Tài liệu LUẬN VĂN: Qúa trình công nghiệp hoá hiện đại hoá ở Việt Nam docx

Thuật ngữ công nghiệp hoá để chỉ một quá trình cải tạo cơ cấu bên trong của toàn bộ nền kinh tế quốc dân dựa trên việc ứng dụng triệt để những tiến bộ khoa học và công nghệ hiện đại.. Nó

LUẬN VĂN:

Qúa trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá ở Việt Nam

phần nội dung

1 Định nghĩa CNH-HĐH, ý nghĩa tầm quan trọng

Thuật ngữ công nghiệp hoá để chỉ một quá trình cải tạo cơ cấu bên trong của toàn bộ nền kinh tế quốc dân dựa trên việc ứng dụng triệt để những tiến bộ khoa học và công nghệ hiện đại Với ý nghĩa đó công nghiệp hoá không chỉ bó hẹp

và liên quan trực tiếp đến công nghiệp mà còn là quá trình vận động diễn ra trong toàn bộ cơ cấu nền kinh tế quốc dân

Xét trên góc độ toàn thế giới CNH-HĐH không phải là một cái gì mới là

mà các quốc gia tiên tiến đầu tiên đã có một lịch sử về tiến trình công nghiệp hoá Song mỗi giai đoạn lịch sử về tiến trình công nghiệp đó đều có những khái niệm khác nhau Định nghĩa công nghiệp hoá của các tác giả: BmaZLish, Lodsicse, Vnido tuy chưa thật triệt để và toàn diện song đã phản ánh giai đoạn nào đấy tiến trình CNH Theo thời gian, khái niệm về CNH ngày càng hoàn thiện hơn Nói bao quát , CNH là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế xã hội theo hướng phát triển mạnh về công nghiệp tạo sự vượt bậc về công nghiệp, tổng cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động, áp dụng rộng rãi những tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới hiện đại, làm nền tảng cho sự tăng trưởng và phát triển nhanh vững chắc của toàn

bộ nền kinh tế xã hội

Công nghiệp hoá thường gắn với hiện đại hoá Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là xu thế phát triển tất yếu đối với mỗi quốc gia muốn từ nền kinh tế nông nghiệp thành một nước công nghiệp, phù hợp với xu thế chung của nhân loại trong quá trình phát triển của xã hội loài người, đã diễn ra hai quá trình công nghiệp hoá

đó là công nghiệp hoá tư bản chủ nghĩa và công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa

Công nghiệp hoá tư bản chủ nghĩa là quá trình chuyển nền kinh tế sản xuất nhỏ, lạc hậu, phong kiến kỹ thuật, thủ công sang nền sản xuất lớn tư bản chủ nghĩa tiến bộ, lấy đại công nghiệp cơ khí làm nền tảng

Còn đối với công nghiệp hoá xã hội chủ nghĩa là một qui luật đối với những nước có nền kinh tế kém phát triển hoặc phát triển chưa cao đi lên chủ nghĩa xã hội

2.Thực trạng trong quá trình CNH – HĐH trên thế giới và Việt Nam

a/ Khái quát quá trình CNH trên thế giới

Trên thế giới, quá trình CNH được bắt đầu từ rất sớm, nó được đánh dấu bằng cuộc cách mạng công nghiệp ở nước Anh và đó cũng là cuộc cách mạng công nghiệp lớn nhất thế giới Vào cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 19, nguyên nhân của

sự ra đời hàng loạt các máy móc được phát minh là tính chất hạn chế của công trường thủ công không sản xuất đủ hàng hoá để thoả mãn nhu cầu của thị trường ngày càng mở rộng Nhưng lý do xảy ra của sự xuất hiện máy móc mới tính vụ lợi luôn luôn khao khát lợi nhuận cao của các cấp tư sản đương thời

Các phát minh chủ yếu trong giai đoạn này là:

Năm 1764 Giem – Ha - Grivơ sáng chế ra máy xe sợi có thể xe được 16 sợi bông cùng một lúc

Năm 1875 ET – min Cácvai phát minh ra máy dệt

Với sự phát minh ra máy hơi nước của Giêm wat đã tạo thuận lợi rất lớn cho việc lắp đặt các máy móc, xây dựng các nhà xưởng ở mọi nơi Máy hơi nước

đã phát huy tác dụng trong mọi ngành công nghiệp Đến thế kỷ 19, máy hơi nước

đã cách mạng hoá cả giao thông thuỷ bộ phục vụ đắc lực cho vận chuyển và giao lưu Cách mạng công nghiệp là một hiện tượng phổ biến ở các nước tiến lên chủ nghĩa tư bản, song diễn ra trước tiên ở Anh Sớm hơn các nước khác 50 – 100 năm, biến Anh từ một nước nông nghiệp thành một nước có nền công thương nghiệp phát triển nhất trên thế giới

Sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất là cuộc cách mạng khoa học

kỹ thuật hiện nay đã và đang diễn ra với những thành tựu phát triển vượt bậc, đưa loài người chuyển sang một thời kỳ mới, thời kỳ máy móc thay thế con người Cuộc cách mạng này được bắt đầu từ những năm 50 của thế kỷ 20 Nội dung của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ hai có thể khái quát trên những mặt chủ yếu sau:

- Cuộc cách mạng về phương thức sản xuất đó là tự động hoá máy móc được sử dụng để thay thế con người điều khiển quá trình vận hành sản xuất

- Cuộc cách mạng về năng lượng: bên cạnh những nguồn năng lượng truyền thống ngày nay con người ngày càng khám phá ra nhiều dạng năng lượng mới: năng lượng nguyên tử, năng lượng mặt trời, v.v…

- Cách mạng về vật liệu mới: ngày càng có nhiều dạng vật liệu nhân tạo được tạo ra thay thế hiệu quả các vật liệu tự nhiên

- Cuộc cách mạng về điện tử và tin học: đây là lĩnh vực mà hiện nay loài người đang quan tâm trong đó đặc biệt là lĩnh vực máy tính điện tử

- Cả hai cuộc cách mạng về khoa học kỹ thuật trên thế giới đã và đang đóng một vai trò vật chất lớn thúc đẩy quá trình CNH ở tất cả các nước, nhất là các nước có nền kinh tế kém phát triển

b/ Quá trình CNH ở Việt Nam

Chúng ta thực hiện CNH – HĐH trong bối cảnh đất nước có những thời cơ lớn và những thách thức lớn:

Thời cơ lớn: thành tựu của 10 năm đổi mới đã và đang tạo ra thế và lực mới cả bên trong và bên ngoài, tạo nhiều tiền đề cần thiết cho CNH – HĐH, quan

hệ đối ngoại được mở rộng, khả năng giữ vững độc lập tự chủ và hội nhập tăng

Thách thức lớn: nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế do thời điểm xuất phát thấp, nhịp độ tăng trưởng chưa cao, lại phải đi lên trong môi trường cạnh tranh gay gắt Thêm vào đó, trong những năm gần đây, Việt Nam chịu tác động trực tiếp của

sự khủng hoảng kinh tế khu vực và bão lũ liên tiếp gây nhiêù thiệt hại và có nguy

cơ chệch hướng xã hội chủ nghĩa, tham nhũng, quan liêu và nguy cơ diễn biến hoà bình của các thế lực thù địch

3 Những thuận lợi và khó khăn tiến hành CNH-HĐH

a Thuận lợi: Điểm thuận lợi của nước ta đó chính là :

Nước ta tiến hành CNH-HĐH trong một tình hình chính trị, xã hội ổn định, nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản

lí của Nhà nước, đã hình thành và bước đầu có bước phát triển Nguồn lực vật chất được tăng cường, mức sống của nhân dân dần ổn định Sản lượng lương thực, thực phẩm đã tăng lên đáng dể, từ 13,3 triệu tấn năm 1970-1980 đã tăng lên 26,3 triệu tấn năm 1995 Nền kinh tế bắt đầu tích luỹ Trong 5 năm 1991-1995 nhịp độ tăng bình quân hàng năm về tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đạt 8,2% Vốn đầu tư toàn

xã hội năm 1990 chiếm 15,8% GDP, đến năm 1995 lên 27,4% Sự nghiệp giáo dục của đất nước có nhiều tiến bộ cải tiến, trình độ dân trí được nâng lên Sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước có thêm kinh nghiệm Nước ta có nguồn nhân công dồi dào, tài nguyên đa dạng, phong phú

Hơn nữa, điều kiện thế giới đã trải qua hai cuộc cách mạng công nghệ khoa học kĩ thuật Các nước đi sau như chúng ta có thể tận dụng những thành tựu và kinh nghiệm của các nước đi trước, rút ngắn thời gian và tránh sai lầm

Quan hệ quốc tế có nhiều thay đổi thuận lợi cho việc thực hiện chiến lược phát triển kinh tế Hiện chúng ta là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế như : ASEAN, WTO…

b, Khó khăn:

Khó khăn lớn nhất của ta là luôn phải đối phó với 4 nguy cơ: tụt hậu, chệch hướng xã hội chủ nghĩa, tham nhũng quan liêu và diễn biến hoà bình, đã đề cập ở trên

Nước ta là một nước nông nghiệp lạc hậu, nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp Năm 1992 vẫn còn 78% dân số sống ở nông thôn, lao động thất nghiệp trong nông nghiệp là 30%-40% tổng lực lượng lao động trong nền kinh tế quốc dân

Nước ta trải qua nhiều cuộc đấu tranh chống ngoại xâm hao người, tốn của Chi phí để khắc phục hậu quả chiến tranh quá lớn làm giảm tốc độ phát triển kinh

tế Trình độ khoa học kĩ thuật còn rất thấp, đầu tư không đồng bộ, chất lượng kém, chỉ đạt 25%-30% so với yêu cầu Xuất phát điểm để tiến hành CNH-HĐH là rất thấp

Nền kinh tế nước ta vẫn được xếp vào hạng chậm phát triển, lạm phát còn chưa được kìm chế vững chắc, nguồn vốn hạn chế mà lại phải đương đầu với cuộc

cạnh tranh quyền lực kinh tế và thương mại Tình hình quốc phòng an ninh còn phức tạp Công tác giáo dục và đào tạo nghiên cứu triển khai chưa theo kịp yêu cầu Đội ngũ cán bộ còn yếu, bố trí sử dụng chưa hợp lí Bộ máy của Đảng và Nhà nước và các Đoàn thể còn cồng kềnh, kém hiệu lực, tình trạng tham nhũng, quan liêu, lãng phí nghiêm trọng

4 Tính tất yếu của CNH ở Việt Nam

- Công cuộc xây dựng một xã hội mới, phải được tiến hành một cách toàn diện trên các mặt: quan hệ sản xuất, lực lượng sản xuất, nền văn hoá và con người của xã hội đó Công nghiệp hoá chính là con đường và bước đi tất yếu để tạo ra cơ sở vật chất - kỹ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại

- Xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho nền sản xuất lớn, hiện đại là một quy luật chung phổ biến đối với tất cả các nước, tuy nhiên, tuỳ từng nước khác nhau, do điểm xuất phát tiến lên không giống nhau nên cách thức tiến hành xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại sẽ không giống nhau

- Đối với những nước có nền kinh tế kém phát triển như nước ta, nền sản xuất nhỏ, kỹ thuật thủ công là chủ yếu… công nghiệp hoá là quá trình mang tính quy luật để tạo ra cơ sở vật chất-kỹ thuật cho nền sản xuất lớn hiện đại

- Việc thực hiện và hoàn thành tốt công nghiệp hoá có ý nghĩa đặc biệt

to lớn, và có tác dụng trên nhiều mặt:

 Công nghiệp hoá làm thay đổi căn bản kỹ thuật, công nghệ, sản xuất, tăng năng suất lao động.Công nghiệp hoá chính là thực hiện xã hội hoá về mặt kinh tế – kỹ thuật, tăngtrưởng và phát triển kinh tế với tốc độ cao, góp phần ổn định ngày càng nâng cao đời sống vật chất và văn hoá của mọi thành viên trong cộng đồng xã hội

 Công nghiệp hoá phát triển mới phát triển các mối quan hệ kinh tế giữa các ngành, các vùng trong phạm vi một nước và giữa các nước với nhau, nó nâng cao trình độ quản lý kinh tế của Nhà nước, nâng cao khả năng tích luỹ mở rộng

sản xuất, làm xuất hiện thêm nhiều ngành mới để từng bước giải quyết những nhu cầu việc làm cho người lao động

 Công nghiệp hoá không ngừng nâng cao vai trò của nhân tố con người trong nền sản xuất, đặc biệt trong nền sản xuất lớn hiện đại, kỹ thuật cao

Chỉ trên cơ sở thực hiện tốt CNH mới có khả năng thực hiện và quan tâm đầy đủ đến sự phát triển tự do và toàn diện nhân tố con người, làm cho con người trở nên hiện đại, có trình độ khoa học – kỹ thuật, nắm bắt được những tiến bộ mới

về khoa học kỹ thuật

 Công nghiệp hoá tạo điều kiện vật chất cho việc củng cố và tăng cường tiềm lực quốc phòng

 Khả năng đảm bảo an ninh và quốc phòng của mỗi nước phụ thuộc nhiều vào việc cung cấp và đảm bảo cho quốc phòng các yếu tố vật chất – kỹ thuật Đáp ứng yêu cầu đó, công nghiệp hoá có tác dụng trực tiếp và chủ yếu trong việc tạo ra tiềm lực to lớn cho quốc phòng

 Công nghiệp hoá còn tạo nhiều khả năng cho việc thực hiện tốt sự phân công và hợp tác quốc tế về kinh tế, khoa học, công nghệ…

5 Các quan điểm chỉ đạo của Đảng trong quá trình CNH

Trong bài phát biểu tại hội nghị lần thứ Bảy Ban chấp hành trung ương Đảng khoá VII về “phát triển công nghiệp công nghệ đến năm 2000 theo hướng CNH và HĐH xây dựng giai cấp công nhân trong giai đoạn mới, đồng chí tổng bí thư Đỗ Mười một lần nữa nhấn mạnh sự cần thiết phải tập trung dân chủ “công nghiệp hoá, hiện đại hoá đòi hỏi phải thực hiện nghiêm túc nguyên tắc tập trung dân chủ giữ vững kỷ cương”

CNH – HĐH không chỉ dừng lại ở nội dung kinh tế – kỹ thuật – công nghệ

Nó còn bao hàm nội dung chính trị – văn hoá - xã hội Hiệu quả của quá trình CNH – HĐH hiện nay nhất thiết phải được thể hiện một cách toàn diện cả về kinh

tế chính trị – văn hoá, xã hội – giáo dục cả về lợi ích trước mắt và lâu dài

CNH – HĐH là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, sự nghiệp này đòi hỏi mọi cố gắng sáng tạo của cải xã hội, sự tham gia của toàn cộng đồng Việt Nam ở

trong và ngoài nước để tập trung mọi nguồn lực vào sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế – xã hội nhanh chóng đạt tới mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội văn minh Mục tiêu cao cả của CNH – HĐH làm cho xã hội phát triển kinh tế và văn hoá phồn thịnh, mức sống của người dân được nâng cao, con người Việt Nam ngày càng phát triển toàn diện Mọi sự nghiệp có qui mô và tầm vóc như thế đương nhiên đòi hỏi sự lãnh đạo và Nhà nước phải nâng cao năng lực trí tuệ, trình

độ bản lĩnh Nó đòi hỏi các cấp, các ngành, mọi tổ chức kinh tế, các nhà khoa học, các nhà doanh nghiệp với tất cả tinh thần trách nhiệm, sự sáng tạo và hoạt động có hiệu quả, kết quả của quá trình đang diễn ra hôm nay tạo ra trong năm tới sự chuyển dịch căn bản về cơ cấu kinh tế, sự đổi mới phương thức tổ chức sản xuất – kinh doanh từ các đơn vị kinh tế cơ sở cho đến địa phương, các vùng và trên qui

mô cả nước

Nước ta từ Đại hội III (năm 1996) Đản ta đã đề ra chủ trương công nghiệp

hó để tiến lên công nghiệp xã hội Nhưng từ đó đến nay chúng ta gặp không ít khó khăn thử thách do nhiều nguyên nhân cả khách quan lẫn chủ quan Chính vì vậy, một trong những sách lược quan trọng hiện nay là phải có chính sách và bước đi thích hợp lấy việc phát huy yếu tố con người là cơ bản cùng với xây dựng đất nước tăng trưởng gắn liền với cải cách đời sống, phát triển văn hoá giáo dụn thực hiện tiến bộ công bằng xã hội và bảo vệ môi trường

Đẩy mạnh CNH – HĐH là con đường đúng đắn nhất để nước ta thoát khỏi nguy cơ tụt hậu về kinh tế so với các nước khác, song nó phát triển đảm bảo theo hướng xã hội chủ nghĩa giữ được ổn định chính trị, bảo vệ độc lập chủ quyền đồng thời đi đôi với mở rộng quan hệ quốc tế

Sự nghiệp CNH – HĐH sẽ có nhiều chặng đường luôn tuỳ thuộc vào hình thái phát triển trong nước và những biến đổi trong nền kinh tế thế giới Vì vậy, việc tiến hành CNH – HĐH ở từng giai đoạn khác nhau ngoài những điểm giống nhau có những điểm khác nhau

6 Nội dung của CNH – HĐH trong thời kỳ tới

Nước ta tiến hành CNH nhằm chuyển sản xuất nhỏ, phân tán, công nghiệp lạc hậu, kỹ thuật công nghệ và năng suất lao động thấp – thành sản xuất lớn có cơ

ccấu kinh tế mới hợp lý do đó là cơ cấu công – nông nghiệp và cịch vụ ngày càng hiện đại, khoa học, kỹ thuật và công nghệ ngày càng tiên tiến, năng suất lao động cao trong các ngành kinh tế quốc dân

Công nghiệp hóa ở nước ta bao hàm hai nội dung chủ yếu đó là:

a, Trang bị kỹ thuật và công nghệ hiện đại cho nền kinh tế quốc dân

- Trong mấy chục năm gần đây, thế giới đã đang diễn ra biến đổi cực

kỳ to lớn trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ ngày càng có nhiều nội dung Nó không chỉ dừng lại

ở tính chất hiện đại của các yếu tố tư liệu sản xuất, mà còn ở kỹ thuật công nghệ sản xuất hiện đại, phương pháp sản xuất tiên tiến, v.v… hiện nay cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật và công nghệ có những nội dung nổi bật sau:

 Cuộc cách mạng về phương pháp sản xuất, đó là : tự động hoá Ngoài phạm vi hoạt động như trước đây, hiện nay tự động hoá cần được sử dụng rộng rãi, người máy thay thế con người, điều khiển quá trình vận hành sản xuất

 Cuộc cách mạng về năng lượng: bên cạnh những năng lượng truyền thống mà con người đã sử dụng trước kia như nhiệt điện, thuỷ điện, thì ngày nay con người càng khám phá ra nhiều năng lượng mới và sử dụng chúng rộng rãi trong sản xuất như năng lượng nguyên tử, năng lượng mặt trời…

 Cách mạng về vật liệu mới: ngày nay ngoài việc sử dụng các vật liệu tự nhiên, con người thông qua cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật và công nghệ ngày càng tạo ra nhiều vật liệu nhân tạo mới thay thế có hiệu quả cho các vật liệu

tự nhiên đang có xu hướng ngày càng cạn dần

 Cuộc cách mạng công nghệ về sinh học: các thành tựu của cuộc cách mạng này đang được áp dụng rộng rãi trong lĩnh vực công nghiệp, công nghiệp, ý

tế, hoá chất, bảo vệ môi trường sinh thái, v.v…

 Cuộc cách mạng về điện tử và tin học: đây là một lĩnh vực mà hiện nay loài người đang đặc biệt quan tâm, trong đó phải kể đến lĩnh vực máy tính điện tử

Cả hai cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật trên thế giới đã và đang đóng vai trò to lớn đối với quá trình công nghiệp hóa trong tất cả các nước, nhất là các nước

có nền kinh tế kém phát triển

- ở nước ta, một nước đang định hướng đi lên XHCN không qua chế

độ tư bản chủ nghĩa, việc tiến hành CNH trong điều kiện đó tất yếu phải áp dụng những thành tựu mới của cách mạng – khoa học công nghệ, nhằm gắn liền CNH với HĐH nền kinh tế quốc dân Chính vì vậy, cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật ở nước ta đựoc xác định là “then chốt” và khoa học – kỹ thuật được coi là một “quốc sách”, là động lực để thúc đẩy sản xuất phát triển

- Ngày nay trong tình hình cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật và công nghệ trên thế giới đang phát triển nhanh chóng, đây chính là lợi thế của những nước đi sau, trong đó có nước ta Trong điều kiện của nền kinh tế mở, với các chính sách đa phương hoá và đa dạng hoá kinh tế, kỹ thuật, đã đang và

sẽ tạo ra những khả năng to lớn để nước ta có thể vừa tranh thủ được sự giúp

đỡ nhiều mặt từ bên ngoài, đặc biệt là vốn, kỹ thuật tiên tiến, vừa cố gắng phát huy mọi khả năng và tiềm lực có trong nước để cơ khí hoá và hiện đại hóa toàn

bộ nền kinh tế quốc dân

b Xây dựng cơ cấu kinh tế hợp lí

- Công nghiệp hoá còn là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế cũ, từng bước hình thành nên một cơ cấu kinh tế hợp lý Trong cơ cấu kinh tế đó, quan hệ giữa công nghiệp, nông ngiệp và dịch vụ là các bộ phận có tầm quan trọng Các mối quan hệ này được xem dưới nhiều góc độ như trình độ kỹ thuật công nghệ, quy mô và tốc độ phát triển

- Xây dựng cơ cấu kinh tế mới hợp lý là yêu cầu tất yếu trong quá trình công nghiệp hoá Cơ cấu kinh tế đó phải đảm bảo các yêu cầu sau đây:

 Phản ánh đúng đắn các yêu cầu, các quy luật khách quan, đặc biệt là các quy luật kinh tế

 Phù hợp với xu hướng phát triển của khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại trên thế giới hiện nay