Bồi dưỡng ý thức pháp luật cho thanh niên thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay

Để định hướng cho tầng lớp thanh niên thành phố Đà Nẵng sống, học tập và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, giúp cho thanh niên xác định được rõ quyền lợi và trách nhiệm của mình đối với xã hội. Bồi dưỡng ý thức pháp luật cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay có ý nghĩa vừa cấp bách vừa mang tính chiến lược lâu dài

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài:

Ý thức pháp luật là một trong những hình thái của ý thức xã hội bên cạnh ý thức chính trị, ý thức khoa học, ý thức thẩm mỹ, ý thức đạo đức.v.v…Ý thức xã hội là tổng thể những quan điểm, quan niệm, tư tưởng, hành vi thịnh hành trong xã hội về pháp luật, là thái độ tình cảm,

sự đánh giá của con người đối với pháp luật cũng như đối với hành vi pháp luật của các chủ thể trong xã hội.Ý thức pháp luật của mỗi người

có vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện pháp luật và bảo vệ pháp luật Do đó, nâng cao ý thức pháp luật là trách nhiệm của toàn xã hội nói chung và tầng lớp thanh niên nói riêng

Sự nghiệp đổi mới, xây dựng và hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế đang đặt ra cho chúng ta nhiều vận hội bên cạnh những thách thức Đảng và Nhà nước rất coi trọng việc phát huy nguồn nhân lực và coi đây là yếu tố quyết định tới việc phát triển kinh tế - xã hội và đồng thời khẳng định vai trò tiềm năng to lớn của thanh niên trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam

xã hội chủ nghĩa Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ tư (khóa VI) đã chỉ rõ: “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, đất nước bước vào thế kỷ XXI có vị trí xứng đáng trên cộng đồng thế giới hay không, phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng rèn luyện thế hệ thanh niên, công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng”

Như vậy, thanh niên là lực lượng xã hội hùng hậu, có sức khỏe,

có trình độ học vấn, có tiềm năng sáng tạo, có khả năng tiếp cận và làm chủ nền khoa học hiện đại Trong điều kiện hiện nay, việc bồi dưỡng, phát huy vai trò của thanh niên trong sự nghiệp phát triển đất nước có ý

nghĩa rất quan trọng Thanh niên là lực lượng quan trọng có sứ mệnh cùng với Đảng và nhân dân tiến hành thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Trong những năm vừa qua, bên cạnh những chuyển biến tích cực, những điểm tiến bộ cơ bản trong thanh niên thì trong thời điểm hiện nay, do ảnh hưởng từ những mặt trái của nền kinh tế thị trường cũng như xu thế toàn cầu hóa và nhất là do không nghiêm túc trong rèn luyện phấn đấu

mà một bộ phận thanh niên ở nước ta đang có những biểu hiện tiêu cực đáng lo ngại như phai nhạt lý tưởng, chạy theo lối sống buông thả, lười học tập và tu dưỡng đạo đức, thích hưởng thụ, ngại lao động, chuộng những sinh hoạt thiếu lành mạnh, nghiện ngập, thậm chí vi phạm pháp luật…Những hiện tượng đó trước hết là nguy cơ đe dọa tương lai của chính bản thân họ, đồng thời cản trở sự phát triển theo hướng lành mạnh, tiến bộ, văn minh của xã hội

Đà Nẵng là một thành phố tương đối trẻ, và có một ví trí quan trọng của khu vực miền Trung và Tây Nguyên nói riêng Qua hơn 25 năm đổi mới và phát triển, Đà Nẵng đang từng ngày lột xác trở thành một thành phố công nghiệp, và năng động bậc nhất cả nước Sự thay da đổi thịt đó không những được phản ánh qua sự lớn mạnh của các ngành kinh tế - xã hội mà còn qua điều kiện sống và trình độ nhận thức của người dân, đặc biệt là thế hệ thanh niên của thành phố Là thế hệ công dân mới của thành phố và là chủ nhân tương lai của đất nước, thanh niên thành phố Đà Nẵng đang có được những điều kiện thuận lợi để phấn đấu, rèn luyện, cống hiến trí tuệ và sức lực của mình cho sự nghiệp xây dựng và phát triển của thành phố, đồng thời họ cũng đứng trước những thử thách đòi hỏi phải có bản lĩnh, có tâm thế vững vàng và

có được những hành trang cần thiết để đóng góp vào sự phát triển của thành phố và cả nước trong điều kiện đổi mới và của hội nhập quốc tế

Để định hướng cho tầng lớp thanh niên thành phố Đà Nẵng sống, học tập và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, giúp cho thanh niên

xác định được rõ quyền lợi và trách nhiệm của mình đối với xã hội Bồi dưỡng ý thức pháp luật cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay có ý

nghĩa vừa cấp bách vừa mang tính chiến lược lâu dài Chọn đề tài “Bồi dưỡng ý thức pháp luật cho thanh niên thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sĩ triết học, tác giả hy vọng góp phần

vào việc nâng cao ý thức pháp luật của thanh niên nói chung và thanh niên thành phố Đà Nẵng nói riêng

2 Tổng quan về vấn đề nghiên cứu:

Từ trước đến nay, ở nhiều góc độ khác nhau đã có nhiều công trình nghiên cứu về ý thức pháp luật và việc bồi dưỡng ý thức pháp luật cho các đối tượng khác nhau trong xã hội tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu và các phương pháp sử dụng cụ thể Quan niệm về pháp luật

và ý thức pháp luật được đề cập trong các tác phẩm kinh điển của Các Mác, Ph Ăngghen, V.I Lênin và Chủ tịch Hồ Chí Minh, sách giáo khoa Triết học Mác - Lênin, giáo trình đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp được giảng dạy trong nhà trường Vấn đề ý thức pháp luật cũng được đề cập trong các, luận án Tiến sĩ, luận văn Thạc sĩ như: “ Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới”(Đề tài khoa học cấp bộ năm 1995 của Bộ tư pháp); “Cơ sở khoa học cho việc xây dựng ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật” (Đề tài KX-07 của Viện nghiên cứu Nhà nước và Pháp luật thuộc Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn quốc gia).v.v Trong các công trình này, tác giả đã đề cập một số vấn đề rất cơ bản như: ý thức và lối sống theo pháp luật, thực trạng hiểu biết pháp luật và thái độ đối với pháp luật của các tầng lớp dân cư, giáo dục pháp luật và những vấn đề đang đặt ra để nâng cao hiệu quả công tác giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay

Luận án Tiến sĩ Triết học: “Ý thức pháp luật và giáo dục pháp luật ở Việt Nam” của Nguyễn Đình Lộc, 1977; “Ý thức pháp luật với việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” của Thạc sĩ Mai Thị Minh Ngọc, 1995; “ Nâng cao ý thức pháp luật cho đội

ngũ cán bộ hành chính nhà nước ở nước ta hiện nay”- Luận án Tiến sĩ Luật học của Lê Đình Kiên, 1996; “Những đặc điểm của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay” của Đào Duy Tấn, năm 2000; “Logic khách quan của quá trình hình thành và phát triển ý thức pháp luật ở Việt Nam”- Luận án Tiến sĩ Triết học của Nguyễn Thị Thúy Vân, 2000.v.v Các luận án, luận văn này có mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu khác nhau, nhưng nhìn chung, đều xuất phát từ góc nhìn của khoa học pháp lý mà nêu ra những khái niệm cơ bản về ý thức pháp luật, giáo dục pháp luật

Một số sách, báo, tạp chí đã được xuất bản có những bài viết liên quan đến vấn đề này như: “Giáo dục pháp luật cho nhân dân”, của Nguyễn Ngọc Minh, Tạp chí Cộng sản, số 10/1983; “Xây dựng lối sống theo pháp luật nhìn từ góc độ lịch sử và truyền thống”, của Vũ Minh Giang, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 3/1993; “Xây dựng lối sống theo pháp luật và vấn đề giáo dục pháp luật trong nhà trường”, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 11/ 2001; “Thanh niên và lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế”, của PGS.TS Phạm Hồng Tung, NXB Chính trị quốc gia, 2011; “Pháp luật bảo vệ con người – nghiên cứu trường hợp người chưa thành niên phạm tội”, Thạc sĩ Vũ Thị Thu Quyên, Học Viện Báo chí tuyên truyền, 2011.v.v Các bài viết này đã phần nào đánh giá được thực trạng ý thức pháp luật của nhân dân và ý thức pháp luật của thanh, thiếu niên Việt Nam đồng thời ra những giải pháp nâng cao ý thức pháp luật như đưa các mô hình giáo dục pháp luật vào nhà trường qua các bài học lý thuyết và thực hành, dựa trên nền tảng ý thức hệ truyền thống của người Việt Nam để khéo léo, linh hoạt trong việc đưa giáo dục ý thức pháp luật gần gũi hơn với đời sống xã hội

Nhìn tổng thể, tuy đã có nhiều tác giả nghiên cứu và nhiều công trình được công bố liên quan đến đề tài Tuy nhiên, hầu như chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu vị trí, vai trò của ý thức pháp luật

đối với thanh niên nhìn từ góc độ triết học, và việc bồi dưỡng ý thức pháp luật của thanh niên ở một địa phương cụ thể thành phố Đà Nẵng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Trong các loại hình của ý thức xã hội, luận văn tập trung nghiên cứu về ý thức pháp luật gắn với yêu cầu bồi dưỡng, nâng cao ý thức pháp luật của đối tượng là thanh niên ở thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ vai trò nội dung, yêu cầu và ý nghĩa của việc bồi dưỡng ý thức pháp luật đối với thanh niên Việt Nam luận văn phân tích thực trạng và bước đầu đề xuất các giải pháp để góp phần nâng cao

ý thức pháp luật cho thanh niên ở thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay

4.2 Nhiệm vụ

- Phân tích nội dung, cấu trúc, vai trò của ý thức pháp luật trong đời sống xã hội và yêu cầu của việc bồi dưỡng ý thức pháp luật cho tầng lớp thanh niên Việt Nam hiện nay

- Phân tích, đánh giá thực trạng của việc bồi dưỡng ý thức pháp luật cho thanh niên ở thành phố Đà Nẵng

- Đề xuất phương hướng và giải pháp nâng cao ý thức pháp luật cho thanh niên ở thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Cơ sở lý luận chủ yếu của luận văn là các quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, về thanh niên và công tác thanh niên Luật thanh niên 53/2005/QH11 Ngoài ra luận văn còn chú ý sử dụng các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học liên quan trực tiếp đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận phổ biến của việc nghiên cứu là phương pháp biện chứng duy vật của triết học Mác-Lênin Ngoài ra, luận văn còn sử dụng một số phương pháp khác như: phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp logic và lịch sử, phương pháp khái quát hóa, điều tra khảo sát.v.v.trong nghiên cứu và trình bày

6 Đóng góp về mặt khoa học của luận văn

- Góp phần nhận thức sâu sắc hơn về vai trò của việc bồi dưỡng ý thức pháp luật đối với thanh niên Việt Nam

- Phân tích, đánh giá thực trạng của việc bồi dưỡng, giáo dục ý thức pháp luật của thanh niên và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao ý thức pháp luật của thanh niên thành phố Đà Nẵng hiện nay

- Luận văn có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho các cấp

ủy Đảng, chính quyền và các đoàn thể chính trị xã hội mà trực tiếp là Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội thanh niên…Trong việc bồi dưỡng, giáo dục thanh niên Cho sinh viên trong các trường đại học, cao đẳng quan tâm đến vấn đề trên

7 Kết cấu của luận văn

- Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm hai chương, 5 tiết

Chương 1: Ý thức pháp luật và sự hình thành, phát triển của ý thức pháp luật trong thanh niên

Chương 2: Thực trạng ý thức pháp luật của thanh niên ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

Chương 1

Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN CỦA

Ý THỨC PHÁP LUẬT TRONG THANH NIÊN

1.1 Bản chất, cấu trúc, chức năng và sự hình thành của ý thức pháp luật

1.1.1 Bản chất, cấu trúc và chức năng của ý thức pháp luật

Luận văn nêu khái quát một số khái niệm khác nhau về ý thức pháp luật để so sánh và khẳng định hiện nay quan điểm đầy đủ và đúng đắn được thừa nhận rộng rãi là quan điểm ý thức pháp luật theo học thuyết Mác - Lê Nin về pháp luật và ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa:

"Ý thức pháp luật là tổng thể các học thuyết, tư tưởng, tình cảm của con người thể hiện thái độ, sự đánh giá về tính công bằng hoặc không công bằng, đúng đắn hoặc không đúng đắn của pháp luật hiện hành, pháp luật trong quá khứ và pháp luật cần phải có, về tính hợp pháp hoặc không hợp pháp trong cách xử sự của con người, trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, xã hội"

Luận văn chỉ ra các đặc điểm cơ bản của ý thức pháp luật: với tính cách là một hình thái ý thức xã hội, ý thức pháp luật chịu sự quy định của tồn tại xã hội nhưng có tính độc lập tương đối; ý thức pháp luật

là hiện tượng mang tính giai cấp

Có thể xác định kết cấu của ý thức pháp luật căn cứ vào các tiêu chí khác nhau như sau:

- Căn cứ vào tính chất, nội dung: với tư cách là một hình thái ý

thức xã hội, ý thức pháp luật bao gồm hệ tư tưởng pháp luật và tâm lý pháp luật Ý thức pháp luật còn thể hiện ở động cơ hành vi, tinh thần sẵn sàng thực hiện những hành vi theo yêu cầu của pháp luật

- Căn cứ vào mức độ phản ánh và trình độ nhận thức: ýthức

pháp luật chia thành ý thức pháp luật thông thường và ý thức pháp luật khoa học

- Căn cứ vào chủ thể mang ý thức pháp luật: ý thức pháp luật

chia thành ý thức pháp luật xã hội; ý thức pháp luật nhóm; ý thức pháp luật cá nhân

Ý thức pháp luật có bốn chức năng cơ bản thể hiện trên ba mặt hoạt động chủ yếu: chức năng nhận thức; chức năng mô hình hóa pháp lý; chức năng điều chỉnh Những chức năng cơ bản của ý thức pháp luật

có quan hệ chặt chẽ với nhau trong một thể thống nhất Nội dung của ba mặt hoạt động này đã bao hàm và chi phối hàng loạt các hoạt động cụ thể khác

1.1.2 Sự hình thành của ý thức pháp luật

Xét dưới góc độ là một hình thái ý thức xã hội, YTPL hình thành

và phát triển luôn gắn với các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội nhất định và do đó cũng gắn liền với sự hình thành pháp luật và đời sống pháp luật Khi các hình thái xã hội biến đổi kéo theo pháp luật và đời sống pháp luật thay đổi và đồng thời YTPL cũng vận động, phát triển qua các chế độ khác nhau

- YTPL ra đời vào thời kỳ chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã và xuất hiện chế độ chiếm hữu nô lệ cùng với Nhà nước và pháp luật của nó Những quan niệm tư tưởng pháp luật thời kỳ này nhằm luận chứng cho trật

tự chế độ nô lệ, bảo vệ, củng cố cho quyền tư hữu của chủ nô đối với tư liệu sản xuất và nô lệ cùng với tình trạng vô quyền của người nô lệ

-YTPL thời kỳ phong kiến được hình thành từ nền tảng vững chắc của giáo lý thần quyền được bổ sung bởi sự kế thừa những quan điểm của thời kỳ cổ đại Giáo hội can thiệp sâu vào đời sống chính trị,

xã hội, pháp luật, tư tưởng pháp luật phong kiến bảo vệ một cách triệt

để chế độ đẳng cấp đặc quyền phong kiến, với những hình phạt man rợ đối với những hành vi xâm phạm trật tự xã hội lúc bấy giờ

-YTPL thời kỳ tư bản chủ nghĩa bắt nguồn từ việc phân tách các vấn đề Nhà nước và pháp quyền ra khỏi tôn giáo Những quan điểm duy

lý về pháp luật của giai cấp tư sản nảy sinh mà thể hiện cụ thể là quan niệm về tự do,bình đẳng, công bằng thực ra chỉ là lý thuyết và ảo tưởng, trên thực tế nó hoàn ngược lại

-YTPL xã hội chủ nghĩa ra đời trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc những

tư tưởng tiến bộ về luật pháp trong lịch sử mà đặc biệt là YTPL tư sản đồng thời cải tổ, đưa những tư tưởng dân chủ vào đó Những tư tưởng pháp luật

ấy cùng với ý thức chính trị tạo nên cơ sở lý luận sắc bén cho cuộc cách mạng vô sản đấu tranh xóa bỏ CNTB, xây dựng CNXH

Xét dưới góc độ YTPL cá nhân,YTPL được hình thành và phát triển bằng nhiều con đường khác nhau mà có thể tóm lược lại thông qua

ba hình thức:

Thứ nhất, thông qua hoạt động nhận thức: Trong quá trình sống,

dưới sự tác động đa chiều của đời sống xã hội, nhu cầu nhận thức trở nên quá đỗi cần thiết cho mỗi cá nhân, trong đó có nhu cầu nhận thức pháp luật

Thứ hai, thông qua con đường hoạt động giao tiếp; Được hình

thành trong quá trình hoạt động xã hội và tiếp xúc hàng ngày của mỗi người trong cộng đồng

Thứ ba, thông qua con đường hoạt động thực tiễn: Hoạt động

thực tiễn giúp cho con người hiểu biết cụ thể về cách thức vận hành của

bộ máy pháp luật nhà nước, áp dụng vào cuộc sống và làm sâu sắc thêm vốn tri thức pháp luật, củng cố tình cảm,thái độ đúng đắn của cá nhân đối với pháp luật

Xét dưới góc độ kết quả của sự phản ánh, YTPL còn chịu sự quy định và tác động thống nhất của cả điều kiện khách quan lẫn nhân tố chủ quan Giữa hai nhân tố này luôn có mối quan hệ tương trợ lẫn nhau.Thực tiễn đã chứng minh rằng, nếu coi nhẹ nhân tố chủ quan, hạ thấp vai trò của giáo dục pháp luật thì các nhân tố tiêu cực như tội phạm tham nhũng, hối lộ sẽ sinh sôi và phát triển ngay trong đội ngũ thi hành

và bảo vệ pháp luật từ đó làm mất niềm tin của nhân dân, gây ra sự hoài nghi, làm phản tác dụng của giáo dục Ngược lại, nếu biết định hướng chúng trong các hoạt động thực tiễn pháp luật phù hợp thì sẽ làm giảm bớt tác động của tiêu cực, bài trừ được những tồn đọng trong các nhân tố khách quan

1.2 Các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến việc hình thành, phát triển ý thức pháp luật của thanh niên

1.2.1 Ảnh hưởng của điều kiện kinh tế và thiết chế làng xã đến việc hình thành và phát triển ý thức pháp luật của thanh niên

Thứ nhất, làng xã ở Việt Nam nói chung là một cộng đồng khép

kín dựa trên cơ sở là quan hệ dòng tộc, họ hàng, nên quan hệ giữa các

cá nhân rất khăng khít, gắn bó Các hộ nông dân hầu như đều thu mình trong vỏ bọc của lệ làng một cách thụ động, ý thức cá nhân không được phát triển Đây là rào cản rất lớn cho việc tiếp nhận pháp luật, hình thành YTPL và lối sống theo pháp luật

Thứ hai, làng xã Việt Nam luôn trải qua một bề dày lịch sử của sự

biến động về kinh tế, chính trị dẫn tới sự phân hóa và phân cực cao, hình thành sự thích nghi của con người với hoàn cảnh và sự nhạy cảm với các định chế pháp luật

Thứ ba, bộ máy quản lý làng xã được duy trì bởi một cơ cấu tự

quản, điều chỉnh quan hệ cộng đồng làng xã thông qua hương ước

1.2.2 Ảnh hưởng của tính đa dạng về sắc tộc và tín ngưỡng đến việc hình thành và phát triển ý thức pháp luật của thanh niên

Thứ nhất, tính tự trị tương đối của từng tộc người và những yếu tố

khách quan là rào cản làm giảm đi sự hòa hợp giữa các sắc tộc ở Việt Nam, đồng thời cũng là nhân tố cản trở sự hình thành và phát triển YTPL

Thứ hai, Việt Nam nói chung và các tỉnh miền trung nói riêng là

vùng đất có sự đa dạng về tôn giáo, tín ngưỡng gắn liền với nhiều tộc người Đặc điểm này có sự tác động ít nhiều tới sự hình thành và phát triển của YTPL

1.2.3 Ảnh hưởng của tính cách người Việt truyền thống đến việc hình thành và phát triển ý thức pháp luật của thanh niên

- Người Việt Nam nói chung, tuy rằng có tinh thần cộng đồng mạnh, tính trọng thể diện , sự tinh tế và chất dân chủ trong tính cách văn hóa nhưng mặt trái của nó là sự coi nhẹ vai trò cá nhân, thói đố kị, ganh ghét, dựa dẫm, thói cào bằng, óc địa phương

- Người Việt truyền thống thường mong muốn hướng đến một môi trường sống nhẹ nhàng, yên ả.Những mặt trái này vô hình kìm hãm

sự phát triển kinh tế - xã hội thời hiện đại

- Người Việt có đặc tính “ngưỡng cổ”, điều này làm cho sự phát triển tính cách cá nhân, tư duy và nhân cách bị trì trệ, thậm chí mang