Trong bối cảnh hiện nay ngành giáo dục và đào tạo đang nỗlực đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng phát huy tính tíchcực chủ động sáng tạo của học sinh trong hoạt động học tậpnhằm phù hợp
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ph¬ng ph¸p d¹y kiÕn thøc gi¶i phÉu h×nh th¸i
m«n sinh häc 8
Lĩnh vực: Sinh học Cấp học: Trung học cơ sở
Năm học 2016-2017
MÃ SKKN
Trang 2Lời nói đầu
Nớc ta đang bớc đầu vào một thế mới với nền công nghiệp hoá
và hiện đại hoá mở đầu cho thập kỉ mới và thế kỉ mới đồi hỏicon ngời thông minh sáng tạo và năng động để làm chủ đất n-
ớc Vì thế mà sự nghiệp giáo dục hiện nay đợc coi là “ Quốcsách hàng đầu”.Đào tạo nhân tài cho đất nớc Điều này khằng
định rất rõ về vai trò và vị trí của ngời giáo viên, đặc biệt làngời giáo viên THCS
Trong bối cảnh hiện nay ngành giáo dục và đào tạo đang nỗlực đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng phát huy tính tíchcực chủ động sáng tạo của học sinh trong hoạt động học tậpnhằm phù hợp với xu thế của thời đại Vấn đề này đã đặt rayêu cầu cấp thiết đối với giáo viên THCS là phải đổi mới cáchdạy: Giáo viên chỉ là ngời hớng dẫn chỉ đạo điều khiển họcsinh đi tìm kiến thức mới, vận dụng kiến thức đã học vào thựctiễn Chính vì vậy học sinh phải là ngời tự giác, chủ động,tìm tòi, phát hiện các kiến thức mới một cách linh hoạt, sáng tạovào thực tiễn cuộc sống thông qua sự dẫn dắt điều khiển củagiáo viên trong tiết dạy Do vậy việc lựa chọn phơng pháp dạyhọc sao cho phù hợp với kiểu bài và phù hợp với đối tợng học sinh
là một vấn đề rất quan trọng, đó cũng là một thủ thuật s phạmcủa ngời giáo viên Nhận thức đợc điều đó tôi mạnh dạn tìmhiểu và nghiên cứu đề tài “Phơng pháp dạy kiến thức giải phẫuhình thái môn sinh học 8” mà tôi đã áp dụng và theo dõi nhiềunăm tại trờng THCS Khương Mai nơi tôi đang công tác
Trang 3- Bồi dỡng phơng pháp tự học.
- Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vàothực tiễn
- Tác động đến tình cảm đêm lại niềm vui hứng thúhọc tập cho học sinh
Qua việc thực hiện thay sách giáo khoa các lớp khối THCS làmột bớc ngoặt, bớc tiến mới trong công cuộc đổi mới nền giáodục nớc ta, nhằm nâng cao chất lợng giáo dục toàn diện Muốnvậy đòi hỏi ngời thầy phải đổi mới phơng pháp dạy học cho phùhợp với nhu cầu đổi mới giáo dục Để góp phần thực hiện mụctiêu “Đào tạo học sinh thành những con ngời năng động, độclập, sáng tạo tiếp thu đợc những tri thức khoa học, kĩ thuậthiện đại, biết vận dụng tìm ra các giải pháp hợp lí cho vấn đềtrong cuộc sống của bản thân & của xã hội” Bộ môn sinh họccũng nh các bộ môn khác ở THCS đang cố gắng đổi mới ph-
số học sinh ủng hộ đã tạo đợc niềm vui, niềm say mê, hứng thúhọc tập cho các em Thông qua việc cải tiến này giúp các em tựhọc tự chiếm lĩnh tri thức khoa học
Trang 42 Cơ sở thực tiễn.
Qua nhiều năm thực tế giảng dạy điều mà tôi trăn trở là làmthế nào để học sinh tiếp cận với bộ môn giải phẫu sinh lý ngời
và vệ sinh Để từ đó có sự yêu thích say mê môn học
Ngay từ những năm đầu tiên tôi trực tiếp giảng dạy và nhậnthấy trong một lớp tỉ lệ học sinh yêu thích môn học còn ítchính vì vậy ảnh hởng rất lớn tới kết quả học tập cuối năm củahọc sinh
Có thể dẫn ra ví dụ nh sau về kết quả tổng kết cuối nămhọc sinh lớp 9 năm học 2015-2016 nh sau:
Đối với tiết dạy về giải phẫu hình thái giáo viên có thể ápdụng nhiều phơng pháp khác nhau
Sau khi xem xét cân nhắc, dựa vào cơ sở nêu trên, tôiquyết định phơng pháp cần lựa chọn để đạt hiệu quả vàchất lợng cao trong dạy học sinh học 8 ở trợng THCS là: Nhóm ph-
ơng pháp trực quan , phơng pháp thực hành đi theo con đờngtìm tòi nghiên cứu, tỏ ra có nhiều u thế trong việc thực hiệnmục tiêu đào tạo và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổinày (13-14 tuổi) Đồng thời cũng thể hiện đợc phơng pháp
đặc thù của bộ môn, nhất là kinh nghiệm sống còn ít vốn hiểubiết còn nghèo nàn, các biểu tợng tích luỹ còn hạn chế các emcòn năng về t duy hình tợng cụ thể, t duy theo thực nghiệmthì việc xây dựng các khái niệm đòi hỏi phải lấy “trực quan”(các phơng tiện trực quan) làm điểm tựa
Các phơng pháp này phát huy đợc tính tự giác, tích cực, chủ
động, sáng tạo dới sự tổ chức và chỉ đạo của giáo viên, kiếnthức thu nhận đợc sẽ trở thành tài sản riêng của các em Vì vậycác em hiểu bài sâu hơn, nắm kiến thức chắc hơn Trongtrờng hợp này các phơng pháp đã góp phần phát triển t duy rèn
kĩ năng cho học sinh, cho các em tập dợt, làm quen với các
ph-ơng pháp nghiên cứu nói riêng, phph-ơng pháp nhận thức nóichung, đặc biệt là kết hợp với các yếu tố nêu và giải quyết vấn
đề
Bên cạnh quan sát và làm thí nghiệm đợc sử dụng trongnhóm phơng pháp trực quan và thực hành thì phơng pháp
Trang 5đàm thoại tìm tòi trong nhóm phơng pháp dùng lời cũng đợcvận dụng phổ biến trong dạy học sinh học 8.
II Mục đích nghiên cứu.
Giúp cho giáo viên & học sinh có phơng pháp dạy học cho phùhợp với phơng pháp đổi mới dạy và học của bộ giáo dục đã banhành thực hiện trên phạm vi cả nớc
III Đối t ợng và nhiệm vụ nghiên cứu
Đối tợng là học sinh lớp 8 thời gian thực hiện từ tháng 10 năm
- Tìm hiểu tài liệu
- Toạ đàm trao đổi với giáo viên trong tổ
- Dự giờ giáo viên khá, giỏi học tập, rút kinh nghiêm
- Tổng hợp và lựa chọn viết
2 Tài liệu nghiên cứu
- Phơng pháp dạy kiến thức giải phẫu hình thái môn sinh học8
- Một số vấn đề đổi mới phơng pháp dạy học ở trờng THCS
- SGK, SGV và một số tài liệu tham khảo khác
V Lịch sử của vấn đề.
Đây là một trong những nội dung đợc nhiều giáo viên nghiêncứu ở những mức độ khác nhau và họ cũng đợc những kếtquả nhất định Song việc thực hiện đật đợc kết quả nh thếnào tuỳ thuộc vào từng ngời giáo viên
Bản thân tôi không có tham vọng đi sâu và nghiên cứu tấtcả chơng trình sinh học các khối, lớp mà chỉ bớc đầu tìmhiểu “ phơng pháp dạy kiến thức giải phẫu hình thái môn sinhhọc 8”
Phần II: Nội dung – phơng pháp
Chơng I: Lí luận chung
Chơng trình sinh học 8 nghiên cứu về giải phẫu sinh lí ngời
có nhiều điểm giống với thú, vì ở thú có nhiều đặc điểmcâú tạo & hoạt động sinh lí tơng đồng & giống với con ngời,
do đó các em dễ tìm, dễ quan sát và tiến hành thử nghiệm
đó là một thuận lợi cho cả giáo viên & học sinh trong đổi mớicách dạy học & đổi mới cách học
Khi xem xét xong cơ sở để tiến hành đổi mới phơng phápdạy học bằng các phơng pháp tích cực, tôi tiến hành tìm hiểu
& xác định
Trang 61 Đối với giáo viên và học sinh
Lúc này giáo viên không còn là ngời chỉ truyền đạt tri thứccho học sinh mà còn là ngời tổ chức, hớng dẫn học sinh tự tìmtòi chiếm lĩnh tri thức môn sinh học Muốn đạt đợc nh vậy bàisoạn không chỉ thiết kế công việc của thầy mà chủ yếu thiết
kế hoạt động học tập của trò ( nh làm thí nghiệm, quan sátmẫu vật, thu thập & xử lí số liệu, vẽ hình, làm bài tập ) Khilên lớp ngời thầy phải là huấn luyện viên, giao nhiệm vụ hớngdẫn học sinh thực hiên các hoạt động học tập Lúc này ngờithầy chỉ uốn nắn khi học sinh thực sự gặp khó khăn & đóngvai trò làm trọng tài cho cuộc tranh luận của các em
Còn đối với học sinh Để học sinh chủ động và tích cực tự lựcchiếm lĩnh chi thức sinh học các em cần phải đạt đợc
- Tạo nhu cầu nhận thức có mong muốn tìm hiểu cáchiện tợng sinh học
- Tự lực tham gia vào các hoạt động học tập do giáo viênhớng dẫn
- Có điều kiện để bộc lộ khả năng tự nhận thức, tự bảo
vệ ý thức của minh khi tranh luận
- Khuyến khích nêu thắc mắc nêu tình huống có vấn
đề và tham gia giải quyết
2 Đối với nội dung.
Nội dung mỗi tiết học cần đợc lựa chọn kĩ, tránh tham lam
để có đủ thời gian cho học sinh thực hiện hoạt động học tập.Với sách giáo khoa ngày nay dòi hỏi giáo viên cần biết chọn lọckiến thức để có thể hớng dẫn học sinh cách học tránh tham lamhoặc thông báo tri thức một cách đơn thuần
Ngoài vở ghi tôi yêu cầu học sinh tham khảo mua các sách bàitập & có vở bài tập sinh học nhằm tăng cờng hoạt động tự lựchọc tập của học sinh
3 Đối với đồ dùng học tập
Trong dạy học sinh học, đồ dùng học tập có vai trò quantrọng, nó vừa là nguồn cung cấp tri thức vừa là phơng tiện giúphọc sinh tìm tòi tri thức mới Do đó việc tạo ra cách học tậpthích hợp cho các tiết học là nhiệm vụ quan trọng của ngờithầy Xác định rõ nh vậy nên tôi đã lựa chọn đồ dùng học tập
là những đồ dùng dễ kiếm, dễ sử dụng, dễ làm để từ đó cóthể nhân nhanh ra số lợng lớn hoặc hớng dẫn học sinh tự làm
đợc
Trong quá trình giảng dạy tôi thấy một trong những phơngpháp dạy học đợc chú ý trong quá trình cải tiến để tìm lạikết quả cao trong dạy các đơn vị kiến thức hình thái giảiphẫu là quan sát tim tòi với các hình thức:
Một là hình thức học tập cá nhân: Mỗi cá nhânphải hoàn thành nhiệm vụ do tôi giao cho ghi trên phiếu học
Trang 7tập, hoăc trên phần bảng phụ & phải tạo ra đợc các sản phẩm cụthể.
Hai là hình thức học tập theo nhóm: Tôi chia lớpthành từng nhóm, mỗi nhóm gồm số ngời bằng nhau Cụ thểchia nhóm theo tổ học tập (giờ thực hành) hoặc theo từngbàn, hay hai bàn ghép với nhau (giờ học lý thuyết) mỗi nhómthực hiện một loại nhiệm vụ hoặc cùng thực hiện một nhiệm vụhọc tập, sau đó mỗi nhóm cử một đại diện báo cáo và bảo vệkết quả đã đạt đợc của nhóm mình trớc lớp Hình thức nàybuộc các thành viên trong nhóm cùng hoạt động, cùng làm việctrao đổi thảo luận với nhau
Chơng II: Các biện pháp thực hiện cải tiến giảng dạy
1 Soạn bài học theo h ớng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh
a Xác định kiến thức cơ bản của mỗi bài, lựa chọn nhữngkiến thức cơ bản để có thể vận dụng các phơng pháp dạy học,nhằm tích cực hoạt động của học sinh
Theo tôi muốn tổ chức cho học sinh họt động học tập tíchcực để có thể tự mình tìm tòi, khám phá tri thức cần có thờigian, nếu tham kiến thức thì cuối cùng lại sa vào lối truyền thụtheo kiểu “áp đặt” buộc học sinh thụ động tiếp thu Vì vậyviệc đầu tiên khi soạn bài tôi thấp phải xác định kiến thứctrọng tâm có thể hờng dẫn học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức,những kiến thức khác có thể học sinh tự học theo SGK hoặc sửdụng phơng pháp giảng giải ngắn gọn Đối với những đơn vịkiến thức lớn, phức tạp có thể chia nhỏ chúng thành nhiềunhiệm vụ nhận thức rồi phân công các nhóm học sinh khác cùngnhau thực hiện trong cùng một thời gian Làm nh vậy vừa bảo
đảm nội dung của bài, vừa bảo đảm yêu cầu dạy học sinh cáchhọc trong hoàn cảnh hiện nay
b Xác định con đờng thích hợp giúp học sinh tự tìm tòi pháthiện kiến thức theo lô gích của quá trình hình thành các kiếnthức đó Qua nhiều năm giảng dạy tôi thấy mỗi loại kiến thứccần có một cách tiếp cận phù hợp
Kiến thức về đặc điểm hình thái và cấu tạo bên ngoài củacác cơ quan & hệ cơ quan Muốn giúp cho học sinh có thể tìmtòi phát hiện ra các kiến thức này cần phải tạo điều kiện chocác em đợc tự quan sát nhiều đối tợng mẫu vật, tiêu bản tranh
ảnh Từ đó vận dụng các thao tác so sánh, phân tích tự tìm
ra đặc điểm chung & riêng, các dấu hiệu bản chất & phânbiệt giữa các đối tợng
Trang 8Kiến thức về giải phẫu: Học sinh phải đợc tự tay mổ sẻ đểxác định vị trí, thành phần cấu tạo của nó Học sinh phải thểhiện đợc kết quả quan sát bằng hình vẽ, lời mô tả, hoặc ghichú vào sơ đồ câm tên những bộ phận, phân tích mối quan
hệ giữa cấu tạo & chức năng, từ đó tìm ra những kiến thứccần thiết về đối tợng cần nghiên cứu
Thiết kế một hệ thống các hoạt động học tập & xác địnhcác hình thức tổ chức học tập để hớng dẫn học sinh tìm ra trithức mới của bài học
Ví dụ: Khi tìm hiểu hoạt động “Bài bộ xơng:|” với nội dung
tìm hiểu các phần chính của bộ xơng & chức năng của nó,tìm ra đợc điểm giống và khác nhau giữa xơng tay và xơngchân Qua việc xác định đợc mục tiêu của hoạt động này tôi
đã tiến hành những hoạt động học tập của học sinh và tổchức thực hiện các hoạt động đó nh sau:
tư duy,thảo luậnnhúm
- HS lên bảng chỉmô hình cácphần chính của
bộ xơng
- Các HS còn lạiquan sát, nhậnxét bổ sung
- HS thảo luậnnhóm theo yêucầu
- HS báo cáo kếtquả các nhómkhác nghe nhậnxét và bổ sung
- Các nhóm đa ra
ý kiến
Trang 9c Lập kế hoạch chuẩn bị đồ dùng cho tiết học.
Giáo viên cần có kế hoạch chuẩn bị chu đáo đồ dùng họctập căn cứ vào dự kiến các hoạt động học tập & đôn đốc kiểmtra phát hiện kịp thời những khó khăn để có biện pháp khắcphục tránh tình trạng bị đông
Một là câu hỏi có nhiều lựa chọn gồm 2 phần
“phần gốc” và phần “phần lựa chọn”
Phần gốc là một câu hỏi hay một câu hỏi bỏ lửng giúp họcsinh làm bài có thể rõ câu trắc nghiệm ấy muốn hỏi gì đểlựa chọn câu trả lời thích hợp
Phần lựa chọn gồm nhiều lời giải đáp đó là lời giải đáp đợc
dự định cho là đúng nhất, những lời giải còn lại là những “mồinhử” Điều quan trọng là làm sao cho những “mồi nhử” ấy đềuhấp dẫn ngang nhau
Hai là câu hỏi ghép đôi (câu trắc nghiệm nhiều cặp từ)
ở dạng này học sinh làm bài phải lựa chọn câu nào, từ nào chophù hợp nhất với câu hỏi trắc nghiệm đã cho
Ba là câu hỏi đúng sai (loại câu hỏi trắc nghiệm
đúng sai) cách lựa chọn đợc trình bày dới dạng một câu phátbiểu Học sinh phải lựa chọn bằng cách chọn đúng (Đ) hay sai(S)
Ví dụ: Hãy đánh dấu (Đ) vào đầu trả lời mà em cho là đúng.
Bắp cơ điển hình có cấu tạo :
Trang 10e- Cả a, b, c, d
f- Chỉ có c và d
* Bốn là câu hỏi điền khuyết dạng câu điền vào chỗ trống cóthể sử dụng trong một số trờng hợp sau: khi trả lời câu hỏi rấtngắn và tiêu chuẩn đúng sai là không rõ rệt, hay ta khôngtìm đủ số câu nhiều (mồi nhử) tối thiểu cần thiết cho loạicâu nhiều lựa chọn
Bản thân tôi cũng phải chuẩn bị đầy đủ những phơngtiện giúp học sinh thực hện các hoạt động học tập để kịp thời
bổ sung nếu học sinh chuẩn bị thiếu và tôi cũng thực hiện cácthí nghiệm để đối chiếu với kết quả của học sinh
2 Xây dựng hệ thống bài tập.
a Các dạng bài tập
Một trong các dạng bài tập tôi thờng sử dụng là:
- Bài tập quan sát hình thái
- Bài tập giải phẫu
- Bài tập su tầm thống kê
Trong các dạng bài tập chú ý phối hớp vận dụng các thao tác
t duy của học sinh nh: Đối chiếu, phân tích, so sánh, tổng hợp,khái quát hoá
b P hiếu học tập:
Các dạng bài tập sinh học là nội dung chủ yếu của phiếu họctập sinh học Bài tập cần soạn thật cô đọng & nên trình bày dớidạng của bảng thống kê, so sánh: Các kiểu bài làm trắc nghiệm bài so sánh, phân loại với các khoảng trống dành cho việcghi nhận xết, đánh giá Phiếu học tập giúp ít nhiều cho việcthực hiện các yêu cầu đòi hỏi học sinh suy nghĩ nhiều hơn
Đồng thời nó cho phép tôi kiểm tra đợc kết quả & khối lợngcông việc của học sinh Để làm đợc công việc này tôi cũng cầnphải chuẩn bị trớc nội dung của phiếu rồi nhân bản để phát
đến học sinh
c Sử dụng các dạng bài tập
Khi soạn bài tôi thấy cần lựa chọn bài tập phù hợp với nội dung
& đối tợng học sinh, sắp xếp theo lô gích nhận thức Để khigiải học sinh sẽ tiếp cận với tri thức mới
3 Quá trính thực hiện một tiết lên lớp & một số thủ thuật s phạm.
Tiết lên lớp là sự thực hiện kế hoạch đã đợc vạch ra trong bàisoạn kết hợp với sự điều chỉnh cho phù hợp vói những đối tợnghọc sinh ở các lớp cụ thể:
Mỗi loại bài có những bớc đi chung nhất, có tính chất quytrình mà theo tôi các giáo viên cần lu ý khi thực hiện một tiếtdạy
a Kiểm tra việc thực hiện một tiết học của học sinh
Việc thực hiện, kiểm tra sẽ giúp giáo viên có thể chủ độngthực hiện bài soạn, kịp thời bổ sung phần học sinh chuẩn bị
