(LUẬN văn THẠC sĩ) đặc điểm tiểu thuyết lê hoài nam

Bởi nó có những ưu thế mà không một thể loại nào có được, tiểu thuyết được xem là thể loại “năng động” nhất, là hình thức tự sự cỡ lớn, vừa có khả năng tái hiện sâu rộng bức tranh hiện t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

-o0o -

HOÀNG THỊ THU LOAN

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

Thái Nguyên, năm 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

-

HOÀNG THỊ THU LOAN

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS.Cao Thị Hồng

Thái Nguyên, năm 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn thạc sĩ với đề tài “Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài

Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng

dẫn khoa học của TS.Cao Thị Hồng Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong đề

tài là trung thực và chưa công bố trong bất cứ tài liệu nào trước đây Những số

liệu phục vụ cho việc phân tích được chính tác giả khảo sát từ tác phẩm Ngoài ra,

trong luận văn còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá của các tác giả, cơ quan tổ

chức khác được đăng tải trên các tác phẩm, tạp chí khoa học và đều có trích dẫn

theo danh mục tài liệu tham khảo của luận văn Nếu phát hiện có bất kì sự gian

lận nào tác giả xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận văn của mình

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Người cam đoan

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Thu Loan

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Văn - Xã hội, Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên và các quý Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, tận tình dìu dắt, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt tác giả xin bày tỏ lòng kính trọng và tri ân sâu sắc nhất đến TS.Cao Thị Hồng, người đã tận tâm hướng dẫn khoa học, định hướng, chỉ bảo, truyền đạt những kiến thức vô cùng quý báu, giúp tác giả giải quyết các vấn đề

và những khó khăn trong quá trình thực hiện luận văn

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè đồng nghiệp và học trò đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn

Trân trọng

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2017

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Thu Loan

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

PHẦN I: MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu 7

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 8

5 Phạm vi nghiên cứu 9

6 Cấu trúc của luận văn 9

7 Đóng góp của luận văn 10

PHẦN HAI: NỘI DUNG 11

Chương 1: TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 11

1.1 Khái quát chung về thể loại tiểu thuyết 11

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết 11

1.1.2 Những đặc điểm chính của tiểu thuyết 11

1.2 Những cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 14

1.2.1 Đổi mới về tư duy nghệ thuật 14

1.2.2 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người 20

1.2.3 Đổi mới cái nhìn về hiện thực và phương thức phản ánh hiện thực 27

1.3 Lê Hoài Nam với thể loại tiểu thuyết 29

1.3.1 Vài nét về cuộc đời và văn nghiệp của Lê Hoài Nam 29

1.3.1.1 Nhà văn Lê Hoài Nam 29

1.3.1.2 Hành trình sáng tác của Lê Hoài Nam 31

1.3.2 Quan niệm nghệ thuật của Lê Hoài Nam 38

1.3.2.1 Quan niệm về trải nghiệm trong sáng tác 38

1.3.2.2 Quan niệm về văn chương và trách nhiệm của người cầm bút 40

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM NHÌN TỪ PHƯƠNG

DIỆN NỘI DUNG 48

2.1 Đặc điểm cảm hứng nghệ thuật 48

2.1.1 Cảm hứng về hiện thực đời sống 48

2.1.1.1 Một cái nhìn đa diện, đa chiều về hiện thực chiến tranh 48

2.1.1.2 Số phận con người trong cuộc sống đời thường thời hậu chiến trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam 54

2.1.2 Cảm hứng về con người 56

2.2 Đặc điểm nhân vật trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam 64

2.2.1 Nhân vật tha hóa và bị tha hóa 64

2.2.1.1 Tha hóa bởi môi trường, hoàn cảnh 64

2.2.1.2 Tha hóa do quyền lực, lòng tham 65

2.2.2 Nhân vật vượt lên số phận 67

2.2.3 Nhân vật giàu đức hy sinh, lòng vị tha 69

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM - NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 71

3.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và khắc họa nội tâm nhân vật 71

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình nhân vật 71

3.1.2 Nghệ thuật khắc họa nội tâm nhân vật 77

3.2 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong xây dựng nhân vật 79

3.2.1 Ngôn ngữ đời thường 79

3.2.3 Ngôn ngữ độc thoại 83

3.3 Kết cấu 86

3.3.1 Kết cấu theo trình tự thời gian 86

3.3.2 Kết cấu lồng ghép - tiểu thuyết trong tiểu thuyết 87

3.4 Giọng điệu 89

3.4.1 Giọng trữ tình tha thiết 89

3.4.2 Giọng thiết tha, thương cảm 90

3.4.3 Giọng hài hước, hóm hỉnh 94

3.4.4 Giọng triết luận 95

KẾT LUẬN 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế kỷ XX là thế kỷ phát triển của công nghệ thông tin, của truyền hình

nên đứng trước sức cạnh tranh đó, đã có nhiều người cho rằng đây là “dấu chấm hết” của tiểu thuyết Nhưng trải qua thời gian với những thăng trầm, đến nay

tiểu thuyết vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống văn học của nhân loại Bởi

nó có những ưu thế mà không một thể loại nào có được, tiểu thuyết được xem là thể loại “năng động” nhất, là hình thức tự sự cỡ lớn, vừa có khả năng tái hiện sâu rộng bức tranh hiện thực đời sống vừa có khả năng đi sâu khám phá đời tư, tâm hồn con người một cách “tinh vi” nhất…Như vậy, tiểu thuyết ngay từ khi ra đời cho tới nay, nó vẫn luôn là thể loại “mới mẻ” với những tìm tòi khám phá để tìm ra “bức chân dung” của mình và “Trong cuộc kiếm tìm và hướng tới sự đổi mới, điều quan trọng là phải thấy được sự cần thiết phải thay đổi bản thân khái niệm của tiểu thuyết dẫn đến sự thay đổi của bản thân khái niệm về văn học cùng với sự phát triển của nó” (Theo M.Butor)

Để làm nổi bật sự đổi mới đó, bên cạnh việc nghiên cứu tổng quát về những đặc điểm văn học, thành tựu văn học, thiết nghĩ, cần điểm lại chân dung của từng nhà văn với những thành công, những sáng tạo nghệ thuật của

họ đã ít nhiều góp phần tạo nên bộ mặt cho văn học giai đoạn này Những tác giả có công đưa tiểu thuyết nhập vào trào lưu đổi mới văn học không thể không kể đến Lê Hoài Nam, ông là một chân dung mới của văn học Việt Nam hiện đại thuộc giai đoạn này, thành công ở nhiều loại hình nghệ thuật như truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch bản điện ảnh Riêng về mảng tiểu thuyết, ông sáng tác không nhiều, nhưng ở mỗi tác phẩm, ông đều tạo được những dấu ấn riêng cả về nội dung lẫn phương thức thể hiện Với các tiểu thuyết đã gắn liền

với tên tuổi của ông: Những đêm huyền ảo (NXB Phụ nữ, 1988), Đôi tình nhân ham sống (NXB Hội Nhà văn, 1990), Hoang mạc tâm hồn (NXB Lao

động, 1998), Danh tiếng và bóng tối (NXB Phụ nữ, 2008) Điểm nhấn của các

tác phẩm này là nhìn thẳng vào sự thật, viết sự thật về xã hội đang trong giai đoạn chuyển mình sáng, tối đấu tranh quyết liệt Đó là cái nhìn của một người dám đấu tranh cho lẽ phải, dám nhìn vào thẳng sự thật để phơi bày những hiện thực đang diễn ra trong xã hội; sự ăn chơi sa đoạ của một số người Sự quái đản đó khiến cho người ta liên tưởng tới một sự tha hóa biến chất của một số ít cán bộ có chức quyền, giống như một hồi chuông cảnh tỉnh về sự băng hoại đạo đức xã hội và con người… Có những chuyện ngoài đời khi đưa nguyên xi vào tác phẩm tự thân nó đã mang tính khái quát, điển hình Trong văn chương Việt Nam nhiều nhà văn của nhiều thế hệ đã viết theo cách này Nhưng Lê Hoài Nam không dẫm chân lên lối mòn mà người khác đã đi, không viết những chuyện người khác đã viết Chẳng hạn những truyện ngắn khai thác đề tài lịch sử, ông khai thác lịch sử theo cách nhìn khá riêng của mình Trong mỗi truyện tưởng như đã cũ ấy, dưới ngòi bút và trí tưởng tượngcủa ông, nó lại lấp lánh lên, tắm tưới vào tâm hồn người đọc một điều gì đó rất mới mẻ Thường là khi truyện khép lại, người đọc mới tự rút ra một ý nghĩa xã hội, một giá trị nhân đạo, một triết lý nhân sinh

Với tài năng và phong cách độc đáo, Lê Hoài Nam đã khẳng định mình với một lối đi riêng Bằng những cách tân, sáng tạo độc đáo, ông đã thay đổi được quan niệm tiếp cận của độc giả và tạo nét mới cho tiểu thuyết Việt Nam

Lựa chọn nghiên cứu “Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam” để khẳng định

đóng góp của nhà văn ở những cách tân nghệ thuật của văn xuôi thời kì đổi mới đặt trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại Đồng thời, chúng tôi cũng mong muốn góp phần đem lại một cái nhìn toàn diện về cuộc đời và sự nghiệp văn chương của nhà văn Lê Hoài Nam cũng như sự phát triển, đổi mới của nền tiểu thuyết Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

củ a ông Xem xét nô ̣i dung các bài viết, các công trình nghiên cứu, chúng tôi chia thành hai nhóm chính sau:

2.1 Như ̃ng bài viết về Lê Hoài Nam và sự nghiệp sáng tác văn chương

Từ sau tiểu thuyết đầu tay Những đêm huyền ảo (NXB Phụ nữ, 1988),

các nghiên cứu về sáng tác của ông đã tạo được nhiều ấn tượng, dư vang trong lòng bạn đọc nói chung và nhận được nhiều sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình nói riêng Những bài viết có tính chất nghiên cứu vẫn còn rất hạn chế, thường chỉ quan tâm đến một tác phẩm nào đó, chưa có những bài nghiên cứu mang tính tổng hợp Hầu hết các bài viết được đăng rải rác trên các trang báo, tạp chí, từ nguồn internet, hoặc từ trang cá nhân của một số bạn bè văn chương của nhà văn Lê Hoài Nam, và nhất là được tập hợp khá đầy đủ trong trang cá nhân của ông

Trước hết, cần nói đến các bài viết, ý kiến về số phận con người trong tiểu

thuyết “Những đêm huyền ảo” (cuốn tiểu thuyết đầu tay của Lê Hoài Nam)

Vừa ra đời, tác phẩm đã nhận được nhiều ý kiến phê bình, nhận xét bởi vấn đề được đặt ra

Hoàng Ngọc Trì, trong bài viết số phận con người trong tiểu thuyết

“Những đêm huyền ảo” đăng trên Báo Văn nghệ năm 1988, ngay sau khi tác

phẩm ra đời đã khái quát tính bi thảm của cốt truyện trong cuốn tiểu thuyết

này Theo tác giả, “Những đêm huyền ảo đã dẫn người đọc đi dần vào cái xã

hội ngột ngạt với những mâu thuẫn gay gắt, những chuyện đau lòng làm nhức nhối tim gan những con người chân chính đang tiến hành công cuộc đổi mới đầy gian nan phức tạp hôm nay”, tác giả bài viết đã khẳng định “Lê Hoài

Nam có cách viết khá hấp dẫn, cái hấp dẫn trong Những đêm huyền ảo

không phải ở đề tài còn ít người khai thác cũng không phải là ở những triết lý sâu sắc làm lay động tiềm thức của người đọc mà là ở phương pháp tổ chức những diễn biến của các tình tiết Anh vận dụng lối kết cấu của kịch Quá

trình diễn biến của cốt truyện là quá trình phát triển của mâu thuẫn Độ gay gắt của các mâu thuẫn ngày càng tăng dần và nâng tới mức đỉnh điểm Đỉnh

điểm của mâu thuẫn trong Những đêm huyền ảo là cảnh Huyên và Sen (vợ

Hoàng Phan) đều ra đi để lại cho Hoàng Phan một nỗi cô đơn trống vắng mênh mông” [82].

Không chỉ phân tích tác phẩm để làm toát lên nội dung tư tưởng mà tác giả

Hoàng Ngọc Trì còn mạnh dạn nêu lên một số “chỗ yếu”, hạn chế của tác phẩm như một lời chia sẻ chân thành dành cho nhà văn Lê Hoài Nam: “Nếu cần nói

đến những nhược điểm của Những đêm huyền ảo thì đó là một số đoạn triết lí

còn nhạt, chưa đạt tới chiều sâu cần thiết, một số câu văn chưa thật ổn về văn pháp, một số từ dùng chưa thật chính xác Biết anh đang tập trung sức chuẩn bị cho một cuốn tiểu thuyết mới, nhắc anh lưu ý những điều trên đây, chắc là có ích” [82].

Với tiểu thuyết Danh tiếng và bóng tối, bài viết trên báo của Công ty cổ

phần sách Việt Nam Savina đã khẳng định “Văn chương trong Danh tiếng và bóng tối giản dị nhưng không hề thô sơ Người đọc bị cuốn hút từ đầu đến cuối tác phẩm lối mô tả hiện thực, mô tả nhân vật và phương pháp dẫn chuyện của tác giả Ngồn ngộn hiện thực mà vẫn lấp lánh, bay bổng” [81].

Nếu bài viết trên báo của Công ty cổ phần sách Việt Nam Savina chỉ dừng

lại ở những lời nhận xét chung, đánh giá một cách khái quát, thì bài viết trên trang cá nhân của mình, nhà văn Thủy Hướng Dương lại đi sâu vào việc mổ xẻ, phân tích nội dung tác phẩm ở nhiều góc cạnh Chị khẳng định một cách chắc

chắn, mạnh mẽ, rằng: “Tôi có cảm giác những sự việc, những tình tiết của cuốn sách được tác giả viết hầu hết là sự thật, phần hư cấu là rất ít Đó là cuốn tiểu thuyết đầy ắp hiện thực Hiện thực trên từng trang, từng trang viết Hiện thực trong từng cá thể nhân vật và hiện thực trong từng số phận con người Bằng bút pháp rất giản dị, tả thực theo lối truyền thống, Lê Hoài Nam đã khắc họa được những nhân vật “Danh tiếng” cùng với những âm mưu thủ đoạn để ngoi lên địa

vị cao nhất trong ngành văn hóa của tỉnh “Hải Thành” từ một tên lưu manh chuyên móc túi hay từ một tay thợ gò hàn thất học Những mánh khóe để tiêu diệt đối thủ của những nhân vật này được nhà văn lột tả ghê tởm đến mức rùng mình Nhưng ghê sợ hơn, là người đọc có cảm giác hình như mình đã gặp đâu

đó quanh đời sống thực của mình cũng có một nhân vật như thế” [81] Đặc biệt,

chị còn nhấn mạnh “Danh tiếng và Bóng tối như thức tỉnh chúng ta… hãy nhìn

thẳng vào cuộc sống Mong muốn cho chúng ta xây dựng một xã hội đẹp hơn, như lẽ ra nó phải được như thế” [81]

Ngoài ra, còn hai cuốn tiểu thuyết của Lê Hoài Nam đó là Đôi tình nhân ham sống và Hoang mạc tâm hồn nhưng chưa có bài viết nào đi phân tích nội

dung của chúng Vì vậy, ở đề tài này chúng tôi sẽ đi khảo sát nội dung của hai cuốn tiểu thuyết trên một cách cụ thể và đầy đủ hơn để người đọc thấy được giá trị nhân văn, những triết lí sâu xa ẩn chứa trong mỗi cuốn tiểu thuyết của Lê Hoài Nam

Tuy nhiên, tác phẩm của nhà văn Lê Hoài Nam có rất nhiều độc giả Dù viết về bất cứ chuyện gì, chuyện của chiến tranh, chuyện hậu quả của chiến tranh, chuyện thế thái của đời thường, chuyện vui, chuyện buồn, chuyện tốt, chuyện xấu , tất cả màu sắc âm thanh của cuộc sống hôm nay nhà văn đều viết với một tinh thần công dân rất cao Mỗi tác phẩm của ông, dù là truyện ngắn hay tiểu thuyết, đều viết về những vấn đề của số phận con người, trong niềm vui, trong nỗi buồn, trong thăng trầm, trong tất cả cảnh ngộ Chính vì thế, tác phẩm của Lê Hoài Nam có sự vang dội trong xã hội Ông là người viết về cái hôm nay, viết cho ngày hôm nay, mặc dù có những cái không phải ở thì hiện tại Sau chiến tranh ông bắt đầu nhìn sâu vào cuộc sống và phát hiện ra những vấn đề phức tạp của cuộc sống và con người Lê Hoài Nam có thái độ quyết liệt đối với những cái ác, cái xấu, sự băng hoại của đạo đức trước sự tác động của đồng tiền Nhà

văn đã có những cách nhìn, cách phát hiện vấn đề và đưa vào tiểu thuyết làm cho những tác phẩm của mình có sức hấp dẫn với bạn đọc

Qua đó, có thể thấy sự ảnh hưởng của Lê Hoài Nam cũng như tác phẩm của ông đối với người đọc Điều đáng chú ý hơn cả là những vấn đề được nêu ra trong các tác phẩm lại chính là những hiện trạng của cuộc sống đời thường đang diễn ra xung quanh chúng ta Vì vậy, tác phẩm của Lê Hoài Nam gần gũi và gắn

bó với cuộc sống của con người Điều này lí giải vì sao nhà văn cùng những tác phẩm của ông lại có vị trí đặc biệt trong lòng người đọc

2.2 Như ̃ng bài viết có tính khái quát về tiểu thuyết Lê Hoài Nam

Theo thống kê của chúng tôi, đến nay có khoảng bốn nghiên cứu viết về

tiểu thuyết Lê Hoài Nam Trong bài viết “Cuộc chiến giữa con người và quyền năng sói” Mai Tiến Nghị đưa ra lời nhận xét: “Bằng lối viết giản dị và chân thật, có thể khẳng định tác giả không hư cấu nhiều Chính cái sự chân thực ấy làm nên sự hấp dẫn Tôi đọc một hơi hết tác phẩm và bị cuốn hút bởi sự đậm đặc chi tiết sống động Tuy nhiên tôi vẫn băn khoăn bởi tác giả thật quá Liệu có khỏi hệ luỵ gì không Chắc chắn sẽ có những tiếng la ó nhân danh điều này, điều nọ của những người tự vơ vào nhận mình là người trong cuộc Thực lòng

khi đọc “Danh tiếng và bóng tối” tôi cảm thấy hơi nặng nề và buồn vì tiếc cho

một vùng quê văn hiến Cách giải quyết của tác phẩm cũng còn hơi khiên cưỡng

và cách giải quyết ấy lại để ở thì tương lai Vì biết rằng không có chuyện cổ tích

ở thời hiện tại và không nghi ngờ về tính chân thực của tác phẩm nên tôi cũng

tự an ủi mình: Muốn xây một lâu đài vững chắc thì phải chuẩn bị nền móng cho vững chắc Để có nền móng vững chắc buộc phải dọn dẹp đi những rác rưởi Có những thứ rác rưởi mắt thường khó nhìn thấy, hoặc có thấy nhưng người ta tặc lưỡi: chẳng hề gì! Cứ xây, không sao! Nhưng toà lâu đài ấy liệu có bền vững? Người xây dựng liệu có an toàn? Việc làm của tác giả trong tác phẩm có lẽ đã làm được cái việc cảnh tỉnh cho những người xây dựng Đó là việc làm tích cực

và là việc làm dũng cảm” [81] Mai Tiến Nghị đã ghi nhận cái chân thực trong

tác phẩm của Lê Hoài Nam, chính cái sự chân thực ấy làm nên sự hấp dẫn và cuốn hút người đọc bởi các chi tiết sống động Tuy nhiên tác giả vẫn băn khoăn bởi lối viết thật như vậy liệu có khỏi hệ luỵ gì không?

Nhìn chung, các bài viết về Lê Hoài Nam và các sáng tác của ông vẫn còn khá khiêm tốn về nội dung cũng như số lượng và chỉ được đăng tải rời rạc trên một số trang báo, tạp chí Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu về

“Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam” Phần lớn là các bài viết ngắn, thiên về

cảm nhận, nhận xét và đánh giá Các nghiên cứu chủ yếu dừng ở mức tiếp cận

về phương diện nội dung tác phẩm chứ chưa nghiên cứu về nghệ thuật tác phẩm Trên cơ sở kế thừa thành tựu khoa học quý báu của những người đi trước, với luận văn này chúng tôi hy vọng tiếp tục khám phá, kiến giải những giá trị nghệ thuật đặc sắc của tiểu thuyết Lê Hoài Nam, góp tiếng nói khẳng định sự nghiệp

và tôn vinh một nhà văn đương đại từng là người lính cầm súng trong quân đội

mà với lao động nghệ thuật bền bỉ, miệt mài, nghiêm túc ông đã dâng tặng cuộc sống những trang viết tràn đầy giá trị nhân văn, để lại dấu ấn khó quên trong lòng bạn đọc

3 Đối tượng và mục đích nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn: Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam 3.2 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này chúng tôi nhằm hướng tới mục tiêu:

- Đánh giá một số nét tổng quan về tiểu thuyết Lê Hoài Nam đặt trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam sau 1986; Tìm hiểu về cuộc đời, văn nghiệp của nhà văn Lê Hoài Nam

- Chỉ ra một số đặc điểm về nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết Lê Hoài Nam được thể hiện qua các phương diện: cảm hứng nghệ thuật, thế giới nhân vật, nghệ thuật dựng truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu

- Trên cơ sở đó luận văn khẳng định những thành công và sự độc đáo của tiểu thuyết Lê Hoài Nam cả về nội dung và nghệ thuật

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát tác phẩm, thống kê, phân tích, chỉ ra những đặc điểm cơ bản tiểu thuyết Lê Hoài Nam ở hai phương diện: Nội dung và nghệ thuật Đặc biệt luận văn chú ý đi sâu nghiên cứu các thủ pháp nghệ thuật trong xây dựng tác phẩm,

từ đó khẳng định tài năng và phong cách nghệ thuật của nhà văn

- Khẳng định giá trị tiểu thuyết Lê Hoài Nam và những đóng góp của ông đối với văn học đương đại Việt Nam, xác định vị trí của Lê Hoài Nam trong văn xuôi Việt Nam từ sau 1986

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp hệ thống

Khảo sát, phân loại và xác định thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam sau 1986 trên tinh thần kết hợp các yếu tố tương đồng về nội dung và hình thức để rút ra những nhận định, đánh giá chính xác về hệ thống nhân vật trong tác phẩm

4.2.2 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Vận dụng phương pháp này, người viết có thể tìm hiểu, phân tích những đặc điểm nổi bật của hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam sau 1986

ở một số phương diện như quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật và các phương thức thể hiện nhân vật…

Ngoài ra trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp và thao tác bổ trợ như: Phương pháp loại hình, phương pháp liên ngành giữa văn học và văn hóa, thao tác so sánh, phân tích - tổng hợp để làm sáng tỏ vấn đề thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam sau 1986

5 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam, chúng tôi tập trungkhảo sát bốn tác phẩm sau:

Những đêm huyền ảo (tiểu thuyết – NXB Phụ nữ, Hà Nội, 1988)

Đôi tình nhân ham sống (tiểu thuyết – NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 1990) Hoang mạc tâm hồn (tiểu thuyết – NXB Lao động, Hà Nội, 1998)

Danh tiếng và bóng tối (tiểu thuyết – NXB Phụ nữ, Hà Nội, 2008)

6 Cấu trúc của luận văn

Cấu trúc luận văn ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tham khảo, Phụ lục, phần trọng tâm là Nội dung chính gồm ba chương

Chương 1: Tiểu thuyết Lê Hoài Nam trong bối cảnh tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Khái quát chung về thể loại tiểu thuyết, những cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 Vài nét về cuộc đời, văn nghiệp và quan niệm về văn chương nghệ thuật cũng như quan niệm về con người trong sáng tác của Lê Hoài Nam Giới thiệu sơ lược về thể loại tiểu thuyết trong sự nghiệp sáng tác của Lê Hoài Nam

Chương 2: Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam nhìn từ phương diện nội dung

Đây là phần tập trung làm rõ những nội dung chủ yếu bốn cuốn tiểu thuyết của Lê Hoài Nam Nhìn từ phương diện nội dung, cảm hứng, có thể tìm thấy

nhiều đề tài khác nhau trong các sáng tác của Lê Hoài Nam sẽ được làm rõ như: cảm hứng về hiện thực đời sống, cảm hứng về con người, đặc điểm nhân vật trong tiểu thuyết Lê Hoài Nam Trong chương này, nội dung cụ thể của mỗi tác phẩm sẽ được tìm hiểu, phân tích, nhằm làm nổi bật chủ đề tác phẩm, cũng như

tư tưởng, quan niệm của nhà văn về cuộc đời và thân phận con người

Chương 3 Đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam nhìn từ phương diện nghệ thuật

Tập trung khảo sát một số đặc điểm về thể loại và hình thức ngôn từ trong sáng tác của Lê Hoài Nam trong việc biểu đạt ý nghĩa nội dung Đi sâu khai thác các yếu tố chính: Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và khắc họa nội tâm nhân vật, Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trong xây dựng nhân vật, kết cấu và đặc biệt là một lối tự sự đa giọng điệu đã tạo nên nét độc đáo riêng của nhà văn

7 Đóng góp của luận văn

- Là luận văn đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam Làm sáng tỏ những đặc điểm tiểu thuyết Lê Hoài Nam đặt trong bối cảnh của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

- Luận văn góp phần khẳng định:

+ Mỗi thể loại có những cách thức kết tinh của nó và ở những tiểu thuyết xuất sắc của mình Lê Hoài Nam đã tạo ra một giọng điệu trần thuật và một cách thức tiếp cận hiện thực mới

+ Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 (trong đó có tiểu thuyết của Lê Hoài Nam) đã có những nỗ lực cách tân nghệ thuật, tạo nên những giá trị nghệ thuật độc đáo, làm nên sự khởi sắc của văn xuôi Việt Nam trong một giai đoạn phát triển mới

+ Luận văn cung cấp một tài liệu tham khảo có giá trị cho những ai quan

PHẦN HAI: NỘI DUNG Chương 1: TIỂU THUYẾT LÊ HOÀI NAM TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

1.1 Khái quát chung về thể loại tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời cận đại và hiện đại Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính đa dạng Không phải ngẫu nhiên mà thể loại tiểu thuyết chiếm địa vị trung tâm trong hệ thống thể loại văn học cận đại, hiện đại

1.1.2 Những đặc điểm chính của tiểu thuyết

Đặc điểm thứ nhất làm cho tiểu thuyết khác biệt sử thi (anh hùng ca), ngụ ngôn là ở cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư Đời tư là tiêu điểm để miêu tả cuộc sống một cách tiểu thuyết Tùy theo từng thời kỳ phát triển, cái nhìn đời tư

có thể sâu sắc đến mức thể hiện được, kết hợp được với các chủ đề thế sự hoặc lịch sử dân tộc Nhưng yếu tố đời tư càng phát triển, chất tiểu thuyết càng tăng, yếu tố lịch sử dân tộc càng phát triển, chất sử thi càng đậm đà Tiểu thuyết sử thi, theo nhà nghiên cứu Sirerin, là “tiểu thuyết mà từ trong tới ngoài vượt khỏi các khung của nó, trong đó đời tư con người thấm nhuần lịch sử và triết học lịch

sử, con người được thể hiện như một phần tử sống động của nhân dân mình Tiểu thuyết sử thi nắm bắt những đổi thay của các thời kỳ lịch sử, sự tiếp nối của các thế hệ, nó hướng tới các số phận tương lai của nhân dân hay giai cấp” Tiểu thuyết miêu tả cuộc sống “hiện tại” không ngừng biến đổi sinh thành Nhưng đối với tiểu thuyết cận đại, hiện đại mà đối tượng là hiện thực đương thời, thì dấu

hiệu khu biệt chất tiểu thuyết và chất sử thi lại là yếu tố nội dung lịch sử anh hùng dân tộc hiện đại

Đặc điểm thứ hai làm cho tiểu thuyết khác với truyện thơ, trường ca, thơ trường thiên và sử thi là chất văn xuôi, tức là một sự tái hiện cuộc sống không thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởng hóa Miêu tả cuộc sống như một thực tại cùng thời đang sinh thành, tiểu thuyết hấp thụ vào bản thân nó mọi yếu tố ngổn ngang

bề bộn của cuộc đời, bao gồm cái cao cả lẫn tầm thường, nghiêm túc và buồn cười, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ Các thể loại nói trên, nói chung, không thể dung nạp chất văn xuôi như một đặc trưng của nội dung thể loại, mặc dầu trên quỹ đạo của văn học hiện đại, thể loại ấy có thể bị “tiểu thuyết hóa” và dung nạp

ít nhiều chất văn xuôi Chính chất văn xuôi đã mở ra môt vùng tiếp xúc tối đa với thời hiện tại đang sinh thành làm cho tiểu thuyết không bị giới hạn nào đó trong nội dung phản ánh

Thứ ba, nhân vật tiểu thuyết khác với nhân vật sử thi, nhân vật kịch, nhân vật truyện trung cổ là ở chỗ nhân vật tiểu thuyết là “con người nếm trải” trong khi các nhân vật kia thường là nhân vật hành động Nhân vật tiểu thuyết cũng hành động, và trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, nhân vật còn tích cực tham gia cải tạo môi trường, nhưng với tư cách là đặc trưng thể loại, nhân vật ấy xuất hiện như là con người nếm trải tư duy, chịu khổ đau dằn vặt của đời Tiểu thuyết miêu tả con người trong hoàn cảnh, không tách nó khỏi hoàn cảnh một cách nhân tạo, không cô lập nó cũng như không cường điệu sức mạnh của nó

Nó miêu tả nhân vật như một con người đang trưởng thành, biến đổi và do đời dạy bảo Trong khi hành động, nhân vật tiểu thuyết “lãnh đủ” mọi tác động của đời Khi miêu tả nhân vật, phân tích tâm lí là một phương tiện rất đặc trưng cho tiểu thuyết, mặc dù nói chung, loại văn học nào cũng không thể bỏ qua được khía cạnh tâm lí

Thứ tư, tiểu thuyết khác với truyện ngắn trung cổ, truyện vừa, “tiểu thuyết

đoản nhiên” (noven) như Mười ngày của Boocaxio là ở chỗ trong các truyện ấy,

cốt truyện đóng vai trò chủ yếu cùng với nhân vật Mọi yếu tố tác phẩm được tổ chức sát với sự vận động của cốt truyện và tính cách, hầu như không có gì

“thừa”, tất cả nằm trọn trong các liên hệ nhân quả Lời nói nhân vật cũng chỉ là một khâu thúc đẩy cốt truyện phát triển, hoặc mở nút Tiểu thuyết thì không thế

Nó chứa bao nhiêu cái “thừa” so với cốt truyện vừa và truyện ngắn trung cổ, mà

đó lại là cái chính yếu trong thành phần của thể loại tiểu thuyết: các suy tư của nhân vật về thế giới, về đời người, sự phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, sự trình bày tường tận các tiền sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa người với người, về toàn bộ tồn tại của con người

Thứ năm, xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật như một khoảng cách về giá trị dẫn đến lí tưởng hóa của anh hùng ca, tiểu thuyết hướng về miêu tả hiện thực như cái hiện tại đương thời của người trần thuật Là một hiện tại cùng thời, tiểu thuyết cho phép người trần thuật tiếp xúc, nhìn nhận các nhân vật một cách gần gũi như những người bình thường, thường tình, có thể hiểu họ bằng kinh nghiệm của mình Chính khoảng cách gần gũi này làm cho tiểu thuyết trở thành một thể loại dân chủ, nó cho phép người trần thuật có thể có thái độ thân mật, thậm chí suồng sã đối với nhân vật của mình Và từ đó,

có thể nhìn hiện tượng từ nhiều chiều, sử dụng nhiều giọng nói Tiểu thuyết hấp thu mọi lời nói khác nhau của đời sống, san bằng ngăn cách lời trong trong văn học và ngoài văn học, tạo nên sự đối thoại giữa các giọng khác nhau Cuộc sống trong tiểu thuyết là một cái gì đó chưa xong xuôi Kết cấu của tiểu thuyết cũng thường là kết cấu để ngỏ

Cuối cùng, với các đặc điểm đã nêu, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các loại văn học khác nhau Những hiện tượng tổng hợp đó làm cho bản thân thể loại tiểu thuyết cũng

đang vận động, không đứng yên So với sử thi, bi kịch, hài kịch, tức là các thể loại đã trở nên cũ xưa, thì theo Bakhtin, tiểu thuyết là “thể loại duy nhất đang hình thành và chưa xong xuôi” [7]

1.2 Những cách tân của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

1.2.1 Đổi mới về tư duy nghệ thuật

Tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới đã đứng trước nhu cầu “đổi mới tư duy tiểu thuyết” Điều này chứng tỏ sự nghiêm khắc nghề nghiệp và sự tâm đắc với thể loại của đội ngũ các nhà văn, các tiểu thuyết gia đương đại Những năm tiền đổi mới (1975-1985), tiểu thuyết vẫn theo vòng quay “quán tính” nghiêng

về sự kiện, về sự bao quát hiện thực trong một diện rộng, cảm hứng sử thi vẫn

chiếm vị trí đáng kể trong tư duy nghệ thuật của nhà văn: Năm 75 họ đã sống như thế (Nguyễn Trí Huân), Miền cháy (Nguyễn Minh Châu), Trong cơn gió lốc

(Khuất Quang Thụy)…Chỉ khi bước vào thời kì đổi mới, trong không khí dân chủ của đời sống văn học, tiểu thuyết mới bùng phát, thăng hoa, mới thực sự đổi mới ở tư duy nghệ thuật Sự đổi mới ở tư duy nghệ thuật trong sáng tạo tiểu thuyết sẽ dẫn đến hệ quả tất yếu là thay đổi các yếu tố thuộc về cơ cấu của tiểu thuyết như: đề tài, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ

Về đề tài: Tiểu thuyết thời kì đổi mới đã chuyển dần từ tư duy sử thi sang

tư duy tiểu thuyết Cảm hứng sáng tạo chuyển từ ngợi ca, khẳng định đến chiêm nghiệm, suy tư Thay vì cách nhìn rạch ròi thiện – ác, bạn – thù là cách nhìn đa chiều, phức hợp về hiện thực và số phận con người Đề tài chiến tranh và cách mạng, lịch sử và dân tộc dần dần nhường chỗ cho đề tài thế sự và đời tư Cảm hứng sự thật về hiện thực và con người trở thành cảm hứng bao trùm trong cảm hứng sáng tạo của nhà văn Tiểu thuyết khai thác đề tài thế sự đời tư không chỉ bộc lộ những nếm trải, suy tư, nghiền ngẫm mà còn phơi bày, phanh phui các sự vật, hiện tượng để đi đến tận cùng cốt lõi của nó Vấn đề con người, vấn đề cái

tác được mở rộng, khai thác đến các tầng vỉa của hiện thực đời sống và con người Nhưng nhà văn không coi việc miêu tả hiện thực đời sống là mục đích của nghệ thuật mà coi trọng hơn đến hiện thực con người, với thân phận và cuộc

đời của nó: Thời xa vắng (Lê Lựu), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Bến không chồng (Dương Hướng), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ngược dòng nước lũ (Ma Văn Kháng), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Cơ hội của Chúa (Nguyễn Việt Hà), …

Trên phương diện đề tài, thể tài, tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới đã triển khai và đi sâu vào cái hiện thực hàng ngày, cái đời thường của đời sống cá nhân Nhà văn dám nhìn thẳng vào những “mảnh vỡ”, những bi kịch nhân sinh,

mổ xẻ, phơi bày nó bằng cái nhìn trung thực, táo bạo Các đề tài truyền thống quen thuộc hay hiện đại, mới mẻ đều được đưa vào trường nhìn mới hướng tới

hệ quy chiếu: số phận cá nhân, sự nhập cuộc của con người, thấm đẫm cảm hứng nhân văn

Về cốt truyện: Trong loại hình văn xuôi nghệ thuật, cốt truyện đóng vai trò

quan trọng Cốt truyện là hệ thống sự kiện làm nòng cốt cho sự diễn biến các mối quan hệ và phát triển của tính cách nhân vật Trong cơ cấu nghệ thuật của tác phẩm cũng như những yếu tố khác, cốt truyện đã trải qua những chặng đường khác nhau trong tiến trình văn học Tuy nhiên, trong mỗi giai đoạn lịch

sử, trong mỗi trào lưu, khuynh hướng, hoặc trong thi pháp sáng tạo của nhà văn, vai trò của cốt truyện trong tiểu thuyết nói riêng và trong thể tự sự nói chung có những cách thể hiện khác nhau Trong một số tiểu thuyết trước đây, người ta có thể kể lại cốt truyện, chỉ chú ý đến cốt truyện mà ít để ý đến cách viết của nhà văn Tiểu thuyết từ sau đổi mới đa dạng hơn trong nội dung phản ánh, phong phú hơn trong hình thức diễn đạt, tự do hơn ở cách thức dựng truyện Bên cạnh những cốt truyện giàu kịch tính là những cốt truyện giàu tâm trạng Có những kết cấu cốt truyện rõ ràng, mạch lạc, có mở đầu, có kết thúc, cũng có những tiểu

thuyết cấu trúc lỏng lẻo, lắp ghép, kết thúc mở Bên cạnh những tiểu thuyết tuân thủ cốt truyện truyền thống là những cốt truyện dựa trên thi pháp hiện đại Cốt truyện đã vận động thay đổi trong sự phát triển của thể loại Về đoạn kết của tiểu thuyết, có mô hình kết thúc có hậu, các vấn đề được giải quyết một cách hoàn tất, trọn vẹn Có đoạn kết với kiểu kết thúc bỏ ngỏ, không hoàn kết Tất cả các dạng thức trên đều nhằm phân tích, lí giải những vấn đề phức tạp và bí ẩn của con người, cuộc sống đương đại Cốt truyện tiểu thuyết từ những năm đổi mới đến nay, một mặt vẫn kế thừa và phát triển những đặc trưng của cốt truyện truyền thống, mặt khác đã tiếp cận với tiểu thuyết hiện đại thế giới ở những nét

tinh túy Nghệ thuật đồng hiện, kĩ thuật độc thoại nội tâm, dòng ý thức, lắp

ghép, sử dụng huyền thoại, nghệ thuật gián cách, đa giọng điệu là những vấn đề còn mới mẻ trong văn xuôi Việt Nam đã được tiểu thuyết vận dụng, biến hóa một cách linh hoạt và uyển chuyển trên tinh thần dân tộc hiện đại

Trong văn xuôi Việt Nam, tiểu thuyết viết theo thi pháp truyền thống vẫn

tồn tại, vẫn có độc giả: Thời xa vắng (Lê Lựu), Dấn thân (Xuân Cang), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương

Hướng),… các tiểu thuyết này đều có cốt truyện, với mở đầu, diễn biến và kết thúc Cốt truyện với những sự kiện, biến cố và tình huống trở thành cái khung chi phối phần lớn tính cách nhân vật Bên cạnh những cây bút viết theo truyền thống, trong đội ngũ những người viết tiểu thuyết có không ít tác giả đã cố gắng đổi mới tư duy tiểu thuyết, tìm một hướng đi mới trong sự sáng tạo thể loại: Ma Văn Kháng, Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo, Lê Hoài Nam,… Những cây bút kể trên đã cố gắng cách tân trong sáng tạo với những tiểu thuyết

có cốt truyện lỏng lẻo, mơ hồ, co giãn, khó tóm tắt, khó kể lại Ý thức cách tân nghệ thuật, đổi mới tư duy tiểu thuyết là nỗ lực sáng tạo đáng kể của các cây bút văn xuôi nhằm biểu đạt tâm hồn con người thời đại

Về nhân vật: Nhân vật là yếu tố hàng đầu của tác phẩm văn học Nhân vật

văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người Tiểu thuyết ngoài khả năng tái hiện bức tranh toàn cảnh của đời sống xã hội còn có khả năng đi sâu khám phá số phận con người Quan niệm nghệ thuật về con người là yếu tố chi phối các yếu tố khác của nghệ thuật biểu hiện Quan niệm nghệ thuật về con người gắn với đời sống văn học của mỗi giai đoạn lịch sử Văn học từ sau 1986 có sự chuyển biến từ tư duy sử thi sang tư duy tiểu thuyết, từ cảm hứng lịch sử dân tộc sang cảm hứng thế sự đời tư Tiểu thuyết đã phát huy được khả năng tiếp cận và phản ánh hiện thực, con người trong giai đoạn mới một cách nhanh nhạy và sắc bén Số phận con người trở thành mối quan tâm hàng đầu của nhà văn Nhiều cuốn tiểu thuyết đã hướng tới miêu tả số phận những con người bình thường với những bi kịch của đời họ Bi kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kìm hãm, giữa nhân bản

và phi nhân bản

Trong giai đoạn đổi mới, vấn đề con người cá thể được đặt ra một cách bức xúc, mạnh mẽ trong cảm hứng sáng tạo của nhà văn Song con người cá thể trong văn học hiện nay không phải là con người của chủ nghĩa cá nhân, của cái tôi cực đoan, phủ nhận mọi nền tảng đạo đức đã được thiết lập, không chịu sự tác động của xã hội Mà ở đây số phận cá nhân được giải quyết thoả đáng trong mối liên hệ mật thiết với cộng đồng, xã hội Đằng sau mỗi cá thể là những vấn

đề mang ý nghĩa nhân sinh của thời đại

Tiểu thuyết Việt Nam những năm đổi mới không chỉ đi sâu vào thân phận con người mà còn đề cập tới khát vọng sống, về hạnh phúc cá nhân, về tình yêu đôi lứa Các tác giả đã khai thác con người tự nhiên trước nhu cầu của hạnh phúc đời thường, của cuộc sống riêng tư Khi con người trở về với cuộc sống đời thường, trong hằng loạt các tác phẩm của Lê Lựu, Ma Văn Kháng, Chu Lai, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Bình Phương, Dương Hướng, Lê Hoài Nam,…

đã thể hiện được sự gắn bó giữa sự nghiệp chung với hạnh phúc riêng, giữa con người cá nhân và con người xã hội Tiểu thuyết đã không ngần ngại miêu tả chất sắc dục, tình yêu nhục thể là một lĩnh vực rất riêng của mỗi cá nhân Miêu tả những con người tự nhiên, khai thác yếu tố tích cực của con người tự nhiên cũng

là một khía cạnh nhân bản của văn học: Ngược dòng nước lũ của Ma Văn Kháng, Người đi vắng của Nguyễn Bình Phương, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Hai nhà của Lê Lựu, Danh tiếng và bóng tối

của Lê Hoài Nam…

Ở giai đoạn lịch sử mới, người viết có những chuyển hướng trong nhận thức tư duy về bản thể người Các nhà tiểu thuyết Việt Nam đã phá vỡ cái nhìn đơn phiếm, tĩnh tại để tạo ra một cái nhìn phức tạp hơn, đa diện hơn và vì thế sâu sắc hơn về con người Con người xuất hiện trong hàng loạt các tiểu thuyết

là con người trần thế với tất cả chất người tự nhiên của nó: ánh sáng và bóng tối, cao cả và thấp hèn, ý thức và vô thức Thế giới bên trong đầy bí ẩn và phức tạp của con người chịu sự chi phối của hai lực lượng vừa đối lập vừa hòa đồng, vừa chối bỏ lại vừa chung sống với nhau, bởi “Con người không bao giờ trùng khít với chính nó” (M bakhtin) Tiểu thuyết những năm đổi mới đã quan niệm con người cá nhân như “một nhân cách, một nhân cách kiểu mới” Nhà văn đã nhận diện con người đích thực với nhiều kiểu dáng nhân vật, biểu hiện phong phú và đa dạng nhu cầu tự ý thức, sự hòa hợp giữa con người tự nhiên, con người tâm linh và con người xã hội Nhà văn đã khắc họa chân dung những con người vừa đời thường, trần thế vừa đẹp đẽ, thánh thiện, luôn khao khát cái đẹp hướng tới cái thiện Đó là nét nổi bật mang đậm ý nghĩa nhân văn khi nhìn nhận con người, tạo nên tiếng nói đa thanh đầy “hòa âm” và “nghịch âm” trong tiểu thuyết

Về ngôn ngữ: Ngôn ngữ của tiểu thuyết mang những đặc trưng của thể loại:

tính văn xuôi, tính tổng hợp, tính đa thanh Trong những năm tiền đổi mới, ngôn

ngữ đối thoại đóng vai trò quan trọng trong các tiểu thuyết Ý thức đối thoại trong tiểu thuyết những năm đổi mới tiếp tục được triển khai và phát huy trong bối cảnh lịch sử mới, trong không khí dân chủ hóa của đời sống văn học Dấu vết thời đại đã ảnh hưởng và quy định cách nói năng, đối đáp, nhiều lớp từ mới được hình thành, quan niệm về lời nói cũng được bổ sung những sắc thái biểu cảm mới Bên cạnh đối thoại, độc thoại nội tâm cũng đóng vai trò chủ yếu trong phương thức trần thuật của tiểu thuyết thời kì đổi mới Độc thoại nội tâm trở thành một thủ pháp nghệ thuật có hiệu quả trong quá trình tự ý thức của nhân vật, đi sâu vào thế giới nội tâm đầy bí ẩn của nhân vật

Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết, dường như các nhà văn đều sử dụng dạng tình huống những giấc mơ thông qua kĩ thuật dòng ý thức để biểu hiện độc thoại

nội tâm Việc vận dụng thủ pháp dòng ý thức giúp nhà văn khai thác và khám

phá thế giới tâm linh của con người Nhiều tiểu thuyết trong những năm đổi mới

sử dụng mô típ giấc mơ, giấc chiêm bao như một ngôn ngữ độc thoại đặc biệt là

để giải mã thế giới vô thức của con người Thủ pháp này thể hiện rõ trong các

tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Ăn mày dĩ vãng (Chu Lai), Thiên

sứ (Phạm Thị Hoài), Đôi tình nhân ham sống (Lê Hoài Nam),…Với những tìm

tòi đổi mới nhằm mục đích cách tân về hình thức diễn đạt, về nghệ thuật ngôn

từ, các cây bút tiểu thuyết đã thể hiện những nỗ lực sáng tạo đáng kể của họ đối với sự phát triển của thể loại

Quan sát tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới không thể không ghi nhận những cách tân về nội dung và hình thức thể hiện của các tiểu thuyết gia đương đại Ở đây vấn đề không đơn thuần chỉ là sự tìm tòi, lạ hoá mà còn là sự thay đổi quan niệm về thể loại nhằm vươn tới tầm vóc của tiểu thuyết và tầm đón đợi của người đọc trong tương lai Sự đổi mới tiểu thuyết vì thế vừa hướng tới chủ thể sáng tạo, vừa hướng tới chủ thể tiếp nhận Những nỗ lực cách tân của người viết đòi hỏi người đọc phải chủ động với cách đọc, cách cảm thụ tác phẩm, tránh tình

trạng quen với lối đọc thời bao cấp: “Cái mà tác giả yêu cầu người đọc không còn là tiếp nhận ngay một thế giới đã hoàn hảo, đầy đủ, đóng kín đối với anh ta (người đọc - B.T) mà ngược lại anh ta phải tham gia vào việc sáng tác, đến lượt mình anh ta cũng phải sáng tạo ra tác phẩm - và cả thế giới nữa - và như vậy tức

là anh ta học cả việc sáng tạo cuộc đời riêng của mình” [1]

1.2.2 Đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người

Con người là trung tâm của văn học, điều đó cũng có nghĩa là: con người

là nơi bắt đầu của mọi sự khám phá của văn học Vì, thông qua việc xây dựng hình tượng con người, nhà văn thể hiện mọi suy nghĩ của mình về thế giới xung quanh, phản ánh thế giới xung quanh Do đó, văn học và con người có mối quan

hệ hai chiều Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm cơ bản nhằm thể hiện khả năng khám phá, sáng tạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con người của người nghệ sĩ nói riêng và thời đại văn học nói chung Theo giáo sư Trần Đình

Sử: “Quan niệm nghệ thuật về con người là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu

biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người

được thể hiện trong tác phẩm của mình” [61, 41] Như vậy, theo cách hiểu đó

thì nhà văn bằng mọi phương thức của mình đi vào ngóc ngách của con người để

mổ xẻ, phân tích và cuối cùng đúc kết thành các nguyên tắc, để thông qua đó, phát hiện được những giá trị của con người và giá trị triết lí sâu xa của tác phẩm

Từ điển Thuật ngữ văn học định nghĩa quan niệm nghệ thuật về con người “là

hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cách nghệ thuật, làm thành thước đo của hình thức văn học và là cơ sở của tư duy nghệ thuật” [20, 275] Nhìn chung, mặc dù khác nhau về cách thức diễn đạt nhưng các định nghĩa trên đều nói đến cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Nói một cách dễ hiểu thì quan niệm nghệ thuật về con người

là cách cảm nhận, cách đánh giá, cách cắt nghĩa, lí giải mang tính chủ quan của

tác giả về con người bằng nhiều phương thức khác nhau Mỗi nhà văn phản ánh thế giới và con người theo một cách riêng, tư duy nghệ thuật và cảm hứng thẩm

mĩ của họ vì vậy cũng bị chi phối theo Do đó, quan niệm nghệ thuật về con người đối với mỗi nhà văn trong từng giai đoạn phát triển của lịch sử, xã hội và dân tộc cũng sẽ khác nhau

Quan niệm nghệ thuật về con người cũng là một nhân tố cho thấy sự vận động, biến đổi và phát triển của nghệ thuật vì nó cho phép người nghệ sĩ có thể xem xét con người trong chiều sâu bản thể của nó và đây cũng là “tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá giá trị nhân văn vốn có của văn học, là cơ sở chắc chắn nhất để nghiên cứu tính độc đáo của các sáng tác nghệ thuật” [20, 12] Và khi nhà văn miêu tả và thể hiện về con người - kết quả của sự vận động ấy thì sẽ làm văn học đổi mới và phát triển

Trước năm 1986, quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Lê Hoài Nam cũng như trong sáng tác của các nhà văn đương thời thì con người được miêu tả và nhìn nhận: Là con người phơi phới lạc quan, dù gặp muôn vàn khó khăn gian khổ, nhưng cuối cùng nhất định vẫn chiến thắng Các nhà văn thời kì này say mê sáng tác về những con người như thế Và, Lê Hoài Nam đã không đứng bên lề lịch sử, ông đã dấn thân vào tuyến lửa Trường Sơn, làm tròn nhiệm vụ và trách nhiệm của người nghệ sĩ: dùng ngòi bút để cổ vũ, động viên, phục vụ cho cuộc chiến đấu

Có thể thấy, trong các sáng tác của Lê Hoài Nam nói riêng và của các nhà văn đương thời nói chung, con người hiện lên đẹp đẽ, hoàn hảo trong cái nhìn đậm tính lí tưởng và sự ngưỡng mộ Nói như cách nói của Niculin (nhà nghiên cứu văn học Nga) khi tìm hiểu về nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, là nhân vật luôn được nhà văn “tắm rửa sạch sẽ” và “bao bọc trong một bầu không khí vô trùng” Vì vậy con người hiện lên chỉ trong cái nhìn một chiều, sơ lược, giản đơn, khô cứng, là con người của tập thể, của cộng đồng,

hành động theo tiếng gọi của lí tưởng Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, Lê Hoài Nam đã không để lại nhiều ấn tượng cho người đọc Điều đáng chú ý hơn cả, là cùng với thời gian và những kinh nghiệm sống của mình, nhà văn đã có một độ lùi cần thiết để tạo ra những bứt phá trong các sáng tác tiếp theo Sự quan sát tỉ

mỉ cùng những phát hiện mới mẻ về cuộc sống con người sau năm 1986 sẽ là sự khơi gợi và chờ đợi của người đọc đối với cây bút này

Ở báo cáo đề dẫn tại Hội nghị khoa học “Văn xuôi Việt Nam sau năm 1975” (Lê Tiến Dũng) của trường Đại học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh năm 1990 (đăng trên tạp chí Cửa Việt, số 6/1991) đã chỉ rõ: “Trong văn xuôi sau năm 1975, quan niệm nghệ thuật về con người đang dần dần hướng về con người cá nhân, con người của những số phận riêng tư.….Từ những hình tượng tập thể và quần chúng, văn xuôi ngày càng quan tâm xây dựng các hình tượng

có tính chất, có cá tính và có số phận riêng tư Từ những hình tượng tiêu biểu cho ý chí cách mạng, văn xuôi giai đoạn này đã xây dựng nên những tính cách đầy đặn trong mối liên hệ nhiều chiều của con người” Nằm trong dòng chảy chung của văn xuôi, tiểu thuyết của Lê Hoài Nam đã xây dựng hình tượng con người với những góc cạnh khác nhau, đánh giá con người trên nhiều thang bậc giá trị của cuộc sống Chính vì vậy, con người trong tác phẩm của ông sau năm

1986 hiện lên trong nhiều bình diện: là con người gần gũi với cuộc sống thời mới hòa bình, là con người lo toan, tất bật khi đất nước trong thời bao cấp khốn khó, cơ cực, và còn là con người của cuộc sống hôm nay với nhiều ưu tư trầm lắng đối lập với sự sôi động của nền kinh tế thị trường Đất nước đã hòa bình rồi, cuộc sống đã sang trang, nhà văn cũng phải có những biến đổi trong tư duy nghệ thuật và cách thức thẩm mĩ để không tụt lại phía sau Quan trọng hơn, nhà văn phải phản ánh đúng hiện thực cuộc sống như những gì nó vốn có, phản ánh

cả bề nổi và phần còn chìm khuất của con người mà trước đây chúng ta bị lí tưởng che mờ đi Cuộc sống hôm nay phong phú và phức tạp, như Nguyễn Khải

từng nói trong Gặp gỡ cuối năm: “Tôi thích cái hôm nay, cái hôm nay ngổn

ngang, bề bộn, bóng tối và ánh sáng, màu đỏ với màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ, mới thật là mảnh đất phì nhiêu cho các cây bút thả sức khai vỡ” Đi sâu vào cuộc sống sau chiến tranh, Lê Hoài Nam nhận diện, phát hiện con người đã bắt đầu có những đổi thay đáng ngờ Điều quan trọng là chính bản thân con người không nhận thức ra sự thay đổi đó đang theo chiều hướng xấu đi Thậm chí, con người có thể đã nhận ra nhưng lại tự bao biện cho mình bằng những lí do tưởng chừng rất cần thiết và chính đáng Hoàng Phan trong

Những đêm huyền ảo là một kiểu nhân vật như thế Dù đã có một người vợ đảm

đang, chịu thương chịu khó, yêu thương và chăm sóc anh hết mực như Sen nhưng tình yêu đó vẫn không đủ lớn để anh quên đi được hình ảnh của một người đàn bà đã ăn sâu vào tâm trí anh “nhiều đêm ở tại nhà mình sau những ngày dài xa cách vợ, anh vẫn thích nằm riêng một mình, không cần bàn tay ve vuốt của Sen Những đêm như thế anh thường nhớ tới một con người đã từng gây ấn tượng mạnh mẽ và đến giờ gương mặt đó vẫn còn lảng vảng đâu đó ám lấy đời anh Anh cố tìm ra một đặc điểm nào đó thật đặc biệt ở Sen, mong nó đánh át đi, nó phủ lấp lên cái hình hài hoàn mỹ ấy, nhưng anh đã bất lực” [51, 18] và sau mỗi lần như thế anh lại thấy mình có lỗi, mang tâm trạng u hoài và ân hận với Sen Những con người như Phan, chúng ta rất dễ bắt gặp trong đời thường Hiện thực cuộc sống với những lo toan vất vả của cơm áo gạo tiền đã cuốn con người đi, khiến họ bỏ qua nhiều điều đáng quý, đáng trân trọng Đôi khi, thậm chí con người đâu biết rằng: những điều đó có thể là nơi bấu víu, nơi đặt hi vọng của những người khác

Văn xuôi sau năm 1986 nhìn con người theo hướng đời tư thế sự, là con người trong cuộc sống đời thường được đặt trong hàng loạt các mối quan hệ chằng chịt, phức tạp, lắm khi oái oăm, không đoán được trước bất cứ điều gì Và con người đúng như nhận xét của M.Bakhtin: con người “không bao giờ trùng

khít với chính mình” [1] Điều này, có nghĩa là: con người luôn thay đổi không ngừng Chính thông qua các hoàn cảnh, các môi trường, con người vừa bị biến đổi và cũng tự biến đổi mình Như vậy sẽ cần một cái nhìn hoàn thiện hơn để có thể soi thấu vào bản chất con người và có thể chấp nhận con người như bản thể của nó Vì, con người theo Mac là “tổng hòa của các mối quan hệ xã hội” Và con người không chỉ có phần “người” - phần làm nên những điều tốt đẹp, con người còn có phần “con” - phần dễ có nguy cơ nảy nở, phát sinh thú tính vốn có sẵn trong con người mà khi có điều kiện nó sẽ đơm hoa, kết thành thứ quả độc đến đâu thì chưa ai lường hết được

Sau chiến tranh đất nước rơi vào tình trạng nghèo nàn, con người lo sợ cái đói, cái chết còn hơn cả trước kia Vì vậy mà họ vồ vập, mê tơi trong tất cả mọi thứ Loá mắt trước đồng tiền và sự ảnh hưởng của xã hội hàng hóa, Quang Tà,

Đỗ Lươn (Danh tiếng và bóng tối) lúc nào cũng hồ hởi, thậm thụt chạy theo

“đồng tiền quỷ ám” để mua danh bất chấp mọi thủ đoạn Sự ham hố vật chất ấy quả là có sức quyến rũ mạnh mẽ với con người, nó làm con người biến chất, thay đổi Và sự thay đổi mà con người sợ hãi nhất là nhân cách thì giờ đây nó đang hiện hữu và tàn phá con người Nó làm con người trở nên sắc lạnh, trơ tráo

và vô cảm Rõ ràng cái ác, cái xấu nếu không có sự ngăn trở, nó sẽ tiếp tục trỗi dậy, sinh sôi nảy nở và kích thích sự phát triển của một cái xấu, cái ác khác Viết

về con người trong môi trường của cái ác, cái xấu, nhà văn cho thấy sự tác động đến mức hủy diệt của nó đối với con người và con người cần phải lên tiếng, mạnh dạn hành động để chống lại cái ác, cái xấu, bảo vệ cái đẹp, cái thiện Cũng chủ trương viết về cái xấu, cái ác và truy đuổi nó đến tận cùng, Lê Hoài Nam đã phát hiện ra một dạng người biến chất do tham vọng của quyền lực và địa vị

mang lại Nguyễn Văn Tất Tuất (Danh tiếng và bóng tối), “hồi gã còn nhỏ người

làng vẫn gọi là thằng cu Tuất, mặt mom cày, mắt trắng dã, làm nghề gò hàn, chuyên đi sưu tầm những miếng tôn, miếng sắt tây đem về gò hàn thành những

cái ô doa để tưới cây Nhà Tuất ở trong làng, đói ăn, vợ chồng anh ta ra thị trấn thuê cái chuồng trâu cũ làm ăn”, nhờ có mánh khóe và biết luồn cúi nên hắn nhanh chóng được đưa đi học lớp đào tạo cán bộ Từ chức quan nhỏ ở địa phương mà sau đó hắn ngoi lên được đến tỉnh, ,hắn là người có tham vọng quyền lực lớn lao và hắn đã dùng mọi thủ đoạn để đạt được quyền lực Quang

Tà, “mới ở vị thành niên đã phải bỏ học, ra ga tàu bán nước chè rong kiêm ngón nghề móc túi Một lần có ông cán bộ huyện đi công tác xuống ga tàu bị một thằng bé dùng lưỡi dao lam rạch xắc cốt, ông ta quay lại chộp được tay thủ phạm thì bỗng giật mình nhận ra tên kẻ cắp là cháu họ mình” sau đó ông lôi hắn

về cơ quan và bố trí cho nó chân điếu đóm ở phòng văn hóa huyện nọ Với tài nịnh bợ giỏi hắn được nhấc lên làm ở Ty Văn hóa Rồi hắn được cử đi học, với tấm bằng cử nhân ở Liên Xô hắn liên tục được đề bạt và thăng chức

Xây dựng hình tượng nhân vật này, Lê Hoài Nam đem đến quan niệm toàn diện hơn về con người, góp phần vào những đổi mới trong quan niệm nghệ thuật

về con người ở văn xuôi Việt Nam sau năm 1986: nhìn con người trong sự khách quan và đa dạng của nó như Nguyễn Minh Châu từng nói “trong con người lẫn lộn người tốt, kẻ xấu, rồng phượng lẫn rắn rết, thiên thần và ác quỷ” [16, 133]

Sự sa sút trong nhân cách do bị đồng tiền cám dỗ không chỉ được Lê Hoài Nam phản ánh theo những cách thức đơn giản Những con người làm nô lệ cho đồng tiền đã đành một nhẽ nhưng cũng có những con người bị đồng tiền, theo cách gián tiếp, làm cho biến dạng trong nhận thức, cuối cùng bị hút vào vòng

xoáy vô tận Lưu và Nhạn trong Đôi tình nhân ham sống đã vì lợi ích của bản

thân mà lập mưu đi đào mộ người chết do sét đánh để mong có cơ may đổi đời Trong sự biến đổi không ngừng của đời sống, con người lại có những khoảng lặng vô hình để suy tư, chiêm nghiệm Lê Hoài Nam đã quan tâm đến những khoảng lặng vô hình ấy, vì đó có lẽ là những “ẩn ức” sâu xa còn chìm

đắm trong tâm hồn mỗi con người Cuộc đời có những cơ hội không dễ bỏ qua nhưng con người nằm trong quỹ đạo bắt buộc của cuộc sống nên khó có thể thay đổi vận mệnh của mình Vì vậy, nó trở thành những ám ảnh, trăn trở khiến con người sống mãi trong sự nuối tiếc xót xa Đó là hình ảnh cô Vỹ Thanh trong

Hoang mạc tâm hồn khi có một tình yêu chưa tròn, cô gặp nhà thơ Đồng Xanh

khi cô đang là học sinh trong một lần nhà thơ về trường nói chuyện với lớp học sinh năng khiếu văn Đồng Xanh không phải là người có thể hình đẹp, hơn nữa anh lại là người lính từ chiến trường trở về, mang trong mình những vết thương chưa lành hẳn Nhưng cô Vỹ Thanh đã phát hiện ra “bên trong cái gương mặt xanh xao tật nguyền ấy là cả một tâm hồn thánh thiện Cô đã bị cuốn hút, đã không thể sống yên thâm được suốt thời tuổi trẻ vì cái ấn tượng ấy” [53, 135] Nếu như Đồng Xanh chưa có gia đình thì cô có thể đánh đổi tất cả để làm một người nâng khăn sửa túi cho nhà thơ Sau này, khi Đồng Xanh mất, cô cũng lấy chồng và có con, nhưng “cái ấn tượng đặc biệt trên gương mặt nhà thơ vẫn ám ảnh cô, không thể nguôi ngoai được” [53, 136] Và cuối cùng thì cuộc li dị đã xảy ra, cô dắt con trở về quê hương, tìm đến ngôi trường cũ dạy học “nơi mà lần đầu cô gặp nhà thơ để rồi mang một mối tình đơn phương, tuyệt vọng suốt thời tuổi trẻ” [53, 136]

Trong dòng chảy văn xuôi nói chung, Lê Hoài Nam đã bắt kịp dòng chảy của tư duy văn học thời kỳ đổi mới và có những đổi mới đáng ghi nhận Đặc biệt

là quan niệm nghệ thuật về con người Nhà văn miêu tả và thể hiện con người từ góc độ con người sử thi - lí tưởng sang góc độ con người đời tư cá nhân với cảm hứng nhân sinh thế sự Với góc độ đó, Lê Hoài Nam khám phá con người ở bề rộng lẫn bề sâu trong tâm hồn, soi chiếu con người ở nhiều chiều kích với những thang bậc giá trị khác nhau Đồng thời, ông cũng đặt nhân vật trong nhiều môi trường, từ đó miêu tả một cách đầy đủ về bản chất con người: thiện - ác, đẹp - xấu, cao cả - thấp hèn , cả những vùng tâm linh sâu kín nhất của con người Lê

Hoài Nam cũng nhìn thấy con người đang bị chi phối mạnh mẽ của hoàn cảnh

và con người đang trượt dốc về đạo đức, cái ác và bóng tối vẫn còn lẩn khuất trong con người, vì vậy con người phải giao tranh với nó để sống tốt đẹp hơn cho mình và cho cuộc đời

Chiến tranh đã lùi xa mấy chục năm, con người đang phải đương đầu với cuộc sống nhiều bon chen khiến họ trở nên lạnh lùng, tàn nhẫn Cơ chế mới của nền kinh tế thị trường với sự lên ngôi và ngự trị của đồng tiền làm con người dần trở nên mục ruỗng và mất hết bản tính lương thiện, sống vô cảm, ích kỉ, tham lam với mọi người và với chính mình , Lê Hoài Nam muốn gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh con người

Thái độ nghiêm túc sáng tạo văn chương của Lê Hoài Nam để tiến tới xây dựng quan niệm nghệ thuật về con người ngày càng hoàn thiện hơn cho thấy nội lực mạnh mẽ của cây bút truyện ngắn và tiểu thuyết có tên tuổi trong nền văn học Việt Nam đương đại Các sáng tác của ông chân thực, sâu sắc, ý nghĩa trên từng trang viết, Lê Hoài Nam cùng những tác phẩm của ông luôn nhận được sự quan tâm chờ đợi của người đọc

1.2.3 Đổi mới cái nhìn về hiện thực và phương thức phản ánh hiện thực

Lê Hoài Nam có cách viết rất riêng, văn phong thâm trầm mà sáng sủa, cấu

tứ chặt, thoát ý, từ ngữ hợp lý cho từng nhân vật, trong từng hoàn cảnh, tình huống, không ám tả hay là hoa mỹ sáo rỗng Cụ thể trong từng trường hợp, ông căn cơ tiết chế vừa “đủ muối cho canh” đúng như sự diễn tiến tâm sinh lý của

họ, rất khó tìm từ ngữ khác, ý khác thay thế Khi ông viết về vấn đề gì đó, ta luôn cảm như chính ông đã hóa thân, thành người trong cuộc Lúc này đang là một con chiên ngoan đạo, một vị linh mục mẫn cán nhân từ, lúc khác ông lại như một ông tướng tả xung hữu đột giữa chiến trận binh đao, lại có lúc ông hiện diện như một nông dân mộc mạc, lấm láp nơi vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng! Hơi thở trong truyện rất “thơm” mùi thực tiễn của cỏ cây hoa lá chim

muông, chuyện lịch sử cách đây vài trăm năm mà chừng như có sức lan tỏa, soi

dọi nóng hôi hổi tới ngày hôm nay Phong phú đa dạng quá, mỗi truyện một cốt,

nhân vật đủ loại, mỗi loại một tính cách, một lối nghĩ, một cách nói Nhiều

truyện, có sự gia giảm tình tiết mà vẫn tạo cho độc giả cảm giác không thể hư

cấu Không có dấu hiệu của một người quan liêu, đứng xa quan sát để rồi đặt bút

viết một cách phiến diện, võ đoán, áp đặt! Tác giả luôn tạo dựng được những

điểm nhấn, chấm phá bất ngờ tự nhiên, làm người đọc vỡ oà “té ra lại như thế” Tiểu thuyết của Lê Hoài Nam, dù ở một dạng thức tiếp cận nào ta vẫn thấy

không bị trùng, cách hành văn cũng như sử dụng ngôn từ vừa thoáng vừa chặt

chẽ, khép mở đúng lúc Mỗi một truyện là một gam mầu mới, về cả chất lẫn

lượng Sức sáng tạo công phu, thể hiện độ dày trải nghiệm của một nhà văn đọc

nhiều, dầy công tích lũy Chứng tỏ tác giả là con người từng lăn lộn nhiều với

cuộc sống, với văn trường, chuẩn bị đủ đầy về kiến văn, để giờ viết chắc tay hơn

hẳn những tập truyện ngắn trước đây của chính ông Trong Danh tiếng và bóng

tối người đọc cảm nhận dường như nhà văn mượn hình ảnh nhân vật Lữ Nam

Phương để viết lên những trang văn của cuộc đời mình Bởi, Lê Hoài Nam cũng

có những tháng ngày cống hiến hết mình cho ngành văn học quê nhà nhưng cuối

cùng ông chọn về hưu sớm để tìm con đường đi mới – nơi mà ở đó ông được

thoải mái thể hiện tài năng của mình, nơi không có sự đố kỵ, ganh ghét giữa con

người với con người Lê Hoài Nam đã đổi mới bằng cái nhìn hiện thực, ông đi

sâu vào giới văn nghệ sĩ, dùng ngòi bút của mình để phản ánh thực tại xã hội

Những người trí thức có tài thì bị chèn ép, không coi trọng, những kẻ “lưu manh

giả danh trí thức” thì ngang nhiên dùng mọi thủ đoạn để “mua quan bán chức”,

đục khoét, vơ vét của công vào túi mình Chúng sống bỉ ổi và mất nhân cách Đó

là cái nhìn phản ánh hiện thực xã hội Việt Nam một cách rõ ràng nhất của các

nhà văn đương thời

1.3 Lê Hoài Nam với thể loại tiểu thuyết

1.3.1 Vài nét về cuộc đời và văn nghiệp của Lê Hoài Nam

1.3.1.1 Nhà văn Lê Hoài Nam

Lê Hoài Nam, còn có bút danh khác là Tâm Vi Thượng (Cái Tâm là cao nhất) Ông sinh ngày 29 tháng 3 năm 1953 tại quê hương Nghĩa Hiệp, nay là thị trấn Liễu

Đề, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định Hiện nay nhà văn đang sinh sống ở phường

Cổ Nhuế, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội Lê Hoài Nam là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, hội viên Hội Nhà văn Hà Nội, hội viên Hội Điện ảnh Hà Nội

Cuộc chiến tranh chống Mỹ đang trong giai đoạn ác liệt, 16 tuổi khi đang học phổ thông, Lê Hoài Nam cùng với một số bạn trong lớp viết đơn tình nguyện nhập ngũ Ông từng đóng quân ở F305 đặc công, cơ quan Tỉnh đội Nam

Hà, D66 bộ binh - tỉnh đội Nam Hà, D11 pháo cao xạ Quân khu III Ông tham gia chiến đấu ở chiến trường Quảng Trị những ngày chiến tranh ác liệt nhất Sau giải phóng miền Nam ông được chuyển về Bộ tư lệnh quân chủng Hải quân Lê Hoài Nam được cử đi đào tạo sĩ quan chính trị Sau đó, ông tham gia học khóa 2 Trường Viết văn Nguyễn Du - Đại học Văn hóa Hà Nội Sau khi tốt nghiệp lại trở về Bộ tư lệnh Hải quân công tác

Ông bắt đầu cầm bút từ lúc là một sĩ quan trẻ của quân chủng Hải quân, bằng một loạt truyện ngắn đăng trên tạp chí Văn nghệ Quân đội và báo Văn

nghệ của Hội Nhà văn “Hải âu” - truyện ngắn đầu tay vừa xuất hiện trên tạp chí

Văn nghệ quân đội tháng 8 năm 1980 đã được chương trình Văn nghệ Quân đội chuyển thể thành kịch truyền thanh phát nhiều lần trên sóng Đài Tiếng nói Việt

Nam “Những phút đầu của mùa xuân” – truyện ngắn thứ hai đã nhận giải

thưởng cuộc thi truyện ngắn do tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức năm 1981 Cũng là bởi Lê Hoài Nam vừa xuất hiện trên văn đàn đã có một bút pháp riêng: bám sát hiện thực đời sống để viết nhưng là một hiện thực được chọn lọc, dồn

nén, chưng cất, thăng hoa, có sức gợi, khiến bạn đọc thả sức tưởng tượng bay bổng Ngày ấy không hiểu sao Lê Hoài Nam chưa cho xuất bản thành tập Cho đến mùa hạ năm 2014, sau chuyến đi Trường Sa do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức, Lê Hoài Nam viết một loạt bút ký thì Nhà xuất bản Thanh niên mới cho xuất bản thành tập cả truyện cả ký “thuần chất Hải quân” với cái tên rất ấn tượng

“Đi qua Gạc Ma đến đảo Sinh Tồn” Tập sách này được khá đông bạn đọc đón

nhận, nhiều tờ báo có bài giới thiệu, và Bộ tư lệnh Hải quân đã trao giải văn học

5 năm (2010 – 2015) cho ông

Năm 1987, Lê Hoài Nam được chuyển ngành về làm Phó chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Hà Nam Ninh Từ năm 1989 đến năm 2006 ông liên tục làm Phó chủ tịch Hội kiêm Tổng biên tập tạp chí Văn Nhân, Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Hà Nam Ninh, Nam Hà, Nam Định Về môi trường mới, những năm tháng đầu, Lê Hoài Nam vẫn viết về đề tài chiến tranh cách mạng và người lính Cuốn

tiểu thuyết “Những đêm huyền ảo ra mắt (1988) và nhờ nó ông được kết nạp vào

Hội Nhà văn Việt Nam

Công cuộc đổi mới đất nước diễn ra, Lê Hoài Nam hòa nhập vào không khí

ấy để viết Trong vòng hai chục năm ông viết một loạt tác phẩm mang chủ đề

thế sự, như các tiểu thuyết “Đôi tình nhân ham sống”(1990), “Hoang mạc tâm hồn”(1998), “Danh tiếng và bóng tối”(2008); các tập truyện ngắn “Người đẹp về đâu”(1990), “Lần yêu đầu tiên”(1995), “Lan Hoàng Vũ”(2006), các tập bút ký Mùa hè Singapore”(2000), “Bến sông tuổi thơ”(2008), các tập sách viết cho thiếu nhi “Bên kia sông có người bạn gái”(2002), “Sơn ca, bụi cỏ và bầu trời”(2011)…Đáng chú ý còn có tập kịch bản phim truyện “Một ngày và một đời”(2002) dầy dặn đã được các hãng phim Truyền hình và Điện ảnh chiều thứ bảy dàn dựng Tập truyện ngắn “Lần yêu đầu tiên” cùng với tập kịch bản phim

“Một ngày và một đời” được Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội văn học nghệ

thuật Việt Nam trao giải vào những năm 1995 và 2002

Tuy thế, bấy nay khi nhắc đến Lê Hoài Nam, người ta thường nhắc đến bút

ký và truyện ngắn của ông hơn là tiểu thuyết; nhất là thời gian gần đây lượng bút

ký của ông xuất hiện thường xuyên hơn thì nhiều người đã coi ông như là một nhà văn chuyên về bút ký

Nhưng có lẽ quan niệm ấy của bạn đọc sẽ bị thay đổi khi “Danh tiếng và bóng tối”, cuốn tiểu thuyết dầy dặn của Lê Hoài Nam vừa được Nhà xuất bản Phụ

nữ và Công ty VH & TT Võ Thị cho ra mắt cuối tháng 9 - 2008 "Danh tiếng và bóng tối" đã chứng tỏ được rằng Lê Hoài Nam còn là cây bút tiểu thuyết chững

chạc chứ không phải chỉ mạnh về bút ký như nhiều người vẫn tưởng Năm 2009, Lê Hoài Nam quyết định rời Thành Nam về Hà Nội định cư và tiếp tục viết văn Không còn giữ vai trò quản lý, lại đang ở độ chín của nghề văn, bây giờ Lê Hoài Nam toàn tâm toàn ý dành thời gian cho văn chương

Có thể nói, Lê Hoài Nam đã gắn tuổi thanh xuân của mình với cuộc kháng chiến chống Mỹ của dân tộc, với thời bao cấp khốn khó của đất nước và nhất là khi chúng ta bước sang nền kinh tế thị trường như hiện nay Nhưng cho dù ở cương vị nào, một công dân, một nhà văn, một người lính, Lê Hoài Nam vẫn luôn hoàn thành nhiệm vụ, luôn ý thức về trách nhiệm của người cầm bút Ông vẫn cần mẫn viết văn, làm báo, sáng tác kịch bản phim truyện để dâng cho đời những đoá hoa thơm, mật ngọt

1.3.1.2 Hành trình sáng tác của Lê Hoài Nam

Lê Hoài Nam là cây bút trưởng thành sau 1975 Ngòi bút của ông sung sức

và đạt được nhiều thành tựu trong sáng tác văn học khi đất nước bước vào thời

kì hòa bình, thống nhất Có thể nói, mười sáu năm trong quân ngũ với những trải nghiệm từ chiến trường khốc liệt và gian khổ đã nuôi dưỡng tâm hồn và ươm mầm cho tài năng văn chương Lê Hoài Nam Ông đã gắn bó với văn chương bằng cả cuộc đời mình

Lê Hoài Nam đã thử sức ở các thể loại: Sáng tác kịch bản, bút ký viết về những vấn đề đương đại, những truyện ngắn về đề tài lịch sử với một cách viết rất riêng, nhưng thành công nhất với ông có thể nói đó là thể loại tiểu thuyết Những sáng tác của Lê Hoài Nam thể hiện tầm bao quát, phản ánh mọi biến động, đổi thay của thời đại, của lịch sử, nhất là xã hội Việt Nam thời hậu chiến với những vấn đề nhức nhối của nó Lê Hoài Nam có thể đưa người đọc vào những tuyến lửa Trường Sơn ác liệt, ra vùng hậu cứ ở đồng bằng, làng xã, lên những công trường, ra thành phố hay những vùng hải đảo xa xôi và những vấn đề bức thiết, gay go của cuộc sống đang có nhiều đổi thay, biến động Để có thể mô tả, phản ánh được những hiện tượng và sự kiện đó, Lê Hoài Nam phải là một người có óc quan sát tinh tế và một năng lực cảm thụ nhạy bén, sự trải nghiệm cuộc sống để thấy được những góc khuất, những bóng tối len lỏi ăn sâu vào mỗi cá nhân con người, mỗi cộng đồng xã hội

Đọc tác phẩm của ông, người đọc thấy những yếu tố rất nhỏ như: Rung động thoáng qua của một cô thiếu nữ, một tình yêu chưa trọn vẹn của những con người “ham sống”, một xã hội nhốn nháo kim tiền đã nhào nặn ra những con người lố bịch, “những con quỷ đội lốt người” Nhưng, đó lại là “những lát cắt của cuộc sống”, nơi mà giờ đây con người bị đặt trong một hoàn cảnh không như trước nữa, họ phải có sự cạnh tranh, đố kị, lấn lướt nhau để sống và tồn tại với những thủ đoạn lưu manh trà trộn lên trí thức Đó cũng chính là những điều đang hàng ngày vẫn diễn ra xung quanh chúng ta Bởi vậy, khi đọc tác phẩm của

Lê Hoài Nam, người ta thấy như được soi lại chính mình để sống có ý nghĩa hơn cho bản thân và cho người khác.Nhân vật nào, dù sống ở một thời đại cách đây hàng ngàn năm (triều Lý) hay những nhân vật đương đại, Lê Hoài Nam cũng thể hiện bằng một giọng văn tươi ròng, nhiệt huyết, soi rọi bằng cái nhìn phát hiện mới mẻ mang hơi thở của xã hội đương đại, cảm quan nhậy cảm và tinh tế Các tác phẩm đa dạng về nội dung, đa chiều về cách thức thể hiện, với nguồn chất

liệu hiện thực dồi dào, thấm đẫm giá trị tư tưởng và thẩm mĩ Mỗi tác phẩm đều thể hiện sự tìm tòi sáng tạo trong việc lựa chọn thể loại để phù hợp với đề tài, ý

đồ tư tưởng của nhà văn

Sau năm 1986, văn học nước ta thực sự đã có những biến đổi đáng kể Các nhà văn sáng tác khá vững vàng ở giai đoạn trước như Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Lê Lựu, Xuân Thiều, Lê Minh Khuê v v….thì giờ đây đều bắt đầu đổi mới Sự đổi mới đó là tất yếu vì hiện thực đời sống mới đòi hỏi phải có những cách tân trong tiếp cận, đề tài, cảm hứng và đặc biệt là tư duy nghệ thuật

Cùng với các nhà văn như Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Hoài…, tiểu thuyết Lê Hoài Nam cũng có nhiều nỗ lực cách tân Truyện của Lê Hoài Nam sau năm 1986 với đề tài nổi bật: vấn đề hậu chiến mang cảm hứng nhân sinh - thế sự Mặc dù đất nước không còn chiến tranh nữa nhưng những sang chấn của nó tới đời sống tinh thần của con người trong cuộc sống hiện tại thì thực là khôn lường Khi đất nước chuyển mình sang thời bao cấp khốn khó, người lính trở về sau chiến tranh phải đối mặt với cuộc sống mưu sinh thường ngày đầy chật vật đã khiến họ trở nên bạc nhược, sống giả tạo, thậm chí độc ác

với người và ngay cả với chính mình (Phan trong Những đêm huyền ảo, Dũng trong Đôi tình nhân ham sống)

Khi chúng ta hội nhập vào nền kinh tế thị trường, bên cạnh những giá trị tinh thần bền vững thì cũng có những cái mất đi mà không thể lấy lại được Cuộc sống của con người thay đổi đến chóng mặt và kéo theo nó là hàng loạt những vấn đề đặt ra trước mắt đòi hỏi con người phải có sự nhận thức tỉnh táo

để đưa ra những quyết định đúng đắn cho cuộc đời mình Lê Hoài Nam đã phản

ánh những điều như thế Những đêm huyền ảo, đôi tình nhân ham sống, danh tiếng và bóng tối,… là những tác phẩm mà ở đó sự len lỏi và ngự trị của đồng

tiền đã dẫm đạp lên trên mọi giá trị tốt đẹp của con người Sức mạnh của đồng tiền và lối sống hưởng thụ khiến con người trở nên ích kỉ, tham lam, độc ác: