương 4: Giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

THEO HƯỚNG CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA

1.1 Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

1.1.1 Khái niệm, đặc trưng của cơ cấu kinh tế

1.1.1.1 Khái niệm cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế, một phạm trù kinh tế có tầm quan trọng to lớn trong quá trình xây dựng và thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia qua các thời kỳ Cơ cấu kinh tế hợp lý cho phép tạo nên sự cân đối, hài hòa của nền kinh tế để sử dụng một cách hiệu quả các nguồn lực, tài nguyên của cải, vật chất, của cải tinh thần và sức lao động Điều đó có ý nghĩa to lớn đối với sự tăng trưởng

và phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội của nền kinh tế quốc dân

Thuật ngữ “cơ cấu” hay “cấu trúc” có nguồn gốc ban đầu từ chữ La tinh

“Strucke”, nó phản ánh cách sắp xếp các bộ phận của một chỉnh thể Sau đó các khái niệm này được sử dụng mở rộng hơn cho các ngành khoa học khác [14]

Theo quan điểm triết học, “cơ cấu” hay “kết cấu” là một phạm trù phản ánh cấu trúc bên trong của đối tượng, là tập hợp những mối liên hệ cơ bản, tương đối ổn định giữa các yếu tố cấu thành nên đối tượng, trong một thời gian nhất định

Đứng trên quan điểm duy vật biện chứng và lý thuyết hệ thống C.Mác tiếp cận cơ cấu nền kinh tế như là: Toàn bộ các quan hệ giữa những người làm nhiệm vụ sản xuất với nhau và giữa họ với tự nhiên

C Mác còn phân tích cơ cấu kinh tế ở cả hai mặt: số lượng (quy mô, tỷ trọng tốc độ) và chất lượng (vị trí, sự tương tác, trình độ công nghệ ) Đó là biểu hiện mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, lĩnh vực kinh tế, và theo C.Mác cơ cấu là một sự phân chia về chất lượng và một tỷ lệ về số lượng của quá trình sản xuất xã hội[14]

Như vậy, theo C.Mác, cơ cấu nền kinh tế có cấu trúc bao gồm những yếu tố gắn với lực lượng sản xuất (các quan hệ giữa họ với tự nhiên, kỹ thuật) và các nội dung của quan hệ sản xuất (các quan hệ kinh tế giữa người với người trong quá trình sản xuất và tái sản xuất xã hội) hợp thành Nếu cơ cấu nền kinh tế bao gồm hai

mặt lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất thì khi phân tích cơ cấu kinh tế không thể xem xét mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất Một cơ cấu kinh tế được coi là đúng đắn là một cơ cấu kinh tế được hình thành và phát triển trong đó, các yếu tố của quan hệ sản xuất luôn phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất [14]

Với quan niệm trên thì cơ cấu của nền kinh tế quốc dân được hiểu là tổng thể các mối quan hệ giữa các bộ phận hợp thành nền kinh tế: Các lĩnh vực sản xuất, phân phối, trao đổi tiêu dùng các ngành kinh tế: công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, ; các thành phần kinh tế - xã hội: Nhà nước, tập thể, tư nhân ; ở vùng kinh tế

Ở mỗi vùng, mỗi ngành, mỗi địa phương lại có cơ cấu kinh tế riêng, tùy theo điều kiện tự nhiên, địa lý, kinh tế, xã hội cụ thể

Trong tiếp cận cơ cấu kinh tế đồi hỏi phải xem xét các yếu tố của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, trong trạng thái có tính tương đối ổn định, lịch sử cụ thể, phát triển theo đúng các quy luật khách quan, nhất là mối quan hệ chứa đựng trong đó quan hệ sản xuất phải phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất Chính tính tương đối ổn định này làm cho cơ cấu kinh tế biến đổi trong giới hạn cho phép, mà nếu vượt qua giới hạn đó, hệ thống kinh tế - xã hội chuyển sang một trạng thái ổn định khác, nói về chất hoặc thậm chí có thể biến đổi sang loại hình cơ cấu khác

Từ sự phân tích trên có thể rút ra những khía cạnh không thể thiếu được khi tiếp cận khái niệm cơ cấu kinh tế:

- Bao gồm các bộ phận cấu thành mối quan hệ biện chứng giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất diễn ra thông qua mối quan hệ kinh tế giữa các ngành và nội bộ các ngành, giữa các vùng kinh tế và giữa các thành phần kinh tế với nhau

- Được xem xét trên cả hai mặt định tính và định lượng của từng yếu tố và mối quan hệ giữa các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Đặt cơ cấu kinh tế trong điều kiện lịch sử của mỗi nước, mỗi địa phương, mỗi ngành trong từng thời kỳ nhất định

- Gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội được xác định trong từng thời

kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Từ đó ta có thể định nghĩa như sau: Cơ cấu kinh tế là tổng thể các quan hệ kinh tế hay các bộ phận hợp thành nền kinh tế gắn với trình độ công nghệ, quy mô,

tỷ trọng tương ứng với tính chất của mối quan hệ tương tác giữa tất cả các bộ phận, gắn với điều kiện kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định, nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội đã được xác định trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa [14]

Người ta phân biệt 3 loại cơ cấu kinh tế: Cơ cấu ngành là mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành kinh tế trong nền kinh tế như nông nghiệp (bao gồm: nông, lâm và ngư nghiệp), công nghiệp (bao gồm cả tiểu thủ công nghiệp và công nghiệp nông thôn) và dịch vụ Cơ cấu kinh tế vùng là tỷ lệ phân bố của các ngành kinh tế theo lãnh thổ vùng sao cho thích hợp và sử dụng có hiệu quả lợi thế của vùng Cơ cấu các thành phần kinh tế: bao gồm kinh tế quốc doanh, tập thể, tư nhân, cá thể hộ gia đình Tuỳ thuộc vào yêu cầu và khả năng sản xuất và mở rộng thị trường mà cơ cấu thành phần kinh tế được xác lập, kết hợp đan xen nhau

1.1.1.2 Đặc trưng cơ bản của cơ cấu kinh tế

* Cơ cấu kinh tế mang tính khách quan

Cơ cấu kinh tế tồn tại và phát triển phụ thuộc vào trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội Mỗi một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội tương ứng với một cơ cấu kinh tế

cụ thể Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đã và đang phát triển không ngừng, những thành tựu của nó đem lại sự biến đổi sâu sắc trong mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội Trong điều kiện đó nông nghiệp và kinh tế nông thôn đang chịu ảnh hưởng to lớn của những tiến bộ khoa học và công nghệ do cuộc cách mạng đem lại Việc ứng dụng các thành tựu của cách mạng khoa học và công nghệ, nhất là cách mạng sinh học đã tạo ra những giống cây, con mới có năng suất, chất lượng cao, mức độ thích nghi rộng hơn và đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn Điều đó đã và đang tạo ra những yếu tố vật chất góp phần biến đổi mạnh mẽ cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn tạo ra cơ cấu mới có độ thích ứng rộng hơn và hiệu quả cao hơn [17]

Lịch sử phát triển kinh tế - xã hội của nhân loại đã cho thấy cơ cấu kinh tế không phải là một hệ thống tĩnh, bất biến mà luôn ở trạng thái vận động và không ngừng biến đổi, phát triển Do tác động của tiến bộ khoa học kỹ thuật và ứng dụng công nghệ mới, do sự phát triển của khoa học quản lý và ứng dụng nó trong thực tiễn hoạt động kinh tế - xã hội, cơ cấu kinh tế cũng theo sự phát triển đó mà ngày càng hoàn thiện hơn Nền kinh tế tự nhiên bao giờ cũng thể hiện các cơ cấu kinh tế

tự nhiên Theo đà phát triển của xã hội, lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, phân công lao động xã hội ngày càng sâu rộng, cơ cấu kinh tế ngày càng tiến bộ Cơ cấu kinh tế cụ thể trong hệ thống kinh tế cũng như xu hướng chuyển dịch của chúng

ra sao là tuỳ thuộc vào những điều kiện kinh tế - xã hội, những điều kiện tự nhiên nhất định Các quy luật kinh tế được biểu hiện và vận động thông qua hoạt động của con người Vì vậy, con người trước hết phải nhận thức đầy đủ các quy luật kinh tế cũng như các quy luật tự nhiên để từ đó góp phần vào việc hình thành, biến đổi và phát triển cơ cấu kinh tế sao cho cơ cấu đó ngày càng hợp lý, đem lại hiệu quả cao Như vậy, việc hình thành và vận động của cơ cấu kinh tế đòi hỏi phải tôn trọng tính khách quan và không được áp đặt chủ quan, duy ý chí

* Cơ cấu kinh tế không cố định mà luôn vận động và biến đổi

Sự vận động, biến đổi của cơ cấu kinh tế luôn gắn liền với điều kiện kinh

tế - xã hội, điều kiện tự nhiên và tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới Sự tác động của các điều kiện đó làm cho các bộ phận kinh tế trong hệ thống kinh tế nông thôn luôn biến đổi, tác động và chuyển hoá lẫn nhau, tạo ra một cơ cấu kinh tế nông thôn mới, cơ cấu ấy vận động và phát triển đến một lúc nào đó, đến lượt nó lại phải nhường chỗ cho một cơ cấu khác ra đời Tuy nhiên, để đảm bảo cho quá trình hình thành, vận động và phát triển, cơ cấu kinh tế phải có tính ổn định tương đối Nếu cơ cấu kinh tế thường xuyên thay đổi, xáo trộn sẽ làm cho các quá trình sản xuất kinh doanh không ổn định, quá trình đầu tư lúng túng, lưu thông hàng hoá trở ngại, làm cho kinh tế phát triển què quặt, phiến diện, tạo ra

sự lãng phí và gây tổn thất cho nền kinh tế [17]

* Cơ cấu kinh tế không bó hẹp trong một không gian lãnh thổ nhất định mà gắn liền với quá trình phân công lao động và hợp tác với bên ngoài

Các yếu tố nội sinh của nền kinh tế trong một không gian lãnh thổ nhất định

có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc lựa chọn một cơ cấu kinh tế hợp lý, đạt hiệu quả kinh tế - xã hội cao Vì vậy, khi xác lập kinh tế nông thôn trước hết phải xem xét đầy đủ các yếu tố đó Ngày nay, hầu hết các nền kinh tế hoạt động theo cơ chế thị trường với sự hình thành thị trường thế giới phản ánh quá trình xã hội hoá sản xuất trên phạm vi quốc tế và là xu hướng có tính thời đại Những thành tựu về kinh tế, khoa học công nghệ không chỉ là riêng của một quốc gia mà còn là thành tựu chung của nhân loại Điều quan trọng là sự lựa chọn và áp dụng của từng quốc gia tuỳ theo từng thời kỳ hình thành và biến đổi cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá và môi trường kinh tế - chính trị - xã hội riêng biệt Vì vậy, việc lựu chọn một cơ cấu kinh tế hợp lý, hiệu quả cao phải xem xét đầy đủ các yếu tố từ bên ngoài ảnh hưởng đến việc hình thành cơ cấu kinh tế nông thôn

và mối liên hệ giữa các yếu tố bên trong với bên ngoài Sự gắn bó đó được biểu hiện trong quá trình xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, trong quá trình quy hoạch và bố trí sản xuất, trong việc hoạch định các chính sách ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới, tổ chức quản lý kinh doanh, chế biến sản phẩm và lưu thông hàng hoá [17]

* Cơ cấu kinh tế có tính mục tiêu hiệu quả kinh tế - xã hội

Mục tiêu này được xem xét cả về hai mặt: kinh tế và xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định Hiệu quả kinh tế - xã hội là mục tiêu phản ánh sự kết hợp hài hòa giữa hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội trong từng thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa cả nước và từng địa phương Trong giai đoạn đầu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, khối lượng các yếu tố sản xuất (lao động, vốn, vật tư) rất hạn chế, tới mức không cho phép đồng thời đảm bảo sự cân đối bên trong của sản xuất cũng như giữa sản xuất với các mặt khác của đời sống xã hội Ở đây, cần lựa chọn những quan hệ then chốt, tập trung lực lượng để tác động, tạo nên một sự cân đối và nhờ vậy, có điều kiện để tiến tới, nắm bắt lấy “mắt xích tiếp theo” [14]

Việc xác định cơ cấu kinh tế của một quốc gia hay của một địa phương được gọi là hiệu quả kinh tế - xã hội, khi cơ cấu kinh tế đó hợp lý Một cơ cấu kinh tế hợp

lý phải là một cơ cấu kinh tế cho phép khai thác hết những tiềm năng kinh tế - xã hội của quốc gia, các địa phương, tạo điều kiện cho các ngành kinh tế, các thành phần kinh tế, các vùng kinh tế thúc đẩy, hỗ trợ lẫn nhau, tạo điều kiện cho nhau phát triển Nó không chỉ đẩy nhanh sự tăng trưởng kinh tế mà còn giải quyết được các vấn đề xã hội và môi trường sinh thái, tạo đà cho sự phát triển trong tương lai

Việc thi hành chính sách cơ cấu có lựa chọn hợp lý như vậy đòi hỏi phải đảm bảo tính đồng bộ, tính cân đối trong sự phát triển của nền kinh tế quốc dân Là hai mặt mâu thuẫn của một quá trình biện chứng Từ tính chất hai mặt của cơ cấu kinh

tế là tính cân đối ổn định và tính chất biến đổi tổ chức, nói lên tính phức tạp của việc thay đổi cơ cấu kinh tế

Phát triển kinh tế là một quá trình lịch sử, mà trong mỗi giai đoạn phát triển đều có những vấn đề then chốt, những khâu quan trọng liên quan đến mục tiêu kinh

tế - xã hội, nó xa lạ với việc quá nhấn mạnh tính ổn định dễ dẫn tới bảo thủ, trì trệ, lạc hậu Ngược lại, nếu quá nhấn mạnh tính chất biến đổi bất chấp tính khách quan

và điều kiện lịch sử cụ thể, sẽ rơi vào chủ quan, nóng vội, duy ý chí Vì vậy, một yêu cầu bức thiết phải tập trung những lực lượng chủ yếu để giải quyết những vấn

đề then chốt hoặc xóa bỏ những ách tắc trong dòng chảy của quá trình tái sản xuất

là một đòi hỏi khách quan khi thực hiện đặc trưng này

* Cơ cấu kinh tế mang tính thị trường và mở cửa

Khác với cơ cấu kinh tế trong mô hình chỉ huy tập trung quan liêu bao cấp, việc hình thành và phát triển cơ cấu kinh tế để tạo ra sản phẩm chủ yếu là để phân phối cho tiêu dùng, chứ không phải chủ yếu tạo ra hàng hóa để bán, nếu có mua bán chỉ là hình thức mà không dựa trên các quy luật kinh tế vốn có của kinh tế thị trường Khi chuyển đổi mô hình kinh tế cũ sang mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng và phát triển cơ cấu kinh tế để tạo ra hàng hóa với tư cách là hàng hóa để bán Vì vậy, việc xây dựng và phát triển cơ cấu kinh tế nhất thiết phải mang tính thị trường Có như vậy, mới làm cho cơ cấu kinh tế được xây dựng không chỉ thích ứng mà còn tác dụng thúc đẩy việc xây dựng thành công

mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta và ở địa phương

Cơ cấu kinh tế của một nước hay một địa phương không khép kín trong một không gian nhất định mà ngày càng mở rộng theo tiến trình xã hội hóa, chuyên môn hóa sản xuất và mức độ mở rộng thị trường trong nước, khu vực và quốc tế [12]

Trong nền kinh tế thị trường, sự vận động khách quan của cơ cấu kinh tế theo hướng mở rộng sự hợp tác, phân công lao động diễn ra không chỉ trong phạm vi mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi quốc gia mà còn phải xác định được cơ cấu kinh tế trên

cơ sở lợi thế của mình gắn với thị trường trong nước và quốc tế, nhằm tạo ra cơ cấu kinh tế hợp lý, thúc đẩy nhanh quá trình quốc tế hóa nền kinh tế quốc dân, tạo điều kiện chủ động hội nhập nền kinh tế khu vực và quốc tế

Sự phát triển đan xen cũng như sự phân công lao động quốc tế, sự thâm nhập kinh tế các nước vào nhau đã chỉ rõ tính đa dạng phong phú và tính quốc tế của cơ cấu kinh tế Trong nền kinh tế mở nếu không chú ý đúng mức đến đặc trưng này sẽ hạn chế phát huy các nguồn lực trong nước

Tóm lại, tính khách quan, tính lịch sử cụ thể, tính mục tiêu hiệu quả kinh tế -

xã hội, tính thị trường và mở cửa là tổng hợp những tính chất cấu thành nên đặc trưng cơ bản của cơ cấu kinh tế Chúng ta phải nhận thức đầy đủ những đặc trưng

đó trong hoạt động xây dựng cơ cấu kinh tế hiện nay ở nước ta nói chung và ở mỗi địa phương nói riêng

1.1.2 Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

1.1.2.1 Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình thay đổi cấu trúc, tỷ trọng, tốc độ và chất lượng các mối quan hệ kinh tế giữa các ngành, các vùng kinh tế và các thành phần kinh tế nhằm đạt tới một cơ cấu kinh tế hợp lý, hiện đại và hiệu quả hơn, tạo thể và lực mới cho tăng trưởng và phát triển nền kinh tế - xã hội trong từng giai đoạn của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình tất yếu gắn liền với sự phát triển kinh tế của một quốc gia, đặc biệt là sự phát triển trong quá trình hội nhập [14]

Thực chất của chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự phát triển không đồng đều giữa các ngành Ngành có tốc độ phát triển cao hơn tốc độ phát triển chung của nền kinh tế thì sẽ tăng tỷ trọng và ngược lại, ngành có tốc độ thấp hơn sẽ giảm tỷ trọng Nếu tất cả các ngành có cùng một tốc độ tăng trưởng thì tỷ trọng các ngành sẽ

Độ dịch chuyển cơ cấu thường thay đổi nhiều trong thời kỳ tăng trưởng nhanh vì khi đó sự chênh lệch về tốc độ giữa các bộ phận sẽ lớn Khi tăng trưởng thấp độ dịch chuyển cơ cấu sẽ chậm hơn do sự chênh lệch trong tốc độ phát triển của các bộ phận sẽ không lớn

* Bản chất của chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế thể hiện ở việc đa dạng hoá sản xuất, phát triển toàn diện các ngành nghề để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng tăng lên của xã hội nhằm rút bớt lao động ra khỏi nông nghiệp, tăng năng suất lao động nông nghiệp và tăng thu nhập của hộ nông dân

Bản chất của quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế là sự thay đổi về chất của nền kinh tế để đảm bảo cho tăng trưởng bền vững

* Xu hướng khách quan của chuyển dịch cơ cấu kinh tế

- Tính bức xúc của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một nội dung cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, do vậy, nhịp độ và chất lượng chuyển dịch cơ cấu kinh tế liên quan đến chất lượng và nhịp độ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền kinh tế quốc dân là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế lạc hậu, ít hiệu quả sang một cơ cấu ngày càng phù hợp với xu hướng phát triển của nền sản xuất hiện đại do sự tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại, nhằm nâng cao năng suất lao động xã hội, tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững, mà ở nước ta là nhằm thực hiện mục tiêu:

“dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh” Tính bức xúc của việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa bắt nguồn từ những vấn đề chủ yếu sau đây:

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế hợp lý sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là xu hướng vận động có tính khách quan, dưới

sự tác động của các nhân tố Trên thực tế, cùng với quá tình hình thành và phát triển phong phú, đa dạng các ngành kinh tế theo hướng sản xuất hàng hoá, thì cơ cấu

giữa các ngành cũng ngày càng phức tạp và luôn biến đổi theo nhu cầu của xã hội, theo đà phát triển của thị trường và theo khả năng của sản xuất để khai thác các nguồn lực vừa để đáp ứng nhu cầu thị trường vừa nâng cao hiệu quả sản xuất, phát triển công nghiệp hoá, hiện đại hoá và khả năng tăng lên của con người trong việc chinh phục và sử dụng các tài nguyên, nguồn lực Quá trình đó thể hiện bước chuyển từ chỗ khai thác sử dụng các tài nguyên và nguồn lực một cách thực dụng vì mục đích trước mắt sang sử dụng hợp lý, khoa học hơn, gắn hiệu quả trước mắt với lợi ích lâu dài; gắn lợi ích kinh tế với vấn đề xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế đòi hỏi khách quan, là một quá trình có tính quy luật để phát triển kinh tế - xã hội Quá trình chuyển dịch của cơ cấu kinh tế bao gồm những xu hướng cơ bản sau:

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn sang sản xuất hàng hoá Trong nền nông nghiệp độc canh, ngành trồng trọt chiếm tỷ trọng lớn Sự mất cân đối giữa trồng trọt và chăn nuôi bắt nguồn từ tính chất của sản xuất và khả năng giải quyết các nhu cầu về lương thực trong điều kiện trình độ công nghệ và năng suất lao động thấp Từ đó mọi yếu tố về nguồn lực tự nhiên và lao động đều phải tập trung vào sản xuất trồng trọt Sự biến đổi của khoa học và công nghệ đã tạo điều kiện nâng cao năng suất lao động và năng suất đất đai Do đó đã cho phép chuyển bớt các yếu tố nguồn lực cho sự phát triển của các ngành khác, trong đó có các ngành trồng trọt, ngành chăn nuôi, phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá

có nghĩa là sản xuất sản phẩm để bán chứ không phải chỉ để tiêu dùng cho bản thân

và gia đình họ Vì vậy, sản xuất ra loại hàng hoá gì? Số lượng bao nhiêu? Cơ cấu chủng loại thế nào? điều đó không phụ thuộc vào người sản xuất mà chủ yếu phụ thuộc vào mức độ và khả năng tiêu thụ của thị trường, do sự chi phối của thị trường,

đó là mối quan hệ: thị trường - sản xuất hàng hoá - thị trường Như vậy, xác lập và chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất hàng hoá trước hết phải từ thị trường và vì thị trường, lấy thị trường làm căn cứ và xuất phát điểm Xem đây là giải pháp quan trọng nhất để chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp thuần tuý sang phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi là sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp là chủ yếu sang kết hợp nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi chuyển chúng thành những ngành sản xuất

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ thuần nông sang phát triển nông thôn tổng hợp Các nhân tố tác động lớn đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ thuần nông sang phát triển nông thôn tổng hợp, bao gồm các ngành nông nghiệp, công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ Sự phát triển của nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi một mặt đã cho phép chuyển một số nguồn lực của các ngành này cho sự phát triển công nghiệp và dịch vụ, mặt khác tạo ra những yếu tố về thị trường đòi hỏi phải có

sự phát triển của công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ Sự phát triển này làm cho cơ cấu kinh tế có sự thay đổi theo hướng giảm tỷ trọng sản xuất nông nghiệp, tăng dần tỷ trọng công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ Trên cơ sở

đó, lao động cũng sẽ chuyển dịch từ trồng trọt sang chăn nuôi, từ sản xuất nông nghiệp sang làm dịch vụ, sản xuất tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp và chuyển lao động thủ công sang lao động cơ khí trên đồng ruộng, trong chuồng trại và các xí nghiệp chế biến nông sản

1.1.2.2 Các vấn đề về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

* Khái niệm công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Công nghiệp hóa là một quá trình lịch sử tất yếu nhằm tạo nên những chuyển biến căn bản về kinh tế xã hội của một đất nước, trên cơ sở khai thác có hiệu quả mọi nguồn lực và lợi thế trong nước, mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế quốc tế Cũng

có thế nói một cách đơn giản thì công nghiệp hóa là quá trình chuyển từ lao động thủ công sang lao động sử dụng máy móc

Hiện đại hóa là quá trình thay đổi căn bản toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế xã hội theo những quy trình công nghệ, phương tiện, phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển của tiến bộ khoa học kỹ thuật tạo ra năng suất lao động hiệu quả và trình độ văn minh kinh tế xã hội cao [17]

Hiện đại hóa là một nội dung lớn và phong phú mà các nước đang phát triển tiến tới giống như các nước phát triển cả về hệ thống kinh tế xã hội và chính trị, nhưng không thể máy móc dập khuôn vì nó đối nghịch với bản sắc dân tộc, thù địch với dân chủ

Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ 7 khóa VI và Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VII Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định: Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ và phương tiện, phương pháp tiên tiến, hiện đại dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ của khoa học công nghệ nhằm tạo ra năng suất lao động cao

* Mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá

Mục tiêu cơ bản của công nghiệp hóa, hiện đại hóa là cải biến nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất - kỹ thuật hiện đại, có cơ cấu kinh tế hợp

lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, mức sống vật chất và tinh thần cao, quốc phòng - an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Từ nay đến giữa thế kỷ XXI, nước ta trở thành một nước công nghiệp hiện đại theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Để thực hiện mục tiêu trên, ở mỗi thời kỳ phải đạt được những mục tiêu cụ thể Đại hội X xác định mục tiêu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa gắn với phát triển kinh tế tri thức để sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển; tạo nền tảng để đến năm 2020 đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại

1.1.3 Nội dung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế:

1.1.3.1 Chuyển dịch cơ cấu các ngành kinh tế

Cơ cấu ngành kinh tế là tổng hợp các ngành kinh tế và mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành thể hiện ở vị trí và tỷ trọng của mỗi ngành trong tổng thể nền kinh tế Cơ cấu ngành phản ánh phần nào trình độ phân công lao động xã hội chung của nền kinh tế và trình độ phát triển chung của lực lượng sản xuất Thay đổi mạnh mẽ cơ cấu ngành là nét đặc trưng của các nước đang phát triển

Khi phân tích cơ cấu ngành, người ta thường phân tích theo 3 nhóm ngành chính:

Ngành nông nghiệp, trong nông nghiệp bao gồm 3 ngành nhỏ là nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp

Ngành công nghiệp bao gồm ngành công nghiệp và xây dựng

Ngành dịch vụ bao gồm ngành thương mại, bưu điện và du lịch,

Cơ cấu ngành trong kinh tế thể hiện các mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành kinh tế: Nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ Trong từng ngành lớn đó lại có các phân ngành nhỏ Cơ sở để phân chia các ngành kinh tế là các đặc điểm tự nhiên, kinh tế kỹ thuật Một ngành chỉ xuất hiện khi những cơ sở sản xuất kinh doanh của chúng thực hiện cùng một chức năng trong hệ thống phân công lao động xã hội và độc lập tương đối với các ngành khác Việc xác lập những mối quan hệ hợp lý giữa các ngành nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trên địa bàn có ý nghĩa hết sức quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, góp phần tích cực vào việc thực hiện chiến lược phát triển kinh tế - xã hội nói chung

- Nông nghiệp là ngành có vị trí trọng yếu trong nông thôn nước ta, sự phát triển của nó giữ vai trò quyết định trong phát triển kinh tế nông thôn và là một trong những yếu tố cơ bản của nền kinh tế cả nước Vì vậy, nông nghiệp vừa chịu sự chi phối chung của nền kinh tế quốc dân, vừa gắn bó chặt chẽ với các ngành khác trên địa bàn nông thôn và phản ánh những nét riêng biệt mang tính đặc thù của một ngành mà đối tượng sản xuất là những cơ thể sống

- Nông nghiệp theo nghĩa hẹp bao gồm trồng trọt và chăn nuôi, trong trồng trọt được phân ra: trồng cây lương thực, cây công nghiệp, cây thực phẩm, cây ăn quả, cây thức ăn gia súc, cây cảnh, cây dược liệu Ngành chăn nuôi gồm có chăn nuôi gia súc, đại gia súc, gia cầm, nuôi ong, nuôi tằm những ngành trên đây có thể được phân ra các ngành nhỏ hơn Chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình phát triển và tạo thành cơ cấu nông nghiệp Hiện nay, trong cơ cấu nông nghiệp có 2 vấn đề quan trọng là cơ cấu hợp lý giữa trồng trọt và chăn nuôi, giữa trồng cây lương thực và cây công nghiệp, cây ăn quả, cây thực phẩm

- Công nghiệp (công nghiệp trên địa bàn nông thôn): là một bộ phận công

triển của công nghiệp nông thôn là một đòi hỏi khách quan, một quá trình có tính quy luật để phát triển kinh tế - xã hội nông thôn Công nghiệp nông thôn gắn bó chặt chẽ và tác động qua lại với nông nghiệp, cùng với các ngành khác trong kinh tế nông thôn gắn bó với nhau trong quá trình phát triển và tạo thành một cơ cấu kinh tế nông thôn thống nhất Phát triển nông thôn có ý nghĩa về nhiều mặt, góp phần tích cực vào chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá và phát triển sản xuất hàng hoá, tạo thêm việc làm cho người lao động và tăng thu nhập, sử dụng hợp lý và nâng cao hiệu quả của các nguồn lực ở nông thôn; thúc đẩy phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn; phân bổ hợp lý lực lượng lao động, thu hẹp khoảng cách về mức sống giữa thành thị và nông thôn

Công nghiệp cũng rất đa dạng, gồm nhiều ngành nghề được phân bổ ở các vùng nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống trong khu vực, nhu cầu của thị trường trong và ngoài nước Công nghiệp chế biến nông, lâm, thuỷ sản làm tăng giá trị thương phẩm của nông, lâm nghiệp, thuỷ sản, đáp ứng nhu cầu và thị hiếu của người tiêu dùng, tăng sức cạnh tranh trên thị trường, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của nông, lâm nghiệp và thuỷ sản

- Dịch vụ (dịch vụ trên địa bàn nông thôn) xét theo quan điểm hệ thống là một

bộ phận của ngành dịch vụ của cả nước, đồng thời là một bộ phận cấu thành kinh tế lãnh thổ Gắn liền với tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá và phát triển kinh tế, dịch vụ cũng ngày càng phát triển với nhiều chủng loại phong phú cả trong dịch vụ sản xuất và dịch vụ đời sống Như vậy, dịch vụ nông thôn phát triển là đòi hỏi khách quan của sản xuất và nâng cao mức sống của dân cư Sự phát triển dịch vụ làm cho hoạt động kinh tế ngày càng phong phú và đa dạng, thúc đẩy sự phát triển các ngành kinh tế khác, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế đạt hiệu quả cao [14]

Tham gia vào hoạt động sản xuất kinh doanh có nhiều thành phần kinh tế: Quốc doanh, tập thể, tư nhân, cá thể, hộ gia đình Các thành phần kinh tế ra đời và phát triển tuỳ thuộc vào đặc thù của mỗi ngành nhằm đáp ứng yêu cầu của sản xuất

và nâng cao đời sống dân cư Trên cơ sở yêu cầu và khả năng phát triển sản xuất,

mở rộng thị trường các thành phần hợp tác với nhau, kết hợp và đan xen với nhau một cách đa dạng với nhiều loại quy mô, hình thức và trình độ khác nhau

Đối với kinh tế hộ nông dân là đơn vị sản xuất cơ bản của nền nông nghiệp,

là tế bào của xã hội Vì vậy, kinh tế hộ nông dân đóng vai trò quyết định trong việc sản xuất và mở rộng thị trường

Kinh tế hợp tác ra đời và phát triển xuất phát từ kinh tế gia đình và do chính yêu cầu phát triển kinh tế gia đình đòi hỏi, kinh tế hợp tác hoạt động ở những khâu tách rời quá trình sinh học của nông nghiệp và phục vụ cho quá trình sinh học của nông nghiệp mà ở những khâu đó mỗi gia đình không có khả năng hoạt động hoặc hoạt động không có hiệu quả Hoạt động hợp tác thể hiện các quan hệ xã hội của sản xuất, nó được hình thành chủ yếu trong điều kiện sản xuất hàng hoá Vì vậy, quy luật của sản xuất hàng hoá và quy luật sinh học của sản xuất sẽ chi phối mạnh

mẽ quá trình hình thành và phát triển kinh tế hợp tác[14]

1.1.3.3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ

Xét trên phạm vi lãnh thổ quốc gia nói chung và từng vùng lãnh thổ địa phương nói riêng, đồng thời dựa trên cơ sở những điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội, trong quá trình phát triển các vùng kinh tế sinh thái được hình thành và phát triển Cơ cấu kinh tế vùng vừa là bộ phận trong nền kinh tế, vừa là nhân tố hàng đầu để tăng trưởng và phát triển bền vững các ngành kinh được phân bổ ở vùng Mục đích của việc xác lập cơ cấu kinh tế vùng một cách hợp lý là bố trí các ngành sản xuất theo lãnh thổ vùng sao cho thích hợp và sử dụng có hiệu quả tiềm năng, lợi thế của vùng [14]

1.1.4 Các nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Tuỳ thuộc vào những điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội cụ thể nhất định của mỗi địa phương, mỗi vùng và trong từng thời kỳ nhất định cơ cấu kinh tế chịu

sự tác động của nhiều nhân tố nhưng tựu chung có hai nhóm nhân tố chủ yếu sau:

Một là, nhóm nhân tố về địa lý tự nhiên như: khí hậu, đất đai, tài nguyên

Do sản xuất là “chiếm hữu tự nhiên” nên quá trình chiếm hữu đó cũng luôn luôn chịu ảnh hưởng của chính những điều kiện tự nhiên Do đó, ảnh hưởng của địa

lý, tự nhiên tới sự hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một tất yếu, một nhân

tố không thể thiếu được của mỗi nước, mỗi ngành và mỗi địa phương khi chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Hai là, nhóm nhân tố kinh tế, văn hóa - xã hội: Logic và lịch sử chuyển dịch

cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa đều cho rằng: Khi nền sản xuất xã hội còn ở tình trạng lạc hậu (lực lượng sản xuất thấp kém, trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật của người lao động chưa cao) thì cơ cấu kinh tế của xã hội ấy phụ thuộc rất nhiều vào các điều kiện địa lý tự nhiên Khi đó những ngành kinh tế dựa vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên như nông - lâm - ngư nghiệp, khai khoáng chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu ngành của nền kinh tế quốc dân Nền kinh tế ngày càng phát triển, trình độ văn hóa, khoa học kỹ thuật của con người được nâng cao thì sự phụ thuộc đó ngày càng bớt dần, càng ngày công nghiệp và dịch vụ càng chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu ngành kinh tế quốc dân

Ba là, nhân tố về môi trường, thể chế vĩ mô

Nhịp độ và chất lượng chuyển dịch cơ cấu kinh tế không chỉ chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội mà còn chịu ảnh hưởng của môi trường, thể chế vĩ mô của nhà nước trong từng thời kỳ

Bốn là, nhân tố quốc tế: Trong điều kiện nền kinh tế khép kín, người ta phải đầu tư phát triển cho rất nhiều ngành nghề để sản xuất ra tất cả các loại hàng hóa và dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu đa dạng, phong phú của cả sản xuất lẫn tiêu dùng Cùng với các nhân tố nội sinh của nền kinh tế, trong thời đại ngày nay, nhân tố bên ngoài có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội nói chung, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói riêng Nhân tố bên ngoài bao gồm:

Sự tác động như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại gắn liền với sự chuyển biến từ nền văn minh công nghiệp sang văn minh hậu công nghiệp phát triển theo hướng kinh tế tri thức Nhân tố này buộc các nước trong đó có nước ta phải tính đến trình độ tiến bộ khoa học - công nghệ khi chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa cả nước và từng địa phương

Sự tác động của toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế Nhân

tố này vừa tạo cơ hội cho các nước đang phát triển về vốn, kỹ thuật công nghệ hiện đại và kinh nghiệm xây dựng và quản lý một nền công nghiệp hiện đại và một nền kinh tế thị trường hiện đại rất cần thiết ở nước ta Tuy nhiên, nó cũng vừa đặt ra cho các nước đang phát triển những thách thức về các mặt đòi hỏi phải vượt qua để chủ động hội nhập kinh tế quốc tế

Trong điều kiện nói trên đòi hỏi cơ cấu kinh tế khi chuyển dịch theo hướng những ngành có nhiều lợi thế sẽ phát triển nhanh, chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong nền kinh tế quốc dân Còn những ngành không có lợi thế, chi phí sản xuất cao

sẽ thu hẹp dần và nhu cầu về sản phẩm của ngành đó sẽ được thỏa mãn bằng con đường nhập khẩu

Do vậy, mỗi quốc gia cần có quan điểm, chính sách, môi trường, thực lực để tranh thủ thời cơ, vượt qua thách thức, chủ động hội nhập kinh tế khu vực và quốc

tế, nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong cả nước và từng địa phương

Các nhân tố nói trên có quan hệ mật thiết với nhau và đều có tác động đến việc hình thành, chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việc chú trọng một cách hợp lý các nhân tố sẽ tạo nên những động lực thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa một cách nhanh chóng và có hiệu quả

1.2 Cơ sở thực tiễn và kinh nghiệm của một số địa phương về chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

1.2.1 Cơ sở thực tiễn của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Trong mấy thập kỷ qua, các nước vùng Châu Á - Thái Bình Dương đã tận dụng khá tốt những lợi thế sơ sánh để phát triển nền kinh tế của mình nên đã đạt tốc

độ tăng trưởng khá cao, làm cho khu vực này trở thành khu vực phát triển kinh tế năng động nhất trên thế giới Nhờ đó, đã xuất hiện những nước công nghiệp hóa mới, có những nước đã đứng và hàng ngũ các nước có tốc độ tăng trưởng cao Cùng với sự tăng trưởng kinh tế ở các nước này giá nhân công ngày càng tăng đã làm giảm khả năng cạnh tranh của sản phẩm do họ sản xuất ra bởi giá thành tăng Các nước này vì thế phải tìm cách chuyển một phần các lĩnh vực sản xuất khó cạnh tranh sang các nước khác duới hình thức đầu tư, chuyển giao công nghệ Các nước kém phát triển hơn lại có nhu cầu tiếp nhận công nghệ có trình độ thấp đã thúc đẩy nhanh quá trình chuyển giao công nghệ và đầu tư trực tiếp vào các nước đang phát triển làm thay đổi cơ cấu kinh tế ở các nước này

Sự thay đổi nhanh chóng của khoa học công nghệ đã tạo ra những lĩnh vực công nghệ mới, có hiệu quả cao đặc biệt là các công nghệ tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường.Việc thực hiện công nghệ này trước mắt chưa thu lợi nhuận, nhưng trong tương lai thì lại có cơ sở để giành vị trí thống trị hoặc áp đảo thị trường khu vực và thế giới Trước những biến đổi nhanh chóng trên thế giới đòi hỏi chúng ta phải nhận thức rõ để không bị lạc hậu, phải biết tận dụng những lợi thế của nước đi sau để phát triển, hội nhập mà không bị biến thành nơi tiếp nhận những công nghệ trình độ thấp,

bị lệ thuộc vào các nước xuất khẩu công nghệ Việt Nam là một trong những nước nghèo trên thế giới, dù chúng ta đạt được nhiều thành tựu trong phát triển kinh tế xã hội trong thời gian qua Song so với các nước trong khu vực và trên thế giới chúng ta cần phải phấn đấu hơn nữa Một trong những giải pháp quan trọng đó chính là phải điều chỉnh cơ cấu kinh tế đặc biệt là cơ cấu ngành cho phù hợp với tình hình kinh tế trong nước và khu vực, thế giới theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Chủ trương chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, phù hợp với quy luật khách quan của nền kinh tế thị trường được quán triệt xuyên suốt trong các Văn kiện của Đảng và chính sách của Nhà nước

Với mục tiêu xây dựng nước ta trở thành một nước công nghiệp, có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất, Đảng ta đặc biệt coi trọng vấn đề công nghiệp hoá - hiện đại hoá đồng thời xác định rõ: "Công nghiệp hoá - hiện đại là

sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, là nhiệm vụ trực tiếp của giai cấp nông dân liên minh với giai cấp công nhân và đội ngũ trí thức dưới sự lãnh đạo của Đảng

và quản lý của Nhà nước"

Như vậy theo quan điểm của Đảng ta, CNH, HĐH cùng với chuyển dịch cơ cấu kinh tế gắn bó chặt chẽ với nhau Quá trình thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh

tế theo hướng CNH, HĐH cần chú ý những vấn đề sau:

Một là, chuyển dịch cơ cấu toàn bộ, bao gồm cơ cấu ngành, cơ cấu vùng và

cơ cấu các thành phần kinh tế; huy động đồng bộ mọi điều kiện, mọi biện pháp, mọi yếu tố để phát triển kinh tế

Hai là, chú trọng cải tạo, nâng cao trình độ hiện đại của trang thiết bị hiện có, đồng thời đổi mới quy trình công nghệ trong sản xuất và quản lý ở mọi ngành, mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội

Nói cách khác, quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành, cơ cấu vùng, cơ cấu thành phần kinh tế theo hướng hợp lý và hiệu quả cao hơn đòi hỏi nền kinh tế phải được CNH, HĐH Ngược lại CNH, HĐH làm cho nền kinh tế tăng trưởng và thúc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Ở nước ta, cũng như từng địa phương xu hướng chung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong những năm tới là:

- Về cơ cấu ngành: chuyển dịch theo hướng giảm tỷ trọng cơ cấu nông nghiệp, tăng tỷ trọng cơ cấu công nghiệp và dịch vụ; trong ngành nông nghiệp tăng

tỷ trọng chăn nuôi và thuỷ sản giảm tỷ trọng trồng trọt

- Xây dựng cơ cấu các thành phần kinh tế phù hợp gồm: kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân), kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài

- Về cơ cấu kinh tế vùng lãnh thổ: chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ theo hướng phát triển toàn diện và tập trung có trọng điểm, phát triển tổng hợp, phát triển chuyên môn hoá

Quan điểm chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Đảng và Nhà nước ta là giảm tỷ trọng nông nghiệp trong cơ cấu nền kinh tế song vẫn coi trọng phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn: "Phát triển nông - lâm - ngư nghiệp gắn với công nghiệp chế biến và xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu để ổn định tình hình kinh tế- xã hội"

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X khẳng định: "Thúc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn, chuyển mạnh sang sản xuất các loại sản phẩm có thị trường và hiệu quả kinh tế cao; đẩy mạnh thâm canh các loại cây trồng trên cơ sở áp dụng các loại quy trình sản xuất đồng bộ và tiên tiến; quy hoạch diện tích sản xuất lương thực ổn định; phát triển mạnh chăn nuôi theo hướng quy mô lớn, an toàn dịch bệnh và bền vững về môi trường Xây dựng các vùng sản xuất nông sản hàng hoá tập trung gắn với việc chuyển giao công nghệ sản xuất, chế biến và bảo quản"

Theo đó, Đảng và Nhà nước ta sẽ tập trung thực hiện các giải pháp đồng bộ

để chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đẩy mạnh CNH, HĐH, nhất là: đưa nhanh khoa học

và công nghệ vào sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; có chính sách đủ mạnh để khuyến khích phát triển nhanh các doanh nghiệp và hoạt động dịch vụ ở nông thôn; tiếp tục đầu tư phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; tập trung giải quyết tốt các vấn đề xã hội bức xúc và xây dựng nông thôn mới

1.2.2 Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa của một số địa phương trong nước

Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VII, Đảng ta đã thực sự đổi mới cả trong nhận thức và quan điểm, đã chủ trương chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển hàng hóa nhiều thành phần trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Trong giai đoạn 2010 - 2015, tăng trưởng giữa các lĩnh vực trong nền kinh tế của nước ta cho thấy, khu vực công nghiệp, xây dựng đã dần lấy lại đà tăng trưởng cao trong khi sự cải thiện tăng trưởng khu vực dịch vụ có dấu hiệu chậm lại, riêng khu vực nông, lâm, thủy sản tăng trưởng có dấu hiệu giảm sút

Nhờ những chính sách hỗ trợ, tháo gỡ khó khăn cho khu vực sản xuất và sự cải thiện của tổng cầu, khu vực công nghiệp và xây dựng đã tăng trưởng mạnh mẽ, ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng trong năm 2015, đạt 9,64% so với cùng kỳ và trở thành khu vực dẫn dắt tăng trưởng của toàn nền kinh tế

1.2.2.1 Kinh nghiệm của huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

Yên Lạc là huyện đồng bằng, phía Nam tỉnh Vĩnh Phúc Diện tích tự nhiên là 107,7 km2(Theo điều tra năm 2010), chiếm 7,8% tổng diện tích tự nhiên tỉnh Vĩnh Phúc Yên Lạc có 17 đơn vị hành chính, gồm 1 thị trấn và 16 xã Phía Bắc, Yên Lạc giáp thành phố Vĩnh Yên và huyện Tam Dương, phía Tây giáp huyện Vĩnh Tường, phía Đông giáp huyện Bình Xuyên và Mê Linh (Hà Nội), phía Nam là Sông Hồng

Yên Lạc tiếp giáp với các thị xã và huyện có tốc độ tăng trưởng nhanh, là động lực phát triển của tỉnh Vĩnh Phúc (Thành phố Vĩnh Yên, thị xã Phúc Yên, Bình Xuyên), đặc biệt liền kề thành phố Hà Nội Vị trí địa lý này tạo cho Yên Lạc lợi thế phát triển những sản phẩm nông sản sạch, chất lượng cao, đồng thời phát triển dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng, tâm linh nhằm thu hút khách từ thị trường tiêu dùng Hà Nội rộng lớn

Trong 5 năm qua, giá trị sản xuất của ngành công nghiệp và thương mại đều tăng Bình quân giai đoạn 2006-2010, giá trị sản xuất của CN&XD tăng 21.6%/năm, các ngành thương mại dịch vụ tăng 17.2%/năm Tăng trưởng nông nghiệp bình quân đạt 5.2%/năm

Sự gia tăng nhanh chóng của khu vực II cho thấy vai trò quan trọng và mức độ

ưu tiên của ngành này trong chiến lược phát triển KT-XH huyện thời gian qua Tốc độ tăng trưởng chậm của các ngành dịch vụ cho thấy: hoạt động dịch vụ trên địa bàn huyện chưa có được những bước phát triển đột phá Giá trị sản xuất nông nghiệp thời

kỳ 2006-2010 tăng trưởng không cao nhưng đã duy trì được sự ổn định, tạo điều kiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện, phát triển mạnh công nghiệp và dịch vụ

Cơ cấu kinh tế huyện Yên Lạc từ năm 2000 đến 2010 đã chuyển dịch theo hướng CNH - HĐH, tăng dần tỷ trọng ngành CN&XD, TM&DV và giảm dần tỷ trọng của nhóm ngành nông-lâm-thuỷ sản Ngành CN&XD với tốc độ tăng trưởng nhanh, chiếm tỷ trọng lớn trong giá trị sản xuất của huyện và lớn hơn nhiều phương

án quy hoạch thời kỳ 2006-2010 đã đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển KT-XH, nâng cao tốc độ và chất lượng tăng trưởng, chuyển dịch mạnh mẽ cơ cấu kinh tế huyện theo hướng hợp lý, cải thiện đời sống nhân dân trong huyện, giai đoạn 2000-2010 [23]

1.2.2.2 Kinh nghiệm của huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang

Việt Yên là huyện đồng bằng, nằm ở phía tây tỉnh Bắc Giang, cách thủ đô Hà Nội 40 Km, nơi có nhiều làng quan họ nhất ở vùng văn hóa Kinh Bắc với 19 làng

đã được UNESCO đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Cùng với việc đẩy mạnh thu hút đầu tư, tạo tiền đề trở thành huyện công nghiệp phát triển bền vững, Việt Yên hướng đến trở thành điểm đến về du lịch sinh thái của tỉnh Bắc Giang nói riêng và cả nước nói chung

Việt Yên là huyện trọng điểm phát triển công nghiệp của tỉnh, hiện nay trên địa bàn có 3 khu công nghiệp (KCN); 3 cụm công nghiệp (CCN), làng nghề với 487 doanh nghiệp hoạt động Phần lớn các doanh nghiệp trong KCN, CCN đều đã đi vào sản xuất, kinh doanh ổn định, giải quyết việc làm cho khoảng 34 nghìn lao động [29]

Huyện Việt Yên tập trung chuyển dịch cơ cấu lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ Nhiều khu, cụm công nghiệp hình thành và hoạt động đã tạo việc làm cho gần 70 nghìn lao động với mức thu nhập bình quân 6 triệu đồng/người/tháng Quỹ đất nông nghiệp đang ngày càng thu hẹp, do đó, trong quá trình phát triển nông nghiệp, huyện Việt Yên chú trọng áp dụng công nghệ cao vào sản xuất, hình thành nhiều vùng sản xuất hàng hóa theo tiêu chuẩn VietGap, các mô hình nhà lưới, nhà màng hoạt động hiệu quả như: vùng sản xuất rau an toàn tập trung 20 ha tại xã Trung Sơn, vùng rau củ quả công nghệ cao tại xã Việt Tiến, vùng sản xuất thủy sản tập trung tại xã Nghĩa Trung

Hệ thống cơ sở hạ tầng thiết yếu được đầu tư xây dựng, nâng cấp đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống của nhân dân

Đến nay, tất cả các tuyến đường đều đảm bảo ô tô, phương tiện đi lại thuận tiện quanh năm, hệ thống cầu cống được xây dựng kiên cố Hệ thống thủy lợi liên xã được xây dựng phù hợp quy hoạch, đáp ứng nhu cầu sản xuất và đời sống của toàn huyện và các vùng lân cận

Cơ sở vật chất văn hóa, xã hội, hạ tầng thương mại nông thôn ngày một phát triển phục vụ nhu cầu văn hóa, sinh hoạt, kinh doanh của người dân An ninh, chính trị, trật tự an toàn xã hội được đảm bảo [28]

Với vị trí địa lý và đặc điểm KT-XH địa phương, định hướng của Việt Yên là phát triển công nghiệp và dịch vụ, phấn đấu trở thành huyện công nghiệp phát triển bền vững của tỉnh

Chỉ tiêu tỉnh giao thu từ đấu giá quyền sử dụng đất vượt 300% (năm 2015, tỉnh giao thu từ đầu giá quyền sử dụng đất 40 tỷ đồng, Việt Yên thực hiện đạt 145 tỷ đồng) Đây là nguồn lực chính nhằm tái đầu tư hạ tầng, phát triển đô thị, đầu tư vào nơi khó khăn, các chương trình mục tiêu: Xây dựng nông thôn mới, kiên cố hóa trường lớp học, chuẩn quốc gia về y tế, giải quyết và kiểm soát tình hình nợ đọng xây dựng cơ bản trên địa bàn

Huyện đề ra phương hướng, nhiệm vụ, trong đó xác định: Phát triển công nghiệp vẫn là động lực chủ yếu của huyện, quyết định tốc độ tăng trưởng chung của nền kinh tế; khả năng lấp đầy các khu, CCN trên địa bàn trong nhiệm kỳ

Huyện sẽ tập trung huy động cao nhất mọi nguồn lực, đẩy nhanh tốc độ phát triển kinh tế, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng nâng cao tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ; chú trọng bảo vệ môi trường, hướng tới phát triển bền vững

Phấn đấu đến năm 2020 là một trong những huyện tốp đầu của tỉnh, hội đủ những điều kiện cơ bản của huyện công nghiệp và là đô thị loại IV trực thuộc tỉnh [27]

1.2.2.3 Kinh nghiệm của Đà Nẵng

Một trong những hướng đi đột phá thời kỳ đầu để đẩy mạnh công nghiệp hóa

mà Đà Nẵng đã lựa chọn, là ưu tiên phát triển công nghiệp Để đạt mục tiêu phát triển kinh tế bền vững, ngay trong những năm tiếp theo đó, các nhà hoạch định chính sách đã lựa chọn mô hình phát triển của một thành phố có môi trường thân thiện và hiện đại, đưa Đà Nẵng phát triển theo một hướng đi mới, lấy ngành dịch vụ làm chủ đạo Giai đoạn 2005-2015 đánh dấu sự tăng trưởng mạnh của ngành Dịch

vụ với tốc độ tăng bình quân gần 20%/năm, cao hơn gấp hai lần so với giai đoạn 1997-2005 Sự phát triển của ngành Dịch vụ không chỉ đóng góp cao trong cơ cấu GDP mà còn tạo sự chuyển dịch lao động mạnh mẽ ra khỏi ngành Nông nghiệp Giai đoạn này, lượng vốn đầu tư bắt đầu chảy vào ngành Dịch vụ cao hơn so với các ngành còn lại, với tỷ trọng 70% tổng lượng vốn đầu tư Sự chuyển dịch trong nội bộ ngành Thương mại, Vận tải, Thông tin liên lạc, Khách sạn, Tài chính đang tạo ra giá trị tăng thêm của ngành Dịch vụ, làm tăng tỷ trọng đóng góp của ngành trong cơ cấu GDP thành phố

Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở Đà Nẵng 10 năm qua được các chuyên gia kinh tế đánh giá như một quá trình tái cơ cấu nền kinh tế theo hướng tăng sức cạnh tranh ở khu vực dịch vụ với tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất ước đạt 16%/năm Kết quả này nhờ việc tập trung chuyển dịch sâu trong nội bộ ngành Dịch vụ, trong đó lựa chọn du lịch làm ngành kinh tế mũi nhọn Tổng lượng khách du lịch đến thành phố giai đoạn 2003-2013 ước đạt 16 triệu lượt khách, tăng 19,3%/năm; doanh thu du lịch thuần túy ước tăng 23,5%/năm với giá trị năm 2013 ước đạt 2.800 tỷ đồng [30]

Giữ vững mục tiêu bảo vệ môi trường và phát triển đô thị hiện đại, Đà Nẵng đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng, để đến năm 2020 cơ bản hình thành mô hình tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu, bảo đảm chất lượng tăng trưởng, nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Cơ cấu kinh tế thành phố tiếp tục

sớm trở thành một trong những trung tâm dịch vụ lớn của cả nước, là cửa ngõ giao thương với nước ngoài, có các ngành, lĩnh vực sử dụng công nghệ cao, tạo ra giá trị gia tăng lớn để trở thành các ngành kinh tế chủ lực

Như vậy, có thể nói, quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Đà Nẵng là một minh chứng rõ nhất cho việc lựa chọn mô hình phát triển theo “Lý thuyết phát triển

cơ cấu ngành không cân đối” hay các “cực tăng trưởng” Điều này được thể hiện trong chiến lược ưu tiên phát triển công nghiệp vào giai đoạn 2001 - 2005 và phát triển mạnh ngành Dịch vụ giai đoạn 2006 - 2015 Với quan điểm lấy dịch vụ làm chủ đạo, một mặt đóng góp lớn vào GDP, mặt khác tạo sự chuyển dịch lao động mạnh đối với ngành Nông nghiệp (một ngành không phải thế mạnh của Đà Nẵng)

1.2.2.4 Bài học kinh nghiệm đối với huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

Thứ nhất, phải đặt trọng tâm vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ các

ngành có năng suất lao động thấp sang các ngành có năng suất lao động cao hơn, đóng góp lớn hơn cho tăng trưởng kinh tế Là một huyện có truyền thống sản xuất nông nghiệp, huyện Phú Lương có thể thực hiện chủ trương lấy phát triển công nghiệp làm nền tảng, phát triển nông nghiệp công nghệ cao là mũi nhọn và có sức cạnh tranh trên thị trường trong nước và trên thế giới Tuy nhiên, vấn đề đặt ra trong chiến lược phát triển công nghiệp, nông nghiệp công nghệ cao trên địa bàn huyện giai đoạn tới là việc lựa chọn sản phẩm công nghiệp mũi nhọn nhằm khai thác được tiềm năng, thế mạnh của huyện phù hợp với điều kiện tự nhiên, những biến đổi khí hậu và nhu cầu, thị hiếu trên thị trường thay thế các sản phẩm truyền thống hiện đang gặp khó khăn trong quá trình cạnh tranh về chất lượng và giá cả trên thị trường

do sự lạc hậu về công nghệ, đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng về nông nghiệp công nghệ cao, chuyển đổi cơ cấu kinh tế trong sản xuất nông nghiệp

Thứ hai, kiên trì phương châm thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành

theo kiểu “cuốn chiếu”, thực hiện xây dựng ngành sản xuất nông nghiệp công nghệ cao, lấy hiệu quả làm thước đo, hình thành các ngành kinh tế mũi nhọn, chủ lực tạo thành các cực tăng trưởng nhằm tạo ra các tác động lan tỏa thúc đẩy các ngành khác phát triển Thực hiện lựa chọn các ngành, các sản phẩm phù hợp với từng vùng, địa phương và trong từng giai đoạn nhằm tạo ra các sản phẩm mũi nhọn, ngành mũi nhọn, vùng mạnh đóng vai trò “đầu tàu” kéo theo sự phát triển của các sản phẩm, ngành và địa phương khác trong huyện (kinh nghiệm của Huyện Việt Yên, tỉnh Vĩnh Phúc

Thứ ba, hình thành các yếu tố mới, thị trường công nghiệp chế biến, dịch vụ,

du lịch trong vùng phát triển mạnh, gia tăng thu hút đầu tư trên địa bàn vùng Đây

là, những tiềm năng mới thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành trên địa bàn huyện Phú Lương theo hướng dịch vụ - công nghiệp - nông nghiệp và trong nội bộ ngành, cơ cấu cũng có sự thay đổi theo hướng tập trung nguồn lực khan hiếm cho một số lĩnh vực trong một thời điểm nhất định nhằm khai thác tốt nhất tiềm năng, lợi thế của từng giai đoạn

Thứ tư, giữ vững mục tiêu phát triển kinh tế nhanh gắn với phát triển đô thị

và bảo vệ môi trường sống văn minh, hiện đại, từng bước giảm chênh lệch mức sống giữa các tầng lớp dân cư, đảm bảo an sinh xã hội… (kinh nghiệm của Đà Nẵng) Đặc biệt trong giai đoạn tới, trước những yêu cầu của mục tiêu phát triển theo chiều sâu, đặt ra những yêu cầu mới cho vùng trong việc lựa chọn mô hình phát triển có môi trường thân thiện, hiện đại, giảm ô nhiễm, từng bước xóa bỏ hình ảnh về một vùng sản xuất nông nghiệp có mức độ ô nhiễm cao, ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống người dân trong điều kiện biến đổi khí hậu như hiện nay

Như vậy, có thể nói, trên cơ sở nghiên cứu lý luận và kinh nghiệm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành theo hướng phát triển theo chiều sâu, trong thời gian tới, huyện Phú Lương cần đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành kinh tế nhằm tăng trưởng có hiệu quả, chất lượng và phát triển bền vững

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, luận văn sẽ tập trung trả lời những câu hỏi sau đây: Trong đề tài này câu hỏi nghiên cứu được đưa ra là:

Câu hỏi 1: Các nhân tố nào ảnh hưởng đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên ?

Câu hỏi 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, từ đó đưa ra ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân như thế nào ?

Câu hỏi 3: Cần những giải pháp nào để thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên?

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp thu thập thông tin

*Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

- Nội dung: Để thu thập dữ liệu phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài, tác giả xác định thông tin phải tuân thủ các yêu cầu: Những thông tin chứa đựng trong dữ liệu phải phù hợp và đủ làm rõ mục tiêu nghiên cứu Trên cơ sở đó, thông tin được thu thập một cách chính xác, hợp lý và có giá trị, việc xác định dữ liệu các loại cũng phải rõ rang và xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu

Đề tài chủ yếu sử dụng và phân tích các số liệu thứ cấp Dữ liệu thứ cấp là

dữ liệu do người khác thu thập, sử dụng cho các mục đích có thể là khác với mục đích nghiên cứu của đề tài Dữ liệu thứ cấp có thể là dữ liệu chưa xử lý (còn gọi là

dữ liệu thô) hoặc dữ liệu đã xử lý Ưu điểm của dữ liệu thứ cấp là dễ tìm kiếm và tìm kiếm nhanh Đó là do dữ liệu thứ cấp đã tồn tại sẵn và vấn đề chỉ đơn thuần là phát hiện ra chúng Thời gian tập hợp dữ liệu thứ cấp chỉ mất vài giờ hoặc vài ngày Chi phí tiêu tốn cho việc thu thập dữ liệu thứ cấp ít hơn rất nhiều so với dữ liệu sơ cấp Dữ liệu thứ cấp phần lớn có trong các thư viện, các nguồn dữ liệu từ Chính phủ thông qua các báo cáo, các dự án Dữ liệu thứ cấp còn góp phần làm tăng giá trị

của những dữ liệu sơ cấp hiện hữu Tác dụng này chủ yếu được thể hiện ở chỗ việc thu thập dữ liệu thứ cấp ban đầu đã giúp cho việc định hướng và xác định mục tiêu thu thập dữ liệu sơ cấp của nhà nghiên cứu Vì những ưu điểm đó, tác giả thu thập các dữ liệu thứ cấp để tiền hành nghiên cứu đề tài

Những số liệu thứ cấp được sử dụng trong nghiên cứu bao gồm các luận văn

đã nghiên cứu trước có cùng hoặc gần chủ đề, các nghiên cứu trên các phương tiện truyền thông, các báo cáo của các cấp ban ngành liên quan, văn kiện, nghị quyết, niên giám thống kê qua các năm, sách, báo, tạp chí, các công trình đã được xuất bản, các số liệu về tình hình cơ bản của huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, số liệu thống kê từ năm 2013 đến năm 2017 về cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội của huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên Ngoài ra, tác giả còn tham khảo các kết quả nghiên cứu đã công bố của các cơ quan nghiên cứu, các nhà khoa học Sử dụng các số liệu được thu thập có trích dẫn tài liệu tham khảo theo quy định

- Ý nghĩa: Những số liệu này mang tính tổng quát, giúp cho người nghiên cứu có những bước đầu hình dung được sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong những năm đó có sự thay đổi như thế nào

2.2.2 Phương pháp phân tích thông tin

2.2.2.1 Phương pháp thống kê mô tả

- Nội dung: Đây là phương pháp rất quan trọng trong quá trình nghiên cứu các hiện tượng kinh tế Dựa vào phương pháp này tác giả có được những thông tin cần thiết để phục vụ cho quá trình nghiên cứu Việc thống kê được thực hiện dựa trên những số liệu, tài liệu có độ tin cậy cao Từ đó, quá trình mô tả được tiến hành

để làm rõ những yếu tố tác động đến đối tượng nghiên cứu Phương pháp này sử dụng nhiều ở chương 1, chương 2 và chương 3 của luận văn

Trong chương 1, luận văn thống kê mô tả các công trình nghiên cứu đã công

bố có liên quan trực tiếp và gián tiến đến đề tài, cơ sở lý luận về cơ cấu kinh tế, cơ cấu kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

Ở chương 2, luận văn mô tả các phương pháp nghiên cứu được sử dụng cùng với nội dung phương pháp, ý nghĩa của phương pháp đối với việc đạt được mục tiêu nghiên cứu

Đối với chương 3, sau khi thu thập số liệu, tiến hành thống kê, mô tả và tổng hợp các số liệu, dữ liệu, luận văn đưa ra những đánh giá về thực trạng chuyển dịch

cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên Trên cơ sở thống kê mô tả các số liệu, tình hình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện được làm rõ, từ đó định hình được xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở đây Đề tài sử dụng các bảng thống kê số liệu để mô tả hiện trạng cơ cấu kinh tế ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, cũng như đánh giá tác động của các nhân tố tới chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện

- Ý nghĩa: Tổng hợp mức độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong những điều kiện, thời gian cụ thể

2.2.2.2 Phương pháp so sánh

- Nội dung: Thông qua nguồn số liệu thứ cấp đã thu thập, tiến hành so sánh

với các tiêu chí cụ thể để xem xét cơ cấu kinh tế ngành trong nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp ở huyện Phú Lương Phương pháp so sánh được thực hiện trên cơ sở so sánh giữa các năm, so sánh tỷ trọng kinh tế giữa các ngành trong nông nghiệp…

- Ý nghĩa: Đưa ra được những nhận xét, đánh giá, rút ra những nguyên nhân khách quan và chủ quan về thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nông nghiệp

ở huyện Phú Lương

2.2.2.3 Phương pháp bảng thống kê:

- Nội dung: bảng thông kê sẽ giải thích các chỉ tiêu về sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế Về hình thức, bảng thống kê bao gồm hàng dọc và hàng ngang, các tiêu đề

và số liệu thu thập được

- Ý nghĩa: Tác giả sử dụng bảng thống kê nhằm thể hiện tập hợp thông tin thứ cấp một cách có hệ thống, hợp lý nhằm đánh giá sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế

ở huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên