Đây không chỉ là mối quan tâm, là niềm trăn trở của riêng bản thân tôi - một giáo viên dạy học môn Ngữ văn mà còn là nỗi niềm trăn trở của nhiều bậc phụ huynh, của những người làm công t
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh Phúc
MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Mã số: ………
1 Tên sáng kiến: “Nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, hoàn thiện nhân cách
học sinh thông qua dạy học môn Ngữ văn trong Trường Trung học Cơ sở”
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Áp dụng trong công tác giảng dạy bộ môn
Ngữ văn ở Trường Trung học cơ sở
3 Mô tả bản chất của sáng kiến
3.1 Tình trạng giải pháp đã biết
- Như chúng ta đã biết luật Giáo dục năm 2005 của nước ta đã xác định mục tiêu giáo dục phổ thông là giúp cho học sinh phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đức, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam Xã hội Chủ nghĩa Tuy nhiên một thực trạng đáng lo ngại hiện nay là mặc dù
về mặt kiến thức học sinh có thể nắm chắc, hiểu sâu và rộng hơn do có đầy đủ điều kiện và phương tiện học tập Nhưng do hội nhập kinh tế, cơ chế thị Trường mở cửa giúp cho kinh tế xã hội, khoa học kĩ thuật phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của con người được nâng cao, đó là những mặt tích cực đáng khích lệ; song song đó,
nó còn làm phát sinh những vấn đề rất đáng quan tâm và lo ngại đó là bản sắc văn hóa dân tộc có nguy cơ bị đe dọa, những nét đẹp thuần phong mĩ tục dần dần đi vào quên lãng đối với một bộ phận không nhỏ người Việt Nam hiện đại, nhất là đối với
Trang 2lứa tuổi thanh thiếu niên, lứa tuổi học sinh của chúng ta Các em có tư tưởng lệch lạc, kém ý thức trong các mối quan hệ tập thể, cộng đồng, quên đi những nét đẹp văn hóa của người Việt Nam, chạy theo lối sống cá nhân, thực dụng Đây không chỉ
là mối quan tâm, là niềm trăn trở của riêng bản thân tôi - một giáo viên dạy học môn Ngữ văn mà còn là nỗi niềm trăn trở của nhiều bậc phụ huynh, của những người làm công tác giáo dục, của các cấp lãnh đạo hiện nay;
- Xuất phát từ nhu cầu thực tế trên, với tư cách là một giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn trong Trường Trung học Cơ sở, tôi luôn trăn trở làm thế nào để hướng học sinh của mình vào việc học văn không chỉ để có kiến thức về văn học, có kĩ năng sử dụng ngôn ngữ, tạo lập văn bản mà còn là hướng đến vẻ đẹp của con người, nhận ra giá trị của con người qua các hình ảnh, nhân vật trong tác phẩm, nhận ra giá trị nhân văn để bản thân các em hướng tới vẻ đẹp “chân, thiện, mĩ” Đây là lí do thôi thúc tôi viết chuyên đề “Nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức, hoàn thiện nhân cách học sinh thông qua dạy học môn Ngữ văn trong Trường Trung học Cơ sở”;
Trong chuyên đề này, bên cạnh việc giúp cho học sinh hứng thú hơn, tích cực hơn trong học tập môn Ngữ văn còn tạo được sự phát triển toàn diện về trí tuệ, tâm hồn, về thẩm mĩ và hiểu biết để hoàn thiện nhân cách Cụ thể
Ưu điểm
- Về giáo viên: Tạo sự năng động, trực quan, sáng tạo và làm cho tiết dạy phong phú không bị đơn điệu và nhàm chán trong các khối lớp từ 6 đến 9.Thông qua tiết dạy, giáo viên có thể lồng ghép giáo dục kĩ năng sống, rèn luyện về đạo đức, hình thành và hoàn thiện nhân cách cho học sinh;
Trang 3- Về học sinh: Ham thích, say mê trong tiết học; khả năng tiếp thu, cảm thụ nội dung bài học được nâng cao rõ rệt Thông qua nội dung bài học bản thân các em rút ra được những kinh nghiệm sống quý báu, hoàn thiện nhân cách của bản thân;
Khuyết điểm: Bản thân người viết đã phát hiện ra giải pháp, nhưng đôi khi trong quá trình giảng dạy lại chưa sử dụng một cách triệt để và đạt hiệu quả cao nhất
3.2 Nội dung đề nghị công nhận là sáng kiến
3.2.1 Mục đích của chuyên đề
Qua việc dạy học các phân môn trong bộ môn Ngữ văn kết hợp với tình hình thực tế xã hội giúp học sinh hứng thú, say mê và tích cực hơn trong học tập, giúp các
em rút ra được những bài học quý trong cuộc sống từ đó hoàn thiện về đạo đức và nhân cách của bản thân
3.2.2 Nội dung chuyên đề
Thứ nhất: Tìm hiểu vai trò của môn Ngữ văn đối với việc giáo dục và hình
thành đạo đức, nhân cách, lối sống của học sinh
Maxim Gorki từng nói: “Văn học là nhân học” Còn Jean Paul Santre thì cho rằng: “Về nguyên tắc, nhà văn hướng tới tất cả mọi người”; “Về bản chất, văn học là tính chủ quan của một xã hội luôn vận động” Văn học là một nghệ thuật rất gần gũi với con người, giúp phát triển nhân cách con người, giúp người hiểu người hơn Văn học xuất phát từ con người và dù nó có bay cao, bay xa, dù có thăng hoa đến đâu cũng hướng đến con người Nhưng hiện nay một số học sinh lại ngán ngẫm giờ học Ngữ văn vì các em chưa nhìn ra giá trị đích thực của nó Bất cứ ai muốn thành công
Trang 4trong bất kì lĩnh vực nào của cuộc sống cũng cần đến vốn sống và vốn ngôn ngữ mà văn chương mang lại Vì vậy theo tôi, việc cần làm ngay là kéo văn chương trở về với cuộc sống, để học sinh quan tâm đúng mức đến nó;
Chúng ta đã từng nghe nói rất nhiều về vai trò của văn chương đối với đời sống tinh thần con người Với chức năng vốn có của nó, văn chương có thể “nhân đạo hóa con người” Văn học có vai trò quan trọng trong đời sống và sự tư duy của con người Nó chứa đựng một nội dung phong phú, đa dạng về văn hóa, tư tưởng, tinh thần dân tộc nên bộ môn Ngữ văn chiếm một vị trí xứng đáng trong nhà Trường Dạy học Ngữ văn là dạy làm người, dạy cho học sinh các kĩ năng sống, cách giao tiếp, ứng xử, giúp học sinh hoàn thiện nhân cách con người Vì vậy, trong quá trình giảng dạy giáo viên cần phải kết hợp giảng văn để giáo dục đạo đức cho học sinh Trong bài học ta có thể giảng cái hay, cái đẹp của văn đồng thời có thể dạy bao nhiêu cái hay, cái đẹp khác nữa ở trong đó về tư tưởng, tâm hồn, lẽ sống
Thứ hai: Tìm hiểu mối quan hệ giữa hoạt động dạy học Ngữ văn và giáo dục
đạo đức, lối sống, hoàn thiện nhân cách cho học sinh;
Trong quá trình học tập thì môn học nào cũng cần phải gắn liền giữa học và hành Các em không chỉ được học kiến thức cơ bản của bài học trên phương diện lí thuyết mà còn phải vận dụng nó vào trong thực tế Thực chất của việc hướng dẫn học sinh chiếm lĩnh kiến thức về văn học và dạy học sinh làm người là hai vấn đề phải song hành và đan xen nhau Vì thế giáo dục của thời kì đổi mới, ngoài các môn học như Giáo dục công dân, các hoạt động ngoại khóa nhằm “chăm sóc tinh thần” cho học sinh, vấn đề dạy người đã được lồng ghép trong tất cả các môn học chính
Trang 5khóa, đặc biệt là môn Ngữ văn Đối với một tiết dạy Ngữ văn, ngoài việc hình thành kiến thức về tác giả, tác phẩm, nội dung tư tưởng, giá trị nghệ thuật, hay hình thành một đơn vị kiến thức tiếng Việt, tập làm văn thì việc lồng ghép giáo dục kĩ năng giao tiếp, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục đạo đức cho học sinh rất cần được chú trọng Vì vậy hoạt động dạy và học Ngữ văn phải có mối quan hệ hữu cơ với nhau, giúp học sinh tiếp thu cũng như có cái nhìn toàn diện về giá trị nội dung, nghệ thuật
mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm hay tác dụng của một đơn vị kiến thức tiếng Việt, tập làm văn Từ đó giúpcác em rút ra bài học về giao tiếp, về đạo đức, lối sống mà vận dụng vào thực tế của bản thân;
Thứ ba: Tăng cường giáo dục đạo đức, lối sống, hoàn thiện nhân cách cho
học sinh qua giờ dạy ngữ văn
Để tiến hành lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống, hoàn thiện nhân cách cho học sinh qua giờ dạy ngữ văn đạt hiệu quả, chúng ta cần phải
- Nắm vững tâm sinh lí lứa tuổi học sinh: Đặc điểm tâm lí của học sinh Trung học cơ sở, đây là giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ con sang người lớn Các em cũng thích được khen, thích được thầy cô, bạn bè, cha mẹ biết đến những mặt tốt, những ưu điểm, những thành tích của bản thân Nếu trong quá trình giáo dục đạo đức chúng ta quá nhấn mạnh về khuyết điểm của học sinh, luôn nêu cái xấu, những cái chưa tốt trong đạo đức của các em thì sẽ đẩy các em vào tình trạng tiêu cực, chán nản, thiếu
tự tin, thiếu sức vươn lên Để thực hiện nguyên tắc này đòi hỏi người thầy phải hết sức trân trọng những mặt tốt, những thành tích của học sinh dù chỉ là những thành tích nhỏ, dùng những gương tốt của học sinh trong Trường và những tấm gương
Trang 6người tốt việc tốt khác để giáo dục các em Phải tôn trọng nhân cách học sinh, đồng thời đề ra yêu cầu ngày càng cao đối với học sinh Muốn xây dựng nhân cách cho học sinh người thầy cần phải tôn trọng nhân cách các em Tôn trọng học sinh, thể hiện lòng tin đối với học sinh là một yếu tố tinh thần có sức mạnh động viên học sinh không ngừng vươn lên rèn luyện hành vi đạo đức Khi học sinh tiến bộ về đạo đức, chúng ta cần kịp thời có yêu cầu cao hơn để thúc đẩy các em vươn lên cao hơn nữa Trong công tác giáo dục đòi hỏi người thầy phải yêu thương học sinh nhưng phải nghiêm với chúng, nếu chỉ thương mà không nghiêm học sinh sẽ lờn và ngược lại thì các em sẽ sinh ra sợ sệt, rụt rè, không dám bộc lộ tâm tư tình cảm, do
đó người thầy không thể uốn nắn tư tưởng, xây dựng tình cảm đúng đắn cho học sinh được Giáo dục đạo đức phải phối hợp với tìm hiểu đặc điểm lứa tuổi học sinh Trung học cơ sở và đặc điểm hoàn cảnh cá nhân học sinh Mà đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Trung học cơ sở là quá phức tạp và nhiều mâu thuẫn, do đó phải có những hình thức, biện pháp giáo dục thích hợp Cần phải chú ý đến cá tính, giới tính của các em Đối với từng em, học sinh nữ, học sinh nam, cần có những phương pháp giáo dục thích hợp, không nên đối xử sư phạm đồng loạt với mọi học sinh Muốn vậy người thầy phải sâu sát học sinh, nắm chắc từng em, hiểu rõ cá tính để có những biện pháp giáo dục phù hợp;
- Trong công tác giáo dục đạo đức, người thầy cần phải có nhân cách mẫu mực
và phải đảm bảo sự thống nhất giữa các ảnh hưởng giáo dục đối với học sinh Kết quả công tác giáo dục đạo đức học sinh trong giờ học Ngữ văn ở Trường Trung học
cơ sở cũng phụ thuộc rất lớn vào nhân cách của thầy cô giáo Lời dạy của thầy cô dù hay đến đâu, phương pháp sư phạm dù khéo léo đến đâu cũng không thay thế được
Trang 7những ảnh hưởng trực tiếp của nhân cách người thầy với học sinh Lúc sinh thời Bác
Hồ đã có lời dạy chúng ta về rèn luyện đạo đức cách mạng, đạo đức công dân: “… Giáo viên phải chú ý cả tài, cả đức, tài là văn hóa chuyên môn, đức là chính trị Muốn cho học sinh có đức thì giáo viên phải có đức…Cho nên thầy giáo, cô giáo phải gương mẫu, nhất là đối với trẻ con” (trích các lời dạy của Bác về rèn luyện đạo đức cách mạng, đạo đức công dân;
- Giáo viên đứng lớp trong giờ học Ngữ văn: phải lồng ghép giáo dục đạo đức, hoàn thiện nhân cách học sinh thật khéo léo, linh hoạt, kịp thời phải uốn nắn những biểu hiện sai trái, lệch lạc của học sinh Muốn như vậy chúng ta cần phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, phải tạo tâm lí thoải mái, nhẹ nhàng cho học sinh trên nhiều phương diện: giọng nói nhẹ nhàng, lượng kiến thức nhẹ nhàng, lượng câu hỏi vừa phải, học sinh có giây phút được lắng đọng trong cảm xúc của tác phẩm, được suy nghĩ về một vấn đề mà các em muốn tự mình khám phá… hoạt động của giờ học phải diễn ra thật tự nhiên không hề gò ép, miễn cưỡng Giáo viên phải làm sao khơi gợi hứng thú say mê, có nhu cầu khám phá cho học sinh Nói như nhà văn Tạ Duy Anh thì “ bản chất của việc học văn là khám phá những bí mật về vẻ đẹp, khám phá những bí mật về con người, khám phá sự kì lạ của ngôn ngữ… khi đó mỗi giờ học văn giống như một cuộc thám hiểm vào những miền đất mới luôn hứa hẹn vô số bất ngờ, thú vị” Người thầy phải là người hướng các em đi đến những miền đất ấy Giáo viên phải gây cho học sinh có tình cảm, thái
độ đúng đắn trước những con người, sự việc, vấn đề… mà tác phẩm đề cập, phản ánh Đó là những tình cảm, thái độ: vui -buồn, yêu - ghét, ca ngợi- phê phán Sau đó, bằng những khả năng sư phạm của mình, thầy chính là người lắng nghe để các em
Trang 8bộc lộ những tư tưởng, tình cảm, thái độ đó, từ đó khen ngợi, biểu dương hay điều chỉnh, uốn nắn kịp thời;
- Xác định nội dung bài học để liên hệ giáo dục kĩ năng giao tiếp, đaọ đức, hoàn thiện nhân cách học sinh Giáo viên cần định hướng trước: khi học phần Văn học dân gian, các em được đến với thế giới của những con người lương thiện, trung thực, thẳng thắn qua nhân vật Thạch Sanh, biết phê phán thói huênh hoang, kiêu ngạo của chú ếch trong đáy giếng; thấy được sức mạnh của sự đoàn kết qua các nhân vật Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng Giúp các em bồi đấp tình yêu quê hương, đất nước, đồng cảm chia sẻ với những vất vả của người nông dân qua những bài ca dao về tình cảm quê hương, đất nước, con người Hay khi học phần văn học Trung đại, học sinh
có điều kiện suy ngẫm và học tập những hành vi ứng xử lịch lãm giữa người với người qua nhân vật Lục Vân Tiên; còn văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 các
em biết trân trọng những phẩm chất cao đẹp, chia sẻ với những vất vả và sự bế tắc của người nông dân trước cách mạng tháng Tám qua nhân vật chị Dậu, lão Hạc,… Khi thực hiện các tiết tiếng Việt, chúng ta sẽ giáo dục, rèn luyện kĩ năng sử dụng ngôn ngữ ứng xử tốt trong giao tiếp, trong cuộc sống Qua những giờ học giáo viên không chỉ tạo ra những chuẩn mực trong giao tiếp, ứng xử, tạo niềm tin để các em chia sẻ tình cảm, quan niệm, suy nghĩ từ bài học đến thực tế cuộc sống Từ đó uốn nắn học sinh có những kĩ năng sống, biết cách giao tiếp, ứng xử có văn hóa như cách chào, biết thưa gửi, biết lắng nghe ý kiến của người khác, biết nhận ra cái hay, cái đẹp trong cuộc sống qua nội dung bài học;
Trang 9- Tích hợp giáo dục đạo đức, lối sống, hoàn thiện nhân cách cho học sinh trong giờ học Ngữ văn
Bước 1: Chuẩn bị tiết dạy
Đây là khâu đầu tiên và cũng là quan trọng nhất, quyết định hiệu quả của cả một quá trình dạy học Để thực hiện tốt khâu này đòi hỏi nguời giáo viên khi soạn giáo án phải có sự đầu tư, nghiên cứu kĩ chương trình bộ môn, nội dung bài dạy, tiết dạy đề có thể xem xét, lựa chọn những nội dung, những phần, những ý nào trong bài học cần tích hợp giáo dục học sinh, nội dung giáo dục là gì và bằng hình thức nào Đây là bước cực kì quan trọng, nó sẽ quyết định sự thành công về mặt giáo dục của tiết học
Bước 2: Thực hiện trên lớp
Đây là khâu quyết định hiệu quả cho cả một quá trình chuẩn bị công phu của người giáo viên Nó đòi hỏi người giáo viên phải có sự thành thạo và chu đáo khi lên lớp Có thể tích hợp giáo dục bằng nhiều hình thức như qua lời bình giảng của giáo viên, qua vấn đáp để học sinh tự trả lời, tự bộc lộ, nhận xét, đánh giá và rút ra bài học cho bản thân; qua việc giáo viên cho học sinh quan sát tranh ảnh, đoạn phóng sự, có liên quan đến nội dung bài vừa học để các em nhận xét rút ra bài học cho bản thân trong cuộc sống; hay qua các câu hỏi trình bày nhận xét, cảm nhận về một nhân vật, chi tiết trong tác phẩm văn học; những bải văn nghị luận văn học, nghị luận xã hội hoặc tổ chức thảo luận nhóm, trò chơi nhóm nhỏ để học sinh vừa rút ra kiến thức vừa thấy được sức mạnh, hiệu quả của sự chung sức, đoàn kết trong học tập Tất cả ngững hình thức này chúng ta có thể tiến hành linh hoạt tùy thuộc vào nội
Trang 10dung tiết dạy, đặc thù của phân môn cũng như trình độ kiến thức và khả năng tiếp nhận của từng khối, lớp học sinh sao cho vừa phù hợp vừa đạt hiệu quả cao nhất, vừa làm cho giờ học Ngữ văn trở nên thu hút học sinh, không khí lớp học trở nên sôi nổi mà qua tiết học ngoài kiến thức bộ môn các em còn rút ra được những bài học bổ ích về cách ứng xử, cách giao tiếp và cách sống tốt;
Ví dụ trong chương trình Ngữ văn lớp 6, khi dạy phần văn học dân gian, ở văn
bản “Thạch Sanh”, sau khi phân tích chúng ta có thể có thể hỏi các em: Qua văn bản
em có nhận xét về nhân vật Thạch Sanh/ nhân vật Lí Thông? Hay “Qua văn bản này
em rút ra được bài học gì cho bản thân?” Sau khi học sinh trình bày ý kiến, giáo
viên có thể bổ sung, nhấn mạnh nội dung giáo dục Hay ở văn bản “Ếch ngồi đáy
giếng” ta có thể hỏi các em “Em có nhận xét gì về nhân vật con Ếch?” Sau đó
chúng ta có thể liên hệ đến những việc làm trong cuộc sống hiện nay mà các em có thể mắc phải và hậu quả của nó để giáo dục học sinh cần phải biết quan sát, học hỏi
và sống khiêm nhường với mọi người xung quanh;
Hoặc ở chương trình Ngữ văn lớp 7 về văn bản "Ca Huế trên sông Hương", đối với một học sinh quê ở tỉnh Bến Tre thì ca Huế là một hoạt động hoàn toàn xa lạ đối với các em Vậy nếu các em không biết về ca Huế thì dù giáo viên giảng bài có hay cách mấy học sinh cũng không hiểu biết, giáo viên có giảng bình sâu sắc cách mấy thì học sinh cũng khó mà cảm nhận được cái hay, cái đẹp của hình thức nghệ thuật văn hóa truyền thống này Vậy làm thế nào để các em có thể hiểu rõ, hiểu sâu
và có thể cảm nhận được vẻ đẹp của ca Huế ? Ngoài nội dung văn bản giáo viên cần chiếu cho học sinh xem một đoạn biểu diễn ca Huế để học sinh thấy được sự khác