PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TAM DƯƠNGTRƯỜNG THCS KIM LONG BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Tên sáng kiến: Phát huy tính tích cực của học sinh qua phương pháp sử dụ
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TAM DƯƠNG
TRƯỜNG THCS KIM LONG
BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Tên sáng kiến: Phát huy tính tích cực của học sinh qua phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học lịch sử ở Trường THCS
Tanm Dương: năm 2019
Trang 2BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN
1 Lời giới thiệu
Mục tiêu trong giai đoạn hiện nay là tập trung vào việc phát huy tính tích cực, năng động và sáng tạo của học sinh, nhằm hình thành năng lực tự nhận biết
và giải quyết vấn đề cho người học Để đạt được mục tiêu này, phương pháp dạy học mới là theo định hướng lấy học sinh làm chủ thể hoạt động dạy học, khuyến khích các hoạt động tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh
Vậy làm thế nào để phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học môn lịch sử? Có rất nhiều biện pháp, ví dụ như: Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan, phương pháp hướng dẫn học sinh ghi nhớ sự kiện lịch sử, nắm vững và sử dụng sách giáo khoa, vở bài tập, tiến hành công tác ngoại khoá, … Nhưng việc
sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng là một trong những biện pháp rất quan trọng, rất có ưu thế để phát triển tư duy học sinh Quá trình hoạt động chung, thống nhất giữa thầy và trò nhịp nhàng sẽ làm cho học sinh nắm vững hơn những tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và bồi dưỡng phẩm chất đạo đức, hình thành nhân cách cho các em
Mặt khác, nhằm giảm bớt số lượng học sinh yếu kém trong nhà trường và phát huy hết năng lực của các em khá giỏi nắm chắc được kiến thức bài học và hiểu sâu hơn các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử, …
"Lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ; Lịch sử loài người mà chúng ta học là toàn bộ những hoạt động của con người từ khi xuất hiện đến nay" (SGK Lịch sử 6 - Trang 3 - NXB giáo dục năm 2002).
Như vậy, qua khái niệm trên chúng ta đều thấy rằng: Việc học Lịch sử có nét đặc trưng, có cái khó riêng Đó là người học không thể tri giác trực tiếp;
không thể "sờ" hay làm thí nghiệm trong phòng thí nghiệm mà buộc phải tư
duy, phải trừu tượng hoá, khái quát hoá để dựng lại những gì đã diễn ra trong quá khứ, thông qua các sự kiện, niên đại, nhân vật lịch sử Để làm được điều đó
ngoài việc sử dụng các nguồn tư liệu sử học (hiện vật, văn tự cổ ) thì việc “phát
Trang 3huy tính tích cực của học sinh qua phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi” có
tác dụng rất lớn trong việc "dựng lại" lịch sử.
Bên cạnh đó, việc dạy và học Lịch sử ở nhiều trường phổ thông hiện nay
đang gặp nhiều khó khăn Đó là tình trạng đại bộ phận học sinh đang dần "xa
lánh" môn Lịch sử, không còn hứng thú với việc học tập môn Lịch sử Đây là
thực trạng đáng buồn, bởi vì, sử học ở trường phổ thông có vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục tư tưởng, tình cảm và hình thành nhân cách của học sinh
Tìm hiểu nguyên nhân của hiện tượng trên, theo tôi có nhiều nguyên nhân
(gia đình - xã hội - nhà trường) Trong đó một nguyên nhân quan trọng dẫn tới
hiện tượng trên đó là: Giáo viên dạy môn Lịch sử còn để giờ dạy Lịch sử quá khô khan, nặng nề nên thiếu sự thu hút đối với học sinh Do đó, để khắc phục hiện tượng nay, theo tôi ngoài việc đổi mới phương pháp, tăng cường sử dụng
đồ dùng trực quan… thì chúng ta nên sử dụng khéo léo việc phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình sử dụng hệ thống câu hỏi trong bài học để các
em tiếp thu bài nhanh, nắm chắc được kiến thức bài học và hiểu sâu hơn các sự kiện hiện tượng, nhân vật lịch sử
Trong phát triển tư duy của học sinh, việc sử dụng các thao tác lôgic có ý nghĩa rất quan trọng Thông thường giáo viên sử dụng các thao tác chủ yếu như
so sánh để tìm ra sự giống nhau và khác nhau về bản chất các sự kiện, Phân tích
và tổng hợp (giúp học sinh khái quát các sự kiện), quy nạp, diễn dịch Để thực hiện những thao thao tác như vậy có thể dùng nhiều cách, nhiều phương tiện khác nhau (đồ dùng trực quan, tài liệu giải thích ) song việc hỏi và trả lời phù hợp với trình độ yêu cầu của học sinh, đưa lại kết quả tốt Hỏi và trả lời chính là đặt tình huống có vấn đề rồi tìm cách giải quyết vấn đề Hỏi và trả lời không phải là sự đánh đố mà là giúp các em hiểu sâu sắc lịch sử hơn, phát huy được tính tích cực của học sinh trong học tập
Từ cơ sở đó tôi mạnh dạn xin trình bày một số kinh nghiệm về “phát huy tính tích cực của học sinh qua sử dụng hệ thống câu hỏi” mà tôi đã áp dụng
trong giảng dạy Lịch sử có hiệu quả tốt
Trang 42 Tên sáng kiến: Phát huy tính tích cực của học sinh qua phương pháp
sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở
3 Tác giả sáng kiến:
- Họ và tên: Trần Thị Mộng Duyên
Địa chỉ tác giả sáng kiến: Trường THCS Kim Long Tam Dương -Vĩnh Phúc
- Số điện thoại: 0987465004
Email: tranthimongduyenc2kimlong.tamduong@vinhphuc.edu.vn
4 Chủ đầu tư tạo ra sáng kiến: Trần Thị Mộng Duyên – Trường THCS
Kim Long Tam Dương – Vĩnh Phúc
5 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến
- Xoay quanh một số nội dung về “Phát huy tính tích cực học sinh qua phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở” nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng dạy học môn Lịch sử
- Dùng để dạy các tiết học lịch sử ở các khối lớp 8,9 trong chương trình bậc THCS và công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Lịch sử
- Dùng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên giảng dạy môn Lịch sử bậc Trung học cơ sở
6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu hoặc áp dụng thử: 08/2017
7 Mô tả bản chất của sáng kiến
7.1 Về nội dung của sáng kiến
* Thực trạng dạy và học môn Lịch sử
- Trong thực tế môn Lịch sử luôn bị coi là môn học phụ và là môn của những người học “thuộc lòng” không chỉ phụ huynh - học sinh mà ngay cả nhiều thầy cô dạy các môn tự nhiên cũng quan niệm như vậy Và một khi đã là môn phụ thì rất khó
để học sinh quan tâm học hành tử tế, thầy giáo cũng mất hứng thú sáng tạo trong công tác giảng dạy sao cho tốt
- Giáo viên dạy Lịch sử chưa phát huy được thế mạnh của bộ môn, chưa chỉ cho các em xác định được đây là bộ môn khoa học cần phải có sự học tập nghiêm túc, chưa tái hiện không khí sinh động của các sự kiện lịch sử, tiết dạy còn khô khan
Trang 5nhàm chán Như thế học sinh không thể phát huy được tính tích cực sáng tạo tìm tòi trong tiết học, vì vậy khả năng tiếp thu kiến thức chỉ dừng lại ở việc ghi nhớ
và học thuộc lòng Không phát triển kỹ năng tư duy và chưa tạo cho học sinh các kỹ năng lịch sử quan trọng như: đọc bản đồ, phân tích các sự kiện…
- Kết quả chất lượng môn học chưa cao
- Khảo sát học sinh trước khi thực hiện áp dụng sáng kiến thu được kết quả sau:
Loại giỏi Loại khá Trung bình Yếu
Nội dung sáng kiến này chỉ tập trung vào phần chính: “Phát huy tính tích cực của học sinh qua phương pháp sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học Lịch
sử ở trường Trung học cơ sở” nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng dạy học Kích
thích học sinh có hứng thú học tập hơn, tích cực chủ động sáng tạo để mở rộng hiểu biết, đồng thời cũng rất linh hoạt trong việc thực hiện nhiệm vụ lĩnh hội kiến thức và phát triển kỹ năng
* Vai trò, ý nghĩa sử dụng hệ thống câu hỏi:
Sử dụng hệ thống câu hỏi trong quá trình dạy học Lịch sử ở trường phổ thông có vai trò to lớn Giáo viên đã tích cực hướng dẫn học sinh thảo luận
Trang 6nhóm, bổ trợ kiến thức cho nhau và thông qua hoạt động này những học sinh yếu kém được hoạt động một cách tích cực dưới sự hướng dẫn của giáo viên và các bạn học sinh khá giỏi; qua đó học sinh nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn
về bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử…
Trong quá trình giảng dạy đã kết hợp nhuần nhuyễn các đồ dùng dạy học, khai thác một cách triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, lược đồ…
Sử dụng hệ thống câu hỏi khéo léo trong giờ học Lịch sử, giúp giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn lôi cuốn học sinh Giúp học sinh có cái nhìn đa chiều đối với một sự kiện, một nhân vật, một hiện tượng lịch sử Dễ dàng đưa kiến thức lịch sử đến với học sinh
Trong việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông tuỳ vào từng khoá trình, nội dung từng bài, từng phần mà giáo viên có thể đưa vào bài giảng các dạng câu hỏi, do đó khi sử dụng phải phù hợp với yêu cầu bài giảng; với từng sự kiện, nhân vật lịch sử mà giáo viên lựa chọn đưa vào
Nói tóm lại, việc sử dụng hệ thống câu hỏi trong giờ học Lịch sử là một trong những cách thức để giáo viên hoàn thành mục tiêu bài học, kế hoạch dạy học và nâng cao chất lượng bộ môn trong trường phổ thông
* Các giải pháp thực hiện
Phương pháp giảng dạy:
- Phương pháp sưu tầm tài liệu, sử liệu
- Phương pháp phân tích
- Phương pháp tổng hợp
- Phương pháp khái quát
Quy trình áp dụng của bản thân:
Bước 1: Xác định rõ nội dung kiến thức cụ thể, dự kiến dạng câu hỏi phù
hợp đưa vào từng mục của tiết dạy Lịch sử
Bước 2: Tăng cường công tác dự giờ, thăm lớp nhằm mục đích tìm hiểu
thăm dò, nắm bắt từng đối tượng học sinh
Trang 7Bước 3: Thảo luận, bàn bạc góp ý kiến trong việc thiết kế bài giảng có sự
tích hợp kiến thức liên môn trong dạy học Lịch sử, quá trình tiếp thu lĩnh hội kiến thức của học sinh
Bước 4: Khảo sát chất lượng học sinh nhiều lần để kết luận, rút kinh
nghiệm khi xây dựng đề tài
Bước 5: Thực hiện sáng kiến kinh nghiệm qua sự bổ sung, góp ý kiến của
đồng nghiệp nhằm thực hiện thành công đề tài này
Cụ thể:
1 Nêu câu hỏi đặt vấn đề:
* Đối với giáo viên:
Trước khi bước vào bài mới, giáo viên nên nêu ngay câu hỏi định hướng nhận thức cho học sinh Các câu hỏi nêu vấn đề đưa ra vào đầu giờ nhằm động viên sự chú ý, huy động các năng lực nhận thức của học sinh mà học sinh phải nắm Đương nhiên, khi đặt câu hỏi không yêu cầu học sinh trả lời ngay mà chỉ sau khi giáo viên đã cung cấp đầy đủ sự kiện thì học sinh mới trả lời được
Ví dụ: Khi dạy bài 5 “Công xã pa-ri năm 1871” (sách giáo khoa lịch sử 8, trang 35) Giáo viên nêu câu hỏi đầu giờ: Vì sao nói “Công xã Pa-ri là một hình ảnh thu nhỏ của nhà nước kiểu mới - nhà nước của dân, do dân, vì dân”? Để hiểu rõ vấn đề đó các em cần phải tự mình tìm hiểu kĩ vấn đề này, cách tốt nhất
là tìm hiểu nguyên nhân, diễn biến rồi từ đó rút ra ý nghĩa của Công xã Pa-ri
Hoặc khi dạy bài 7 “Các nước Mĩ La-tinh” (lịch sử lớp 9 sấch giáo khoa, trang 29) để phần chuyển ý sang mục II gây được sự chú ý cho học sinh chúng
ta có thể nói: Trong cơn bão táp của cách mạng Mĩ La-tinh thì hình ảnh đất nước Cu-ba như một dãi lụa đào, đang bay lên giữa màu xanh của trời biển Ca-ri-bê với nắng vàng rực rỡ, đó chính là Cu-ba hòn đảo của tự do - hòn đảo anh hùng Vậy hòn đảo anh hùng này đã tiến hành cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc như thế nào và công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Cu-ba đạt được kết quả gì? Chúng ta chuyển sang mục II “Cu-ba - Hòn đảo anh hùng”
Trong quá trình dạy học, chúng ta vẫn tuân thủ trình tự cấu tạo của sách giáo khoa, song cần khai thác nhấn mạnh, giúp học sinh trả lời câu hỏi nêu trên
Trang 8Học sinh trả lời được câu hỏi này tức là đã nắm và hiểu được kiến thức chủ yếu của bài
* Đối với học sinh:
Câu hỏi này là câu hỏi thường có tính chất bài tập, muốn trả lời phải huy động kiến thức cơ bản của toàn bài Chính vì vậy học sinh phải chuẩn bị bài và trả lời trước các câu hỏi cuối mục ở nhà, chú ý tập trung cao độ theo dõi bài giảng, chọn lọc sự kiện được trình bày trên lớp
2 Xác định mối liên hệ, xâu chuỗi giữa câu hỏi với các sự kiện, hiện tượng trong bài học:
Một trong những biện pháp sư phạm là xác lập mối liên hệ giữa câu hỏi các sự kiện, hiện tượng lịch sử trong bài
Ví dụ: Sau khi học xong bài 27 “Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực
dân Pháp xâm lược kết thúc (1953 – 1954)” (lịch sử 9, trang 119), chúng ta có thể tổ chức trò chơi ô chữ để cho các em xâu chuỗi các sự kiện, hiện tượng lịch
sử lại với nhau để các em khắc sâu hơn kiến thức và có hứng thú học tập thông qua các câu hỏi gợi ý
Hệ thống câu hỏi trò chơi như sau (Giáo viên dùng bảng phụ để trình bày):
Câu 1 Tham dự Hội nghị (8/5/1954) phái đoàn Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hoà do ai làm trưởng đoàn?
Câu 2 Đợt 1 của chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ, ta tấn công tiêu diệt toàn bộ phân khu Bắc và căn cứ nào của Pháp?
Câu 3 Pháp xây dựng Điện Biên Phủ thành một tập đoàn cứ điểm mạnh nhất ở đâu?
Câu 4 9/1953 với quyết tâm giữ vững quyền chủ động đánh địch, ta đã đề
ra kế hoạch tác chiến nào?
Câu 5 Kế hoạch nào của Pháp bị phá sản sau chiến dịch biên giới phía Bắc (1950)? Trang111- sách giáo khoa
Câu 6 Nhằm xoay chuyển cục diện chiến tranh, Pháp – Mĩ đã cử ai làm Tổng chỉ huy quân đội Pháp ở Đông Dương?
Trang 9Câu 7 Tên của một tướng Pháp đầu hàng cùng toàn bộ Ban tham mưu của mình vào 17 giờ 30 phút ngày 7/5/1954?
Câu 8 Từ Khoá: Đây là tên của một hiệp định kí kết vào ngày lập lại hoà
bình ở Đông Dương?
Đáp án các ô chữ:
Từ hàng dọc là: GIƠ-NE-VƠ
Từ những kiến thức này được sắp xếp trình diễn trên bảng phụ để các em
có thể quan sát được câu hỏi và hệ thống kiến thức, học sinh tự tìm ra câu trả lời, tìm ra mối liên hệ giữa chúng Trong học sinh sẽ có cuộc tranh luận đâu là từ
chìa khoá của ô chữ và học sinh sẽ phát hiện ra chìa khoá là “Giơ-ne-vơ”
Cách lập bảng như vậy hợp với cách sử dụng câu hỏi sẽ có hiệu quả không chỉ về kiến thức mà còn có tác dụng giáo dục, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển tư duy cho học sinh và giúp các em tránh nhàm chán trong tiết học
Việc xây dựng bảng các sự kiện qua các câu hỏi trò chơi và mối liên hệ giữa chúng là một trong những biện pháp giúp học sinh nhớ ngay sự kiện cơ bản
ở trên lớp, đồng thời kích thích tính tích cực học tập của các em
3 Xây dựng hệ thống câu hỏi trên lớp:
Trong quá trình giảng dạy ở trên lớp, giáo viên còn phải biết đặt ra và giúp học sinh giải quyết các câu hỏi có tính chất nhận thức kiến thức Một hệ thống câu hỏi tốt nêu ra trong quá trình giảng dạy phải phù hợp với khả năng của các em, kích thích tư duy phát triển Đồng thời tạo ra mối liên hệ bên trong của học sinh và giữa học sinh với giáo viên Tức là mỗi câu hỏi đưa ra, mỗi học
Trang 10sinh và cả giáo viên phải thấy rõ vì sao trả lời được? Vì sao không trả lời được? Câu hỏi quá khó hay chưa đủ sự kiện, tư liệu để các em trả lời
Trong sách giáo khoa, thường sau mỗi mục, mỗi bài có từ 1 đến 3 câu hỏi, những câu hỏi này là cơ sở để giáo viên xác định kiến thức trong sách, đồng thời
bổ sung để xây dựng hệ thống câu hỏi của bài Câu hỏi phải có sự chuẩn bị từ khi soạn giáo án, phải có dự kiến nêu ra lúc nào? Học sinh sẽ trả lời như thế nào? Đáp án ra sao? Rõ ràng việc sử dụng câu hỏi trong dạy học còn là một nghệ thuật
Những câu hỏi đặt ra bắt buộc học sinh phải suy nghĩ, phải kích thích được lòng ham hiểu biết, trí thông minh, sáng tạo của học sinh Đặc biệt là giúp học sinh yếu kém tích cực hoạt động và dần dần hình thành kiến thức cơ bản cho các em qua hệ thống câu hỏi, từ đó các em có hứng thú học tập và xây dựng bài hơn
Thông thường trong quá trình giảng dạy chúng ta thường đặt ra nhiều loại câu hỏi, căn cứ vào tính chất, đặc điểm của các kiến thức lịch sử, chúng ta có các loại câu hỏi Cụ thể như:
* Dạng câu hỏi về sự phát sinh các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà chúng ta thường hỏi về nguyên nhân, bối cảnh hay hoàn cảnh lịch sử của sự kiện, hiện tượng lịch sử.
Dạng câu hỏi này thường áp dụng cho đối tượng học sinh yếu kém.
Ví dụ:
Nguyên nhân bùng nổ chiến tranh thế giới lần thứ hai (Bài 21, sách giáo khoa lịch sử 8, trang 105)
Nguyên nhân dẫn đến cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kì, (Bài 21, sách giáo khoa lịch sử 9, trang 82-83)
Loại câu hỏi này thường xuất hiện vào phần đầu bài giảng Bởi vì bất kì một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào đều xuất hiện trong hoàn cảnh lịch sử nhất định, đều có nguyên nhân phát sinh của nó Đây cũng là một đặc điểm tư duy của lịch sử cần hình thành từng bước cho học sinh
