(SKKN mới NHẤT) SKKN sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện hưng nguyên nghệ an

Bên cạnh đó, một số giáo viên làm công tác giáo dục kỹ năng sống tại nhiềutrường học hiện nay còn hạn chế về năng lực và thiếu về kinh nghiệm tổ chức cáchoạt động, đa số chỉ tập trung và

A ĐẶT VẤN ĐỀ

Giáo dục phổ thông nước ta những năm vừa qua đã được đổi mới cả về mụctiêu, nội dung và phương pháp dạy học gắn với bốn trụ cột giáo dục của thế kỉXXI: Học để biết, học để làm, học để tự khẳng định mình, học để cùng chungsống, mà thực chất là một cách tiếp cận kĩ năng sống Luật giáo dục 2005 đã xác

định: “ Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp cho học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam Xã hội Chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân…” (Điều 23-Luật giáo dục).

Trong thời gian qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức một số hoạt độnghướng tới việc rèn luyện năng lực cho học sinh như: Tổ chức Chương trình đánhgiá học sinh quốc tế PISA với cách đánh giá kỹ năng vận dụng kiến thức vào giảiquyết các vấn đề thực tiễn trong cuộc sống; tổ chức cuộc thi vận dụng kiến thứcliên môn giải quyết các vấn đề thực tiễn; Đề án đổi mới căn bản và toàn diện giáodục và đào tạo, mục tiêu giáo dục đang chuyển hướng từ trang bị kiến thức nặng lýthuyết sang trang bị những năng lực cần thiết và phẩm chất cho người học Điều đócũng khẳng định thêm tầm quan trọng và yêu cầu thiết yếu đưa giáo dục KNS vàotrường học cùng với các môn học và các hoạt động giáo dục Theo đó, nội dung,phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá đều phải hướng tới năng lực

tự học, năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề trong học tập, trong cuộc sống; coitrọng rèn luyện kỹ năng sống

Đối với học sinh THPT nói chung và học sinh lớp 10 nói riêng là lứa tuổi họcsinh đang hình thành những giá trị nhân cách, giàu ước mơ, ham hiểu biết, thíchtìm tòi, khám phá song thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội, thế hệ trẻ còn thiếu kinhnghiệm sống, dễ bị lôi kéo, kích động … Đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế

và cơ chế thị trường hiện nay thường xuyên chịu tác động đan xen của những yếu

tố tích cực và tiêu cực, luôn được đặt trong hoàn cảnh phải lựa chọn, ra quyết địnhđối với những hành vi của mình, phải đương đầu với những khó khăn thách thức,những áp lực tiêu cực Nếu không được giáo dục kỹ năng sống, thiếu kỹ năng sốngcác em dẽ bị lôi kéo vào các hành vi tiêu cực, bạo lực, vào lối sống ích kỷ, thựcdụng, dễ bị phát triển lệch lạc vè nhân cách Hiện nay, một bộ phận không nhỏ các

em HS có các hiện tượng tiêu cực như: nghiện game, bạo lực học đường, mangthai sớm, theo bạn bè xấu ….chính là do các em thiếu các kỹ năng cần thiết như:

Kỹ năng xác định giá trị, kỹ năng từ chối, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng kiên định, kỹnăng nhận diện và kiểm soát cảm xúc… Thực tế cho thấy, tình trạng học sinhthiếu KNS vẫn xảy ra, biểu hiện qua hành vi ứng xử không phù hợp trong xã hội,

sự ứng phó hạn chế với các tình huống trong cuộc sống như: ứng xử thiếu văn hóatrong giao tiếp nơi công cộng; thiếu lễ độ với thầy cô giáo, cha mẹ và người lớntuổi; chưa có ý thức bảo vệ môi trường, giữ gìn vệ sinh công cộng, gây gỗ đánhnhau nhiều em còn có biểu hiện của bệnh trầm cảm trong xã hội hiện nay Vì vậyviệc giáo dục kĩ năng sống được cho là điều hết sức cần thiết cho tương lai các em.Việc Giáo dục KNS cho học sinh chính là trang bị cho các em những kiến thức, giá

trị, thái độ và kỹ năng phù hợp, trên cơ sở đó hình thành những năng lực cần thiết,đặc biệt là năng lực hành động, năng lực thực tiễn, hành vi, thói quen lành mạnh,tích cực, ứng xử có văn hóa phù hợp với đạo lý dân tộc, với độ tuổi; phát huy tínhtích cực, chủ động, sáng tạo, giáo dục tình thân ái, hình thành và phát triển nhâncách, xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với gia đình, bạn bè và mọi người; sống tíchcực, chủ động, an toàn, hài hòa và lành mạnh, có kĩ năng tránh xa các tệ nạn xãhội, các hành vi tiêu cực, bạo lực, tránh xa lối sống ích kỉ, thực dụng, tạo cơ hộithuận lợi để các em thực hiện tốt quyền và bổn phận của mình, phát triển hài hoà

về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức, nâng cao ý thức tổ chức kỉ luật trong họctập, rèn luyện, trong công việc và tinh thần trách nhiệm với bản thân, với nhữngngười xung quanh

Giáo dục Kỹ năng sống cho học sinh THPT là hoạt động đã được tổ chức ởnhiều trường Nhưng tổ chức học tập, rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh như thếnào cho hiệu quả, thu hút được các em tham gia để giúp các em rèn luyện hành vi

có trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng, ứng phó tích cực trước cácvấn đề của cuộc sống luôn là vấn đề trăn trở của cá nhân tôi cũng như các đồngnghiệp trong quá trình giảng dạy

Thực tế từ các trường hiện nay, theo ông Nguyễn Trọng Bé (Sở GD&ĐT NghệAn) cho biết “chương trình, nội dung giáo dục KNS hiện nay chủ yếu đang ở dạngtích hợp, lồng ghép trong một số môn học nên chưa có nhiều thời gian để học sinhvận dụng vì vậy các nhà trường lúng túng trong việc lựa chọn, tổ chức nhiều môhình Các hoạt động tập thể cơ bản mới đảm bảo về chiều rộng cung cấp thông tin,

lý thuyết nhưng chưa đi vào các tình huống thực tế Mặc dù có sự chỉ đạo chung từ

Sở GD&ĐT nhưng ở mỗi cơ sở giáo dục lại có những cách làm khác nhau chưa

đồng bộ về mặt hiệu quả và tiến trình” ( Hội thảo về thực trạng và giáo dục KNS trong trường học, Nghệ An,10/2018).

Bên cạnh đó, một số giáo viên làm công tác giáo dục kỹ năng sống tại nhiềutrường học hiện nay còn hạn chế về năng lực và thiếu về kinh nghiệm tổ chức cáchoạt động, đa số chỉ tập trung vào việc cung cấp lý thuyết cho học sinh về kỹ năngsống mà chưa đa dạng hóa các hoạt động giúp cho các em trải nghiệm, tự rènluyện các kỹ năng sống cho bản thân…

Để khắc phục những hạn chế nêu trên, bản thân tôi và các đồng chí trong nhómchuyên môn đã tiến hành xây dựng một số hoạt động giáo dục kỹ năng sống chohọc sinh từ năm học 2017-2018 đến nay và đã thu được một số kết quả khả quan

Xuất phát từ lí do trên, tôi xin trình bày sáng kiến kinh nghiệm về: “Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Hưng Nguyên - Nghệ An”

B NỘI DUNG

I CƠ SỞ LÝ LUẬN

1 Lý luận chung về phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn,được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướngphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học

"Tích cực" trong PPDH - tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu

cực

PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhậnthức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực, chủ động sángtạo thông qua tổ chức thực hiện các hoạt động học tập của người học chứ khôngphải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy họctheo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phươngpháp thụ động

PPDH tích cực thực chất là PPDH được người dạy lựa chọn nhằm phát huytối đa tính tích cực nhận thức của người học nhằm tạo ra hiệu quả cao nhất của quátrình dạy học Dạy học tích cực lấy học trò làm trọng tâm còn có một số thuật ngữtương đương như: dạy học căn cứ vào người học, dạy học hướng vào người học…Các thuật ngữ này có chung một nội hàm là nhấn mạnh hoạt động học và vai tròcủa học trò trong qúa trình dạy học, khác với cách tiếp cận truyền thống lâu nay lànhấn mạnh hoạt động dạy và vai trò của giáo viên

Quá trình dạy học tích cực là một quá trình thực hành nhiều lần Để ngườihọc có thể nhớ lâu, hiểu sâu và có kỹ năng vận dụng chúng vào các tình huốngthực tiễn thì quá trình dạy học tích cực cần tạo ra cho người học nhiều cơ hội thựchành, lặp đi, lặp lại những gì đang được học Việc thực hành nhiều lần không chỉgiới hạn trong một vài tiết học riêng lẻ hay vào cuối mỗi bài học, mỗi chương, mỗikhoá học… mà nó là một quá trình thường xuyên, liên tục trong dạy học tích cực

“Dạy học bằng hoạt động thông qua hoạt động của học sinh để học sinh tự lực, tíchcực chiếm lĩnh kiến thức” Dạy học chủ yếu thông qua các hoạt động củahọc sinh.Chú trọng đến những phương pháp tự học Với phương pháp dạy học tích cực, giáoviên sẽ hướng dẫn cho học sinh những phương pháp tự học và rèn luyện để tìm ramột phương pháp học tốt nhất để học sinh có thể tự mình nắm bắt những kiến thứcmới Và đương nhiên những kiến thức mới được tiếp thu sẽ được giáo viên kiểmđịnh lại để chắc chắn rằng những kiến thức đó đã là kiến thức chuẩn hay chưa?

Yêu cầu của PPDH tích cực cần có các phương tiện dạy học, học sinh chuẩn

bị bài kỹ ở nhà trước khi đến lớp và phải mạnh dạn, tự tin bộc lộ ý kiến, quanđiểm Giáo viên phải chuẩn bị kỹ bài giảng, thiết kế giờ dạy, lường trước các tình

huống để chủ động tổ chức giờ dạy có sự phối hợp nhịp nhàng giữa hoạt động của thầy và hoạt động của trò.

2 Một số phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống

Trong tổ chức hoạt động giáo dục KNS, phương pháp dạy học tích cực cótầm quan trọng đặc biệt bởi thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học

đa dạng hóa các phương pháp, hình thức tổ chức dạy học nhằm giúp học sinh pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tựhọc, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khácnhau trong học tập và thực tiễn, tạo niềm tin, niềm vui hứng thú trong học tập

Các phương pháp dạy học tích cực được sử dụng trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống như:

Phương pháp đóng vai

Phương pháp thảo luận nhóm

Phương pháp trò chơi Phương

Đối với học sinh, nhất là học sinh bậc trung học phổ thông, giáo dục kỹ năngsống là môn học trang bị những tri thức giúp học sinh hình thành những kỹ năngsống cần thiết, phù hợp với từng giai đoạn phát triển của con người với môi trườngsống Thông qua hoạt động giáo dục kỹ năng sống sẽ trang bị thêm cho học sinhnhững kỹ năng tự chủ, kỹ năng từ chối, khả năng tự đưa ra quyết định và thíchnghi, biết chấp nhận, hóa giải được những tác động tiêu cực trong cuộc sống chungquanh

Giáo dục kỹ năng sống là hoạt động giúp người học có khả năng về tâm lý

xã hội để phán đoán và ra quyết định tích cực, nghĩa là để “nói không với cái xấu”.Nhưng giáo dục KNS cho học sinh không phải là đưa ra những lời giải đơn giảncho những câu hỏi thông thường mà giáo dục KNS phải nhằm hướng đến thay đổihành vi Giáo dục KNS cho học sinh là giáo dục những kỹ năng mang tính cá nhân

và xã hội nhằm giúp các em có thể chuyển tải những gì mình đã biết (nhận thức),những gì mình cảm nhận (thái độ) và những gì mình quan tâm (giá trị) thànhnhững khả năng thực thụ giúp học sinh biết làm gì và làm như thế nào (hành vi)trong những tình huống khác nhau của cuộc sống

Công tác giáo dục kỹ năng sống cho học sinh chỉ đạt được kết quả tốt khi nó

có sự tác động đồng thời của các lực lượng giáo dục: Nhà trường, gia đình và cáclực lượng xã hội

Như vậy, giáo dục kỹ năng sống là quá trình tác động có mục đích, có kếhoạch đến học sinh nhằm giúp học sinh có những kiến thức về cuộc sống, cónhững thao tác, hành vi ứng xử đúng mực trong các mối quan hệ xã hội như quan

hệ của cá nhân với xã hội, của cá nhân với lao động, của cá nhân với mọi ngườichung quanh và của cá nhân với chính mình, giúp cho cá nhân mỗi học sinh đượcphát triển đúng đắn đồng thời thích ứng tốt với môi trường sống

Cuộc sống hiện đại đã thúc đẩy mọi hoạt động của con người trở nên gấpgáp hơn, làm việc trong hối hả, nghỉ ngơi trong rộn ràng, thần kinh luôn căng thẳng

và đặc biệt chứa đựng nhiều yếu tố khôn lường Để sống, hội nhập kinh tế quốc tế

và góp phần tích cực cho cuộc sống cá nhân và cộng đồng tốt đẹp hơn, con ngườinói chung và học sinh nói riêng không thể không quan tâm đến việc rèn luyện kĩnăng sống nhằm thích ứng với mọi biến động phức tạp của hoàn cảnh

4 Một số KNS giáo dục cho học sinh THPT

Trong trường phổ thông cần giáo dục cho học sinh một số KNS cơ bản như sau:– Kỹ năng sống về sức khoẻ: Chế độ dinh dưỡng, phòng ngừa bệnh tật và tai nạn,sức khoẻ sinh sản, tác hại của chất gây nghiện, HIV/AIDS, thư giãn, giải tỏastress…

– Kỹ năng sống về môi trường: Phòng tránh thiên tai, chăm sóc và bảo vệ

môi trường sống, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên…

– Kỹ năng sống về bản thân: Kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự tin, xây dựng nhân cách, ứng phó với căng thẳng xác định giá trị cuộc sống (tôn trọng, hòa bình, hợp tác, hạnh phúc, chân thật, nhân đạo, tình thương, trách nhiệm, giản dị, khoan dung, tự do, đoàn kết)… kiên định

– Kỹ năng sống về nghề nghiệp: Giao tiếp, đặt mục tiêu lắng nghe tích cực, sosánh, phân tích, tổng hợp, sáng tạo, từ chối ra quyết định, đảm nhận trách nhiệmgiải quyết vấn đề, lập kế hoạch, quản lý thời gian, làm việc nhóm, diễn đạt, giảiquyết mâu thuẫn, đàm phán, soạn thảo văn bản, quản trị công việc, tìm kiếm sự hỗ

trợ, thể hiện sự cảm thông tư duy phê phán tìm kiếm và xử lí thông tin

5 Một số khái niêm cơ bản

* Phương pháp dạy học tích cực

- Phương pháp là con đường, là cách thức để đạt mục đích nhất định Phương phápdạy học là tổ hợp cách thức hoạt động của thầy và trò trong quá trình dạy học, đượctiến hành dưới vai trò chủ đạo của thầy, nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013 về đổi mới căn bản,

toàn diện giáo dục và đào tạo ghi rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy

và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ

sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.

Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học.”

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghịquyết Trung ương 4 khóa VII (1 - 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12 -1996), được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (12 - 1998), được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đặc biệt là chỉ thị số 15 (4 - 1999).

Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải pháthuy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểmcủa từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vậndụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thúhọc tập cho học sinh".Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạtđộng học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Tính tích cực (TTC) là một phẩm chất vốn có của con người, bởi vì để tồn tại

và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên,cải tạo xã hội Vì vậy, hình thành và phát triển TTC xã hội là một trong những

nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục.

Tính tích cực học tập - về thực chất là TTC nhận thức TTC học tập biểu hiện

ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trảlời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc,đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kỹnăng đã học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trìhoàn thành các bài tập, không nản trước những tình huống khó khăn…

Như vậy, phương pháp dạy học tích cực chính là một phương pháp dạy học

mà giáo viên sẽ đóng vai trò là người đưa ra những gợi ý mở về một vấn đề nào đó,sau đó sẽ thảo luận cùng với học sinh để tìm được ra mấu chốt của vấn đề này vànhững thứ liên quan Nền tảng của phương pháp này là sự sự chủ động tìm tòi,sáng tạo, tư duy của học sinh, giáo viên hoặc gia sư chỉ là một người gợi mở ra vấn

đề và dẫn dắt học sinh Nói theo một cách khác, với phương pháp dạy học này giáoviên sẽ không truyền đạt hết tất cả kiến thức mà mình có cho học sinh mà sẽ chỉtruyền đạt kiến thức thông qua những dẫn dắt sơ khai để kích thích học sinh tìmhiểu và khám phá những kiến thức đó Muốn dạy học theo phương pháp này thìgiáo viên phải là những người thực sự có bản lĩnh, giỏi chuyên môn và có cả sựnhiệt tình, hoạt động hết công suất trong công tác giảng dạy

* Tổ chức

Tổ chức có nghĩa là quá trình sắp xếp và bố trí các công việc, xác địnhnhững công việc phù hợp với từng nhóm, từng bộ phận và giao phó các bộ phậncho các nhà quản trị hay người chỉ huy với chức năng nhiệm vụ và quyền hạn nhấtđịnh để thực hiện nhiệm vụ được giao sao cho chúng đóng góp một cách tích cực

và có hiệu quả vào mục tiêu chung

* Hoạt động

Mọi hoạt động của con người đều có tính mục đích Con người hiểu đượcmục đích hoạt động của mình, từ đó mới định rõ chức năng, nhiệm vụ, động lựccủa hoạt động để đạt hiệu quả trong công việc K.Marx cho rằng, hoạt động của

con người là hoạt động có mục đích, có ý thức; mục đích, ý thức ấy như một quyluật, quyết định phương thức hoạt động và bắt ý chí con người phụ thuộc vào nó.

K Marx viết: “Công việc đòi hỏi một sự chú ý bền bỉ, bản thân sự chú ý đó chỉ có thể là kết quả của một sự căng thẳng thường xuyên của ý chí” Trong lịch sử của

nhân loại, tính mục đích trong hoạt động và tầm nhìn về lợi ích của hoạt động conngười thể hiện rõ trong nền giáo dục của các dân tộc và quốc gia từ xưa đến nay.Hoạt động của con người dành cho việc dạy và học luôn được chú trọng và đề cao.Theo quan điểm lý thuyết về hoạt động, A.N.Leontiev cho rằng hoạt động “làmột tổ hợp các quá trình con người tác động vào đối tượng nhằm đạt mục đíchthỏa mãn một nhu cầu nhất định và chính kết quả của hoạt động là sự cụ thể hóanhu cầu của chủ thể” Như vậy, nhờ có hoạt động, con người làm ra sản phẩm đápứng nhu cầu cụ thể của mình

* Kỹ năng sống ( KNS)

Kỹ năng sống đươc hiểu theo nhiều quan niệm khác nhau Theo UNICEF,

kỹ năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới Cách tiếpcận này lưu ý đến sự cân bằng về tiếp thu kiến thức, hình thành thái độ và kĩ năng

Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO),

kĩ năng sống gắn với bốn trụ cột của giáo dục, đó là : Học để biết (Learning to

know) gồm các kĩ năng tư duy như tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết định,

giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu quả ; Học làm người (Learning to be) gồm

các kĩ năng cá nhân như : Ứng phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận

thức, tự tin, ; Học để sống với người khác (Learning to live together) gồm các kĩ

năng xã hội như giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc theo

nhóm, thể hiện sự cảm thông ; Học để làm (Learning to do) gồm các kĩ năng thực

hiện công việc và các nhiệm vụ như kĩ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm

Từ những quan niệm trên đây, có thể thấy kĩ năng sống bao gồm một loạtcác kĩ năng cụ thể, cần thiết cho cuộc sống hàng ngày của con người Bản chất của

kĩ năng sống là kĩ năng tự quản lí bản thân và kĩ năng xã hội cần thiết để cá nhân

tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc có hiệu quả Nói cách khác, kĩ năngsống là khả năng làm chủ bản thân của mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp vớinhững người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huốngcủa cuộc sống Đó là những khả năng tâm lí xã hội của mỗi cá nhân thể hiện tronghành vi thích nghi tích cực để xử trí một cách hiệu quả các đòi hỏi và thử thách củacuộc sống thường ngày

Hiện nay, chưa có khái niệm hoàn chỉnh về tổ chức hoạt động giáo dục kỹnăng sống Trên cơ sở các khái niệm bộ phận trên, tôi đề xuất cách hiểu về tổ chứchoạt động giáo dục kỹ năng sống như sau:

Tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống là cách thức tiến hành các hoạt

động giáo dục KNS bao gồm xây dựng kế hoạch, thực hiện kế hoạch giáo dục kỹ năng sống (GDKNS), sắp xếp và bố trí các hoạt động, xác định những hoạt độngphù hợp với từng nhóm, từng đối tượng học sinh Cáchthức này được xác đinh

căn cứ vào mục tiêu nội dung GDKNS cách đưa nội dung vào kế hoạch hoạt

đông của nhà trường

Ðể tổ chức thực hiện GDKNS cần tiến hành nhiều hoạt đông cụ thể và đượcđảm bảo bằng nhưng điều kiện nhất định

Phương thức tổ chức GDKNS trong trường THPT hiện nay không bố tríthành một môn học riêng bởi KNS phải được giáo dục ở mọi lúc, mọi nơi khi cóđiều kiện có điều kiện phù hợp do đó GDKNS phải thực hiện thông qua từng mônhọc và trong các hoạt động giáo dục Vì vậy, có thể tổ chức thực hiện hoạt độngGDKNS với nhiều hình thức như: Thông qua dạy học các môn học; Thông qua chủ

đề tự chọn; Thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, Thông qua hoạt độngngoại khóa; Thông qua hoạt động thăm quan du lịch

`

II CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.Thực trạng giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT

nói chung và giáo dục kỹ năng sống ở trường THPT Thái Lão nói riêng

Qua thực tiễn giảng dạy ở trường THPT Thái Lão, tôi và các đồng nghiệpnhận thấy những thuận lợi và khó khăn trong giáo dục, rèn luyện kỹ năng sống chohọc sinh như sau

1.1 Thuận lợi

Hiện nay, nhìn chung hoạt động giáo dục Kỹ năng sống ở các trường THPThuyện Hưng Nguyên đã được tổ chức dưới nhiều hình thức đa dạng phong phú,như: Thi tìm hiểu về ma túy, mại dâm, HIV/AIDS, an toàn giao thông, tìm hiểu sứckhỏe sinh sản vị thành niên; hành trình tìm các địa chỉ Đỏ, tìm hiểu về lịch sử nhàtrường hay địa danh nơi trường đóng; thi tìm hiểu về Đảng, Bác Hồ, Đoàn TNCS

Hồ Chí Minh, tổ chức các buổi nói chuyện chuyên đề, tham quan dã ngoại thu hútđược nhiều HS tham gia

Bộ và Sở Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng chocán bộ quản lý, giáo viên về giáo dục KNS cho học sinh phổ thông; hướng dẫn tíchhợp giáo dục KNS vào các địa chỉ qua một số môn học và hoạt động giáo dục ởcác cấp học phổ thông Nhìn chung cán bộ quản lý và giáo viên trong các trườngphổ thông đã bước đầu làm quen với thuật ngữ “kỹ năng sống”, mặc dù mức độhiểu biết có khác nhau Một số hoạt động giáo dục KNS đã được đa số các trườngchú ý thực hiện trong khuôn khổ và yêu cầu của Phong trào “Xây dựng trường họcthân thiện, học sinh tích cực” do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động Giáo dụcKNS từ nhà trường cũng như qua các phương tiện thông tin đại chúng đã thu hútđược sự chú ý và hưởng ứng của xã hội, của phụ huynh học sinh Hình thức tổchức giáo dục KNS đã bước đầu được thực hiện tích hợp trong một số môn họcvăn hóa, thông qua hoạt động ngoại khoá và các hoạt động trải nghiệm với nộidung khá đa dạng “Hầu hết hơn 97% các trường ở từ bậc mầm non đến THPT vàcác trường đại học, cao đẳng đều đang đưa nội dung giáo dục KNS được tích hợpvào trong các môn học chính khóa của chương trình phổ thông (môn Đạo đức,Giáo dục Công dân, Ngữ văn, Sinh học, Địa lý ); các hoạt động ngoài giờ Đoàn -Đội; mô hình các câu lạc bộ học sinh bước đầu đã có nền tảng kiến thức rộnghơn, được trang bị và hiểu biết, thực hành tốt hơn các kỹ năng sống thiết yếu tronghọc tập, cuộc sống, tự tin giao tiếp và khả năng hội nhập quốc tế tốt hơn nhiều lànhững kết quả hiện thực rõ nét nhất từ sự thành công ban đầu của chương trình”

( Đánh giá tại hội thảo giáo dục KNS trong trường học Nghệ An,10/2018).

Ở trường THPT Thái Lão, những năm gần đây, việc tổ chức các hoạt độngngoại khóa, ngoài giờ lên lớp, giáo dục KNS cho HS luôn được sự quan tâm củalãnh đạo nhà trường cũng như các thầy cô giáo đồng nghiệp trong tập thể hội đồng

sư phạm nhà trường nên chất lượng được tăng lên rõ nét Bản thân tôi cũng nhưmột số đồng chí được tham gia lớp tập huấn về giáo dục KNS cho học sinh, tổchức được nhiều các hoạt động ngoài giờ lên lớp theo từng chủ đề nhằm giáo dụcrèn luyện KNS cho HS như tổ chức các hoạt động VHVN-TDTT, các cuộc thi tìm

hiểu về ATGT, địa danh lịch sử; các hoạt động trải nghiệm như “Hành trình Đỏ”,mời chuyên gia về nói chuyện; tổ chức các giờ ngoại khóa ngoài giờ lên lớp tậptrung ngoài trời; thi kể chuyện về tấm gương đạo đức Bác Hồ… chúng tôi rútđược nhiều kinh nghiệm hơn trong quá trình giảng dạy, tổ chức các hoạt động Họcsinh hào hứng, tích cực, chủ động sáng tạo trong thực hiện các nhiệm vụ đượcgiao Bên cạnh đó, hằng tháng, nhà trường vẫn dành thời lượng trong các tiết sinhhoạt đầu giờ, sinh hoạt dưới cờ để định hướng, giáo dục KNS cho HS thông quahoạt động của Đoàn thanh niên Mặt khác, học sinh hiện nay có xu hướng thích tìmtòi, khám phá, mong muốn được tham gia các hoạt động Giáo viên GDCD tâmhuyết với nghề nghiệp, luôn có ý thức học hỏi trau dồi chuyên môn, các em họcsinh say mê học tập hơn trước, hứng thú hơn trong các giờ học ngoại khóa của bộmôn.Vì vậy, đã giúp tôi thêm say mê, tìm tòi những phương pháp dạy học tích cựcnhằm giáo dục rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh không chỉ trong giảng dạy bộmôn mà trong các giờ học ngoại khóa.

1.2 Khó khăn

Ở các trường THPT hiện nay, việc lồng ghép tích hợp giáo dục kỹ năng sốngcho học sinh khá phổ biến nhưng do nội dung, phương pháp, cách thức truyền tải chưa phù hợp với tâm sinh lý của HS nên hiệu quả lồng ghép chưa cao, kết quảmang lại chưa khả quan cùng với việc lồng ghép giáo dục KNS trong các mônGiáo dục công dân, Địa lý, Văn học, Sinh học Thế nhưng, hiệu quả giáo dụcKNS vẫn còn hạn chế do phải chạy theo thời gian, phải chuyển tải nhiều nội dungtrong khi thời gian có hạn, giáo viên có khuynh hướng tập trung cung cấp kiếnthức mà ít quan tâm rèn luyện kỹ năng cho học sinh, nhất là kỹ năng ứng xử với xãhội, ứng phó và hòa nhập với cuộc sống

Nguyên nhân của thực trạng này là do thiếu nhân lực, cơ sở vật chất và kinhphí để tổ chức Bên cạnh đó, thời gian để HS thực hành ít, một bộ phận giáo viênvẫn nặng về dạy văn hóa, chưa thực sự quan tâm đến giáo dục KNS cho các em.thiếu tài liệu phục vụ giảng dạy Để giáo dục KNS trong các giờ ngoại khóa trênlớp, hoặc lồng ghép trong môn học, giáo viên đứng lớp phải tự mày mò tìm hiểu,xây dựng các nội dung phương pháp truyền đạt, áp dụng các phương tiện, thiết bịgiảng dạy phù hợp nên một số giáo viên ngại tổ chức mà việc thực hiện giảng dạycòn nặng về hình thức Mặt khác thời gian dạy một tiết rất ngắn nên việc tích hợpcũng chỉ trong một thời gian hạn hẹp, vì vậy, giáo viên khó kết hợp được nếukhông khéo léo

Sau nhiều năm thực hiện chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo, lồng ghépchương trình giáo dục KNS vào các giờ học, các trường đã thực hiện có hiệu quảnội dung này và tự tổ chức nhiều hoạt động ngoại khóa để HS nhà trường được trảinghiệm thực tế Tuy nhiên, để tổ chức một hoạt động ngoại khóa trang bị cho HSkiến thức KNS là việc làm không đơn giản, khi nguồn kinh phí không cho phép,thời gian có hạn Cùng với đó, không phải giáo viên nào cũng có kỹ năng, năng lựcđiều hành, tổ chức các hoạt động giáo dục KNS cho HS

Huyện Hưng Nguyên là một vùng quê nghèo Học sinh các trường THPTtrên địa bàn huyện nói chung và học sinh trường THPT Thái Lão nói riêng chủ yếu

là con em gia đình nông dân có điều kiện kinh tế còn khó khăn, ít được tham giacác hoạt động trải nghiệm nhiều như học sinh ở thành phố Một số em chưa hòanhập với môi trường mới, đứng trước đám đông còn rụt rè, ít tham gia các hoạtđộng, sống khép kín thu mình lại, thờ ơ vô cảm với những người xung quanh mình,đắm chìm trong thế giới ảo của game online, internet mà quên mất chính mình,thiếu ý thức trong quan hệ cộng đồng, thiếu niềm tin trong cuộc sống Học sinh củatrường đa số xuất thân từ nông thôn nên khả năng thích ứng với xã hội hiện đại củacác em còn yếu, các hiểu biết về kĩ năng mềm ở các em hầu như chưa được trang

bị tốt

Đối với việc tổ chức các hoạt động giáo dục kỹ năng sống ở trường THPTtrên địa bàn huyện Hưng Nguyên đã được thực hiện theo quy định của Bộ GD-ĐT.Việc tổ chức triển khai áp dụng giáo dục KNS cho học sinh được thực hiện thôngqua nhiều nội dung, bằng nhiều hình thức như: Dạy tích hợp trong các mônGDCD, Văn, Sinh… Giáo dục KNS cho các em thông qua hoạt động NGLL, quacác hoạt động VHVN-TDTT…

Tuy nhiên việc tổ chức thực hiện giáo dục KNS trong các Nhà trường còngặp nhiều khó khăn như: Nhà trường chưa có phòng tư vấn tâm lý cho học sinh màchủ yếu còn tập trung vào vai trò của giáo viên chủ nhiệm Cách hình thức vàphương pháp giáo dục KNS nêu trên đã thực hiện theo đúng quy định nhưng tínhthực tiễn chưa cao: Trong quá trình giảng dạy, mặc dù trong giáo án có nội dungtích hợp KNS cho học sinh nhưng nhiều giáo viên chỉ chú trọng đến nội dung bàihọc mà quên mất phần giáo dục KNS cho học sinh Mặt khác có nhiều giáo viênkhông biết triển khai như thế nào, vào thời điểm nào là hợp lý Trong một số tiếtngoại khóa GDCD trước đây chủ yếu còn vận dụng các phương pháp truyền thốngnhư vấn đáp, thuyết trình, xem một số video và đưa ra kết luận Nội dung chủ yếutập trung vào việc trang bị kiến thức về các loại kỹ năng sống cho học sinh màchưa chú trọng vào việc thay đổi các phương pháp truyền thụ, chưa kích thích,khơi dậy được khả năng tư duy sáng tạo trong học sinh Việc tổ chức các giờ họcngoại khóa, hoạt động NGLL ở trường THPT Thái Lão trước đây chủ yếu giao choĐoàn thanh niên phụ trách với thời lượng còn ít, nội dung cũng mới chỉ dừng lại ởviệc tổ chức các cuộc thi tìm hiểu như: Cuộc thi “Rung chuông vàng” về bình đẳnggiới, về ATGT…….trong khi đó việc giáo dục KNS cho học sinh là hoạt

động phải được tổ chức thường xuyên mới giúp học sinh nhận diện và thực hànhtốt về kỹ năng sống

Từ năm học 2017-2018 đến nay, cùng với việc thay đổi nhận thức về vai tròcủa công tác giáo dục KNS trong trường học, do yêu cầu đổi mới các phương phápdạy học theo hướng phát huy năng lực học sinh, trường THPT Thái Lão đã tổ chứcnhiều hoạt động nhằm giáo dục KNS, lôi cuốn giáo viên và học sinh tham gia.Phân công nhiệm vụ, giao trách nhiệm cho các giáo viên, cử giáo viên có khả năng

đi tập huấn theo chương trình của Bộ, của Sở Giáo dục về bồi dưỡng giáo dục kỹ

năng sống cho học sinh Mặt khác, bản thân các giáo viên giảng dạy bộ môn GDCDtrong nhà trường đã đổi mới, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm giáodục kỹ năng sống cho học sinh và đã thu được nhiều kết quả tích cực Hiện nay có rấtnhiều phương pháp dạy học tích cực và nhiều loại kỹ năng sống được vận dụng trongdạy học cũng như giáo dục kỹ năng sống cho học sinh Trong quá trình tổ chức giáodục KNS cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Hưng Nguyên, tôi đãvận dụng thành công các phương pháp dạy học tích cực.

Sau đây, tôi xin trình bày một số phương pháp dạy học tích cực mà tôi đã sửdụng nhằm tổ chức giáo dục kỹ năng sống cho học sinh lớp 10

2 Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống cho học sinh ở các trường THPT trên địa bàn huyện Hưng Nguyên- Nghệ An

2.1 Sử dụng phương pháp đóng vai trong tổ chức hoạt động giáo dục

kỹ năng sống

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hành, làm thử một số cáchứng xử nào đó trong tình huống giả định Đây là phương pháp nhằm giúp học sinhsuy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách tập trung vào một sự việc cụ thể mà các

em vừa thực hiện, hoặc quan sát được

Phương pháp đóng vai thường được sử dụng trong các tình huống do giáoviên đặt ra nhằm rèn luyện cho học sinh những kỹ năng ứng xử hoặc bày tỏ thái độcủa mình trước một vấn đề nào đó trong thực tiễn cuộc sống Từ đó giúp các emthảo luận và rút ra ý nghĩa giáo dục liên quan đến bài học

Trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năng sống, tôi áp dụng phương phápnày trong giáo dục kỹ năng từ chối, kỹ năng giao tiếp và một số kỹ năng khác.Khi sử dụng phương pháp đóng vai trong tổ chức giáo dục KNS cho học sinh,tôi nhận thấy phương pháp này có nhiều ưu điểm như:

- Học sinh được rèn luyện, thực hành những kỹ năng ứng xử, biết phân tích vàgiải quyết vấn đề và bày tỏ thái độ trong môi trường an toàn trước khi thực hànhtrong thực tiễn

- Tạo điều kiện phát triển tính sáng tạo của học sinh, từ đó gây được sự chú ý

- Rèn luyện cho học sinh tính tự tin, mạnh dạn khi đứng trước đông người

* Khi sử dụng phương pháp đóng vai trong giáo dục KNS người giáo viên cầnphải lưu ý những vấn đề sau:

Sử dụng phương pháp đóng vai trong giáo dục KNS cung cấp cơ hội để họcsinh thực hiện các kỹ năng, kinh nghiệm ứng phó với những tình huống trong cuộcsống, nâng cao khả năng hiểu và cảm thông với người khác, cơ hội để hiểu rõ hơn

về bản thân mình

Tình huống đóng vai, hoặc vở kịch phải phù hợp với nội dung của kỹ năngcần được giáo dục cho học sinh Giáo viên nên khích lệ tất cả học sinh cùng thamgia nhất là những em học sinh nhút nhát Tình huống nên mở không cho kịch bảntrước như vậy mới có thể phát huy được tính tích cực và sáng tạo của học sinhcũng như nắm bắt được thái độ và hành vi ứng xử của các em Giáo viên phải dànhthời gian hợp lý cho học sinh chuẩn bị phân vai và chuẩn bị lời thoại Tình huốngđóng vai không nên quá dài và phức tạp, vượt quá thời gian cho phép Có thể dùngmột số đạo cụ đơn giản để tăng tính hấp dẫn của vở kịch hoặc tình huống đóng vai.Sau khi các em diễn xong tiểu phẩm giáo viên cần tổ chức cho các em thảo luận vềcách ứng xử đó xem có phù không?

Sử dụng phương pháp đóng vai trong giáo dục KNS khác với sử dụngphương pháp này trong dạy học ở chỗ: Tình huống đóng vai có thể là tình huống

mở, do giáo viên gợi ý để học sinh thảo luận tham gia, hoặc tình huống được sânkhâú hóa thành vở kịch, hoạt cảnh tùy vào thời gian, địa điểm, kỹ năng cần giáodục Đạo cụ trang phục phục vụ việc đóng vai có thể được chuẩn bị chu đáo hơn.Chủ đề đóng vai cũng có thể được chuẩn bị trước ở nhà

Để sử dụng phương pháp đóng vai, giáo viên thực hiện các bước như sau:

Bước 1: GV nêu chủ đề, chia nhóm, giao tình huống Trong đó có quy định

rõ thời gian chuẩn bị, thời gian đóng vai của mỗi nhóm

Bước 2: Các nhóm thảo luận, phân vai, đưa ra yêu cầu cho mỗi vai diễn Bước 3: Các nhóm lên đóng vai.

Bước 4: Lớp nhận xét về cách ứng xử, cảm xúc của các vai diễn.

Cuối cùng, giáo viên kết luận, định hướng cho HS về cách ứng xử tích cực

trong tình huống đã cho

* Ví dụ : Sử dụng phương pháp đóng vai để giáo dục kỹ năng từ chối cho học sinh.

Kỹ năng từ chối là nghệ thuật nói “ Không” với những điều người khác đề

nghị nhưng bản thân minh không thích, không muốn, không có khả năng thực hiện,nhưng lại không muốn làm tổn thương đến những cảm xúc và quyền lợi của ngườikhác

Đối với học sinh THPT cần được trang bị rất nhiều kỹ năng đặc biệt là kỹnăng từ chối, bởi ngày nay thế hệ trẻ đang phải đối mặt với nhiều thách thức củacuộc sống Các em dễ bị lôi kéo vào các hành vi tiêu cực, bạo lực, vào lối sống ích

kỉ, lai căng, thực dụng, dễ bị phát triển lệch lạc về nhân cách. Nếu không đượctrang bị về kỹ năng từ chối học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp, khôngthể giải quyết được những tình huống đặt ra cho các em trong cuộc sống, trong cácmối quan hệ xã hội như trong quan hệ giữa tình bạn và tình yêu; quan hệ thầy cô,gia đình…

Cách thức thực hiện:

+ Giáo viên giao tình huống đóng vai cho các nhóm

Nhóm 1, 2: Đóng vai về tình huống từ chối lời mời đi chơi

Nhóm 3,4: Đóng vai về tình huống từ chối quan hệ tình cảm

Tình huống nhóm 1,2: Đang bận rộn với số bài tập cô giao, A được B mời

đi dự sinh nhật B tối hôm nay Dù vậy A vẫn cố gắng đến dự sinh nhật B Bữa tiệc sinh nhật diễn ra rất vui vẻ Đến 9 giờ tối mọi người cũng đã về hết Chợt B nảy ra

ý định rủ A đi sàn nhảy A không đồng ý vì chỉ xin mẹ đi đến 9 giờ nhưng lại sợ bạn giận.

Hãy đóng vai tình huống và thể hiện từ chối lời mời đi chơi của nhân vật A trong tình huống trên

Tình huống nhóm 3,4: Quen nhau được một thời gian, C học sinh lớp 11

ngỏ ý muốn thiết lập quan hệ tình cảm với D học sinh lớp 10, nhưng D không đồng

ý Tuy vậy C rất vui vẻ và tình bạn của C và D ngày càng bền chặt hơn.

Hãy đóng vai tình huống và thể hiện lời từ chối quan hệ tình cảm với nhânvật C

+ Thời gian chuẩn bị 3 phút

+ Học sinh tiến hành đóng vai trong 5 phút

+ Cả lớp cùng thảo luận, nhận xét về khả năng ứng xử, lời từ chối của các thành viên trong nhóm

+ Giáo viên kết luận, nhận xét về các cách ứng xử, lời từ chối của học sinh, kịpthời uốn nắn những cách ứng xử không phù hợp để các em biết áp dụng vào cuộcsống, đồng thời biểu dương tinh thần đóng vai của học sinh

Đây là tình huống gần gũi với các em trong cuộc sống, ngắn gọn, rất dễ thựchiện Thông qua tình huống, các em sẽ phát huy được tính tích cực, sáng tạo củamình trong thể hiện Từ đó các em rút ra được những yêu cầu cơ bản của kỹnăng từ chối như: Từ chối rất khó, nhất là từ chối những người mà bạn yêu mến,kính trọng hay mang ơn Phải biết từ chối một cách khéo léo tránh làm tổn hại đếnngười khác Kỹ năng từ chối không chỉ là biết “ nói không” khi được đề nghị, màphải làm sao cho người khác không dám hay không có cơ hội đề nghị.“Khôngmuốn” và “không nên” là hai vấn đề khác nhau Từ chối điều không muốn dễ hơn

từ chối điều bạn cũng muốn, cũng thích, nhưng không nên Mỗi người cần họccách từ chối một cách khéo léo để vừa nói lên được lời từ chối, vừa giữ được sựtôn trọng từ phía người đối diện cũng như duy trì được các mối quan hệ tốt đẹptrong cuộc sống

Kỹ năng từ chối đảm bảo nguyên tắc: Không muốn điều gì thì đừng bao giờtrao đổi về điều đó Không hứa hẹn dịp khác, không nói lý do vòng vo Thông cảm

và hiểu biết Không phê phán và miệt thị, dạy dỗ người khác Đừng nói “không”ngay khi người ta vừa cất lời Đừng “trầm trọng hoá vấn đề”: Hãy bình tĩnh trước

vẻ tức giận và thất vọng của đối phương, chú ý những gì họ nói ngoài những từngữ không đẹp mà họ nói Đừng “nhiễm” cơn nóng của họ hoặc đừng “đổ dầu vàolửa” Biết rằng không dễ từ chối, nhưng trước khi từ chối, hãy đặt mình vào hoàncảnh của họ và hiểu sự ảnh hưởng đối với họ khi bạn từ chối Khi họ nhận thấy bạnvẫn quan tâm và cảm thông, họ sẽ dễ chấp nhận lời từ chối của bạn hơn

* Kết quả đạt được

Sau tiết dạy có sử dụng phương pháp này tôi thấy học sinh hứng thú, tích cực hoạt

động hơn, không khí lớp học sôi nổi hơn so với khi tôi áp dụng các phương pháptrước đây Hiệu quả là học sinh đã bước đầu đã nhận diện được về kỹ năng từ chối

và đã biết vận dụng khả năng của mình trong thực hành kỹ năng Đặc biệt, đây làmột phương pháp giúp học sinh có điều kiện rèn luyện khả năng giao tiếp cũngnhư cách ứng xử của bản thân, giải quyết vấn đề, nhận diện và kiểm soát được cảmxúc trong những tình huống nhất định của cuộc sống

2.2 Sử dụng phương pháp trò chơi trong tổ chức hoạt động giáo dục kỹ

năng sống

Phương pháp trò chơi là phương pháp tổ chức cho học sinh tìm hiểu một vấn

đề hay thể nghiệm những hành động, những thái độ, những việc làm thông quamột trò chơi nào đó

Trong tổ chức giáo dục KNS có nhiều trò chơi có thể áp dụng với nhiều hình thức chơi khác nhau như: trò chơi đối mặt, trò chơi tiếp sức, trò chơi đuổi hình bắt chữ, trò chơi chiếc nón kỳ diệu, trò chơi tập làm phóng viên, tuyên truyền viên Tùy vào

đặc điểm, nội dung của từng bài học, từng hoạt động, địa điểm giáo viên có thểthiết kế các loại trò chơi cho phù hợp với nội dung bài học, để kích thích tư duycủa học sinh, giải tỏa những căng thẳng, mệt mỏi trong học tập nhưng không làmmất thời gian của giờ học

Trong quá trình tổ chức hoạt động giáo dục KNS tôi thường sử dụng các tròchơi như: trò chơi tiếp sức, trò chơi đối mặt, trò chơi đuổi hình bắt chữ, trò chơi tậplàm phóng viên, trò chơi tuyên truyền viên, trò chơi giải ô chữ, trò chơi hiểu ý bạn,thi vẽ tranh…

Sử dụng phương pháp trò chơi trong tổ chức hoạt động giáo dục KNS cónhững ưu điểm như:

Qua trò chơi, học sinh có cơ hội để thể nghiệm, thực hành rèn luyện các loạiKNS, người học có cơ hội để thể nghiệm những thái độ, hành vi, bởi con người thểhiện như thế nào trong trò chơi thì phần lớn nó thể hiện như thế trong cuộc sốngthực Chính nhờ sự thể nghiệm này, sẽ hình thành được ở họ niềm tin vào nhữngthái độ, hành vi tích cực, tạo ra động cơ bên trong cho những hành vi ứng xử trongcuộc sống

Qua trò chơi, người học sẽ được rèn luyện khả năng quyết định lựa chọn cho mình cách ứng xử đúng đắn, phù hợp trong tình huống

Qua trò chơi, người học được hình thành năng lực quan sát, được rèn luyện kỹnăng nhận xét, đánh giá hành vi

Trò chơi còn giúp tăng cường khả năng giao tiếp giữa người học với người học, giữa người dạy với người học, trong đó mối quan hệ giữa các thành viên trong nhóm có một vai trò hết sức quan trọng

Trò chơi giúp việc tổ chức các hoạt động KNS được tiến hành một cách nhẹnhàng, sinh động, tránh khô khan, nhàm chán, lôi cuốn học sinh vào quá trình thựchành luyện tập KNS một cách tự nhiên, hứng thú đồng thời tiếp thu được nội dung

cơ bản của kỹ năng cần rèn luyện cho học sinh

Trong tổ chức giáo dục KNS cho học sinh, phương pháp trò chơi được tổchức khác so với trong dạy học Cụ thể, trong dạy học trò chơi được áp dụng vớimục đích tạo không khí lớp học nhằm giúp học sinh khám phá, lĩnh hội tri thứckhoa học qua trò chơi Địa điểm chủ yếu trong lớp, thời gian ngắn Mỗi tiết học chỉ

có thể tổ chức tối đa một trò chơi

Trong tổ chức hoạt động giáo dục KNS hay tiết học ngoại khóa, phương pháptrò chơi thường được tổ chức với thời lượng nhiều hơn, địa điểm có thể trong lớphoặc ngoài trời tùy vào nội dung hoạt động Có thể tổ chức nhiều trò chơi cùngmột thời gian, mục đích rèn luyện kỹ năng sống được giáo dục Sử dụng trò chơitrong giáo dục KNS sẽ phát huy tính sáng tạo; hấp dẫn; gây hứng thú cho ngườihọc; giúp cho người học dễ tiếp thu kiến thức mới, tạo bầu không khí thân thiện;tạo cho người học có tác phong nhanh nhẹn, giúp tăng cường khả năng giao tiếpgiữa học sinh với học sinh, giữa giáo viên với học sinh, tính nhút nhát từ đó sẽđược cải thiện Vì thế môi trường sư phạm sẽ trở nên hòa đồng, thân thiện hơn

*Ví dụ : Sử dụng phương pháp trò chơi để giáo dục kỹ năng nhận diện và kiểm soát cảm xúc cho học sinh.

Cảm xúc được thể hiện bằng nhiều cách khác nhau: Lời nói, cử chỉ, hànhđộng, các trạng thái cơ thể, ánh mắt, nhịp thở thể hiện các trạng thái vui, buồn,hưng phấn, lo âu, căng thẳng, tức giận mách bảo chúng ta thích hoặc ko thíchđiều gì đó Nhận diện được cảm xúc giúp chúng ta có thể chia sẻ, đồng cảm cũngnhư phải thận trọng trước một tình huống nào đó trong cuộc sống Kỹ năng kiểmsoát cảm xúc không có nghĩa là phải tìm mọi cách để loại bỏ, khống chế hay kìmhãm cảm xúc của bản thân Mà đó là việc phải học cách kiểm soát cảm xúc để làmchủ cảm xúc của bản thân trong mọi tình huống giao tiếp cho dù hoàn cảnh thực tế

có tiêu cực như thế nào đi nữa Khi chúng ta không quản lý được cảm xúc củamình sẽ tạo nên những thói quen tiêu cực như hay than vãn về cuộc sống, thườngcảm thấy bất lực về một vấn đề gì đó, vì vậy phải giữ được cảm xúc của mình ở thểtích cực để có thể thành công trong tương lai

Đối với học sinh THPT việc nhận diện và kiểm soát được cảm xúc vô cùngquan trọng, bởi theo đặc điểm tâm lý lứa tuổi sự hình thành và phát triển nhân cáchcủa lứa tuổi này diễn ra khá mạnh mẽ Những cảm xúc của học sinh nảy sinh vàbiến đổi liên tục trong quá trình tham gia học tập, quan hệ xã hội, bạn bè

Kiểm soát cảm xúc của học sinh thể hiện ở khả năng làm chủ bản thân khicảm xúc nảy sinh, biết cách giải tỏa cảm xúc một cách hiệu quả nhất và có khảnăng nhận diện cảm xúc của người khác Nếu không tự xác định được cảm xúc củabản thân, sẽ khiến các em có nguy cơ rơi vào trạng thái bị dồn nén, tê liệt hoặcbùng nổ cảm xúc Không kiểm soát được hành vi, thái độ cảm xúc thì học sinh cónhững quyết định sai lầm, những hành động bốc đồng, những lời nói bột phát gâytổn thương bản thân, tổn hại đến các mối quan hệ, sẽ dễ bị đánh mất bản thân, gây

ra lỗi lầm không đáng có

Cách thức thực hiện

Để giúp học sinh hiểu, nhận diện được kỹ năng nhận diện và kiểm soát cảm xúc, tôi tổ chức qua hai trò chơi

* Trò chơi thứ nhất: “ Hiểu ý bạn”

- Mục đích: Tăng cường khả năng nhận diện và bộc lộ cảm xúc.

- Công cụ, phương tiện: Thẻ bốc thăm viết sẵn các cảm xúc khác nhau.

- Luật chơi: Các cặp đôi xếp thành hàng dọc Trong thời gian 3 phút và có 5

thẻ Các thành viên của nhóm lần lượt lên bốc thăm và sau đó mô tả nội dung cảmxúc được ghi trong thẻ để thành viên còn lại đoán được tên cảm xúc được ghi trongthẻ

Lưu ý: Chỉ được phép mô tả cảm xúc bằng cử chỉ, điệu bộ cơ thể, không đựơc

phép dùng lời nói hay chữ viết Nếu phạm luật sẽ mời cặp đôi khác

Đội nào trong thời gian quy định nêu được nhiều đáp án nhất thì đội đó thắng cuộc

- Cách thức tổ chức trò chơi như sau:

Giáo viên công bố luật chơi cho học sinh

Chia lớp thành 2 đội Mỗi đội có 3- 5 cặp đôi tham gia trò chơi.

Giáo viên hưỡng dẫn học sinh tham gia trò chơi Cho học sinh bắt thăm đội nào chơi trước Tiến hành bấm thời gian Từng cặp đôi lần lượt mô tả cảm xúc và nêu đáp án cho đến khi hết thời gian quy định.

Đội nào mô tả được cảm xúc đúng với tên gọi của cảm xúc nhiều nhất là đội thắng cuộc.

Sau trò chơi, giáo viên nhận xét, nêu một số câu hỏi:

+ Điều gì khiến em đoán được đó là cảm xúc vui vẻ/ tức giận/ lo âu?

+ Bạn đã mô tả cảm xúc tức giận/ lo lắng/ vui vẻ….qua những cử chỉ nào+ Theo em, làm sao để nhận thức được cảm xúc của bản thân cũng như nhận biết được cảm xúc của người khác?

+ Khi có biểu hiện của những cảm xúc nêu trên, em thường có những suy nghĩ và hành động như thế nào? Điều đó tác động như thế nào đến bản thân em?

Sản phẩm dự kiến: Học sinh tham gia trò chơi và trả lời được các câu hỏi của giáo

viên

+ Điều khiến em đoán được đó là cảm xúc vui vẻ/ tức giận/ lo âu do nhìn thấybạn có cảm xúc vui vẻ thì nét mặt rạng rỡ, ánh mắt sáng long lanh…

+ Bạn mô tả cảm xúc tức giận/ lo lắng/ vui vẻ….qua những cử chỉ: Tức giận

có thể ném đồ đạc, lo lắng có thể đi lại nhiều lượt trong phòng, vui vẻ có thể cườinói…

+ Để nhận thức được cảm xúc của bản thân cũng như nhận biết được cảm xúccủa người khác em quan sát biểu hiện của cơ thể: ánh mắt, nét mặt, tư thế, dáng vẻ,nhịp thở…

+ Khi có biểu hiện của những cảm xúc nêu trên, em thường có những suynghĩ và hành động không thể kiểm soát được Điều đó tác động rất lớn đến bảnthân em Có thể giúp em có trạng thái hưng phấn, kích thích em làm nhiều việc tốt

Ngược trở lại làm cho em có những lời nói và hành động thiếu suy nghĩ, bồng bột, làm ảnh hưởng đến các mối quan hệ, để lại hậu quả xấu.

Từ đó giúp học sinh hiểu được vai trò của việc phải nhận diện và kiểm soát cảm xúc bản thân và người khác

* Trò chơi thứ 2: Tiếp sức, tiêu đề “Ai nhanh hơn”

- Mục đích : Nhận diện biểu hiện cảm xúc ở người khác qua hình ảnh

- Công cụ, phương tiện: Giáo viên chuẩn bị 2 bức tranh có hình ảnh những

đôi mắt biểu hiện những cảm xúc của con người, được đánh dấu theo ô

- Luật chơi Chia lớp thành 2 đội, đặt tên cho mỗi đội.

+ Mỗi đội chơi có từ 5 – 7 em

+ Các em đứng thành 2 hàng dọc

+ Mỗi em lần lượt thay nhau lên bảng ghi đáp án, mỗi em chỉ được đưa ramột đáp án, sau đó về vị trí để người kế tiếp lên ghi Nếu đội nào có từ 2 đáp án trởlên được coi là bị phạm quy, sẽ bị loại khỏi đội và không tính đáp án vừa ghi trênbảng Sau thời gian quy định, đội nào có số đáp án đúng, số lượng nhiều sẽ thắngtrong cuộc thi

+ Thời gian thực hiện trò chơi 2 phút

- Cách thức tổ chức trò chơi như sau :

Đầu tiên, giáo viên công bố luật chơi cho học sinh

Sau đó tiến hành chọn đội chơi, bấm thời gian, học sinh 2 đội cùng một lúcbắt đầu lần lượt nêu tên cảm xúc theo từng ô trên hình ảnh cho đến khi thời gianhết thì trò chơi kết thúc

ra các biện pháp để kiểm soát, làm chủ cảm xúc bản thân

Để củng cố, khắc sâu kỹ năng nhận diện và kiểm soát được cảm xúc, tôi chohọc sinh xem 2 video sau đây:

Video “ Câu chuyện về những cái

đinh”

Video “ Bài học cuộc sống – Học cáchkiểm soát cảm xúc” – Học viện CEOVN.mp4

Đây là một trò chơi rất dễ tổ chức, nó có thể được thực hiện ở nhiều tiết họckhác nhau cả trong chương trình chính khóa cũng như trong các hoạt động tổ chứcgiáo dục KNS ở trong và ngoài lớp Khâu tổ chức không mất nhiều thời gian nênkhông làm ảnh hưởng đến các hoạt động khác của tiết học Tuy nhiên khi tổ chứcgiáo viên cần phải lưu ý: Chủ đề trò chơi phải phù hợp với nội dung bài học và lứatuổi, giáo viên cần giới hạn thời gian của trò chơi, tránh kéo dài dễ dẫn đến nhàmchán Đội chơi không nên quá ít vì có thể làm cho trò chơi kết thúc quá nhanh

nhưng đội chơi cũng không nên quá nhiều dễ kéo dài thời gian gây nhàm chán.Trong quá trình chơi, tránh ồn áo làm ảnh hưởng đến lớp khác Sau khi chơi, giáoviên cần nhận xét, đánh giá sự tham gia của các thành viên 2 đội chơi, đồng thờitổng kết, giúp học sinh thấy được ý nghĩa giáo dục của trò chơi.

Phương pháp trò chơi có thể được sử dụng trong giáo dục một số kỹ năngsống khác như: Kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm chủ, kỹ năng thân thiện

* Kết quả đạt được

Việc vận dụng phương pháp trò chơi vào tổ chức hoạt động giáo dục kỹ năngsống cho học sinh đã có một số giáo viên áp dụng Tuy nhiên, vấn đề là ở chỗ, giáoviên sử dụng trò chơi nào, sử dụng giáo dục kỹ năng sống nào cho phù hợp để khaithác có hiệu quả những ưu điểm của phương pháp này Bản thân tôi, khi sử dụngtrò chơi tiếp sức “Ai nhanh hơn”, trò chơi “ Hiểu ý bạn” vào rèn luyện kỹ năngnhận diện và kiểm soát cảm xúc giúp tôi đã tạo được không khí lớp học thoải mái,giờ học thêm sinh động, vừa làm thay đổi hình thức học tập đồng thời giúp rènluyện kỹ năng học tập hợp tác và kỹ năng phản ứng nhanh cho học sinh, học sinhbước đầu nhận diện được các cảm xúc và biết kiểm soát cảm xúc bản thân

2.3 Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong tổ chức hoạt động giáo dục

kỹ năng sống

Thảo luận nhóm là phương pháp tổ chức cho học sinh bàn bạc, trao đổi trongnhóm nhỏ Đây là phương pháp học sinh gặp mặt, trao đổi với nhau về một chủ đềđược đặt ra dưới dạng câu hỏi, bài tập tình huống, giải quyết một vấn đề nào đótrong bài học Trong phương pháp này học sinh giữ vai trò tích cực, chủ động thamgia thảo luận, giáo viên giữ vai trò nêu vấn đề, gợi ý, thiết kế và tổng kết

Phương pháp thảo luận nhóm là một dạng dạy học hợp tác với cách tổ chứchợp lý, hoạt động theo nhóm với sự tham gia tích cực của mỗi cá nhân Học sinhcác nhóm sẽ đạt được mục tiêu chung trong thời lượng có hạn

Phương pháp thảo luận nhóm là phương pháp được sử dụng phổ biến trong

tổ chức các hoạt động giáo dục KNS cho học sinh Qua thực tiễn áp dụng tôi thấyphương pháp thảo luận nhóm có nhiều ưu điểm như:

Tạo nên sự sôi nổi trong giờ học, tạo môi trường học tập cho những học sinhnhút nhát, ít phát biểu ý kiến xây dựng bài Tất cả thành viên trong nhóm giảiquyết yêu cầu của giáo viên trên cơ sở hợp tác, cùng thảo luận và đưa ra kết quảtổng hợp

Quá trình thảo luận phát huy tốt các thao tác tư duy, khả năng hợp tác, khảnăng tổ chức của các thành viên trong nhóm Hơn nữa, phương pháp thảo luậnnhóm mang trong nó cơ chế tự sửa lỗi và học tập lẫn nhau, theo đó các lỗi sai đềuđược giải quyết trong bầu không khí rất thoải mái Nó giúp học sinh giảm bớt tínhchủ quan, phiến diện, làm tăng tính khách quan khoa học; kiến thức sẽ trở nên sâusắc, bền vững, dễ nhớ nhanh hơn, do được giao lưu học hỏi giữa các thành viêntrong nhóm

Thảo luận nhóm cũng làm thỏa mãn nhu cầu học tập cá nhân, phù hợp vớiviệc học hướng tới người học; khuyến khích sự độc lập tự chủ, học sinh có thể đưa

ra những giải pháp, cách biểu đạt riêng cho vấn đề nào đó

Quy trình tổ chức dạy học theo nhóm bao gồm năm bước:

Bước 1: GV chia nhóm, đặt tên cho các nhóm, cử nhóm trưởng, thư ký nhóm Bước 2: Giáo viên giao nhiệm vụ hoặc câu hỏi, bài tập thảo luận cho các nhóm.

Quy định thời gian thảo luận

Bước 3: Các nhóm tiến hành thảo luận, hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Bước 4: Đại diện các nhóm trình bày kết quả Các nhóm khác đóng góp ý kiến và

tham gia tranh luận;

Bước 5: Giáo viên tổng hợp và rút ra kết luận về vấn đề đã đưa ra.

Khi sử dụng phương pháp thảo luận nhóm, người giáo viên phải chú ý đếnnhững yêu cầu sau: Chủ đề thảo luận nhóm phải phù hợp với nội dung bài học;người học cần có kiến thức, kỹ năng làm việc theo nhóm; có đủ phương tiện làmviệc cho các nhóm như giấy, bút….; các thành viên phải nắm vững nhiệm vụ củanhóm mình và có thái độ làm việc nghiêm túc, tích cực; số lượng thành viên phảiphù hợp, nếu đông quá hoạt động này sẽ không hiệu quả Trong quá trình học sinhthảo luận, giáo viên phải quan sát, hỗ trợ, nhắc nhở học sinh, tránh tình trạng chỉ cóvài thành viên hoạt động thực sự, còn lại chỉ dựa dẫm làm theo

Chú ý: Thảo luận nhóm trong giáo dục KNS khác với thảo luận nhóm trong

dạy học nói chung ở chỗ: Trong dạy học nói chung phương pháp này chủ yếu giúphọc sinh cùng hợp tác tìm ra đáp án, câu trả lời, giải quyết tình huống nhằm mụcđích khám phá tri thức Thời gian cho hoạt động này chiếm 5-7 phút Địa điểmtrong lớp học

Trong hoạt động giáo dục KNS, do tính chất của hoạt động luôn luôn thựchành nên vấn đề đưa ra để học sinh thảo luận rất phong phú đa dạng, có thể chianhóm cùng chơi trò chơi, có thể cùng xem video dự đoán hành động, hoặc nhómđóng vai giải quyết tình huống, trả lời câu hỏi, thực hành các loại kỹ năng đượcgiáo dục.….Hơn nữa trong hoạt động rèn luyện KNS, mỗi học sinh đều phải có cơhội thực hành nên không tổ chức lớp quá đông, mỗi nhóm chỉ 5-7 em

*Ví dụ: Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm nhằm giáo dục cho học sinh kỹ năng làm chủ

Cụ thể: Tôi chia lớp thành 4 nhóm, theo vị trí chỗ ngồi cho thuận lợi cho việc thảo

luận Đặt tên nhóm theo số thứ tự: 1,2,3,4 và quy định thời gian thảo luận cho cácnhóm

Tôi giao nhiệm vụ cho các nhóm như sau:

Nhóm 1,2: Hoàn thành thể hiện mối quan hệ giữa cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và cơ thể trong bảng dưới đây

Khi em cảm thấy Cơ thể có biểu Em có xu hướng Điều em thường

Ví dụ: Tim đập mạnh, đổ Suy nghĩ tiêu cực Đánh nhau, đạp

20