MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG DẠY-HỌC VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI Ở TRUNG HỌC CƠ SỞ Phần I ĐẶT VẤN ĐỀVăn chương nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữ văntrung học cơ sở ,gồm nhữ
Trang 1MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG
DẠY-HỌC VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI Ở TRUNG HỌC CƠ SỞ
Phần I
ĐẶT VẤN ĐỀVăn chương nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữ văntrung học cơ sở ,gồm những sáng tác dân gian, văn thơ cổ điển, văn thơ hiện đại đượcchọn và bố trí song song với chương trình văn học dân tộc Cùng với văn học dân tộc, vănchương nước ngoài đã góp phần tạo điều kiện cho học sinh mở rộng tầm nhìn và khả năngcảm thụ tinh hoa văn hoá nhân loại, hiểu biết thêm về cuộc sống và tài năng sáng tạo củacác dân tộc từ đó hiểu rõ hơn đất nước, dân tộc và văn hoá dân tộc đồng thời phát triểntinh thần quốc tế và ý thức về cộng đồng văn hoá nhân loại
Đó là những sáng tác được chọn lọc trong kho tàng văn học của các dân tộc Nói rộng
ra đó là tinh hoa văn hoá nhân loại đủ sức vượt qua sự thử thách khắc nghiệt của thời gian,của không gian đến với chúng ta hôm nay Ta bắt gặp ở đây những tác phẩm đã thành mẫu
mực của văn học thế giới từ các chuyện cổ tích như :Cây bút thần (Trung Quốc), Ông lão
đánh cá và con cá vàng (Nga ) cho đến các tác phẩm văn chương nổi tiếng của các nhà
văn lớn của các dân tộc cũng là của thế giới như Đôn- ki-hô-tê” của (Xéc-van-tét), Cô bé
bán diêm của (An-đéc-xen), Chiếc lá cuối cùng của (OHen-ry), thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ;
Trang 2Truyện của Lỗ Tấn, A Tôn-xtôi, Mô-pa-xăng, Giắc Lơn-đơn, Ai-ma-tốp, các trích đoạnkịch cổ điển Pháp, Anh của Mô-li-e, Sếc-xpia.
Nhìn chung, đó là những tác phẩm rất giàu giá trị nhân bản, giàu tinh thần dân tộc cótác dụng rất lớn trong việc giáo dục tình cảm cao đẹp, bồi dưỡng tâm hồn trong sáng và ýthức vươn tới điều thiện để phát triển và hoàn thiện nhân cách cho học sinh Đó còn lànhững tác phẩm có giá trị nghệ thuật lớn, đạt trình độ mẫu mực được viết ra bởi tài nghệbậc thầy của các nhà văn xuất sắc
Tuy nhiên, trong thực tế dạy và học tác phẩm văn chương nước ngoài ở trung học cơ
sở hiện nay gặp rất nhiều khó khăn mà trước hết khó khăn lớn nhất là khoảng cách khá lớn
về không gian và thời gian, về lịch sử và tâm lý Đứng trước nhiều tác phẩm văn chươngnước ngoài, nhiều giáo viên nhất là học sinh cảm thấy vô cùng xa lạ Nếu không được giảithích, hướng dẫn thì trong tiếp cận khó mà hiểu, cảm nổi
Khó khăn lớn thứ hai là chúng ta dạy và học văn chương nước ngoài trong điều kiệntài liệu, sách vở phục vụ cho tham khảo còn khan hiếm Nhiều tác phẩm ,giáo viên mớiđược nghe lần đầu tiên Nhiều tác phẩm ,giáo viên nghe tên nhưng chưa được một lầnđược nhìn tận mắt Hầu hết tác phẩm được đưa vào chương trình giáo viên chỉ biết đượcqua sách giáo khoa, qua tóm tắt, qua trích đoạn khó khăn này không phải một sớm mộtchiều mà khắc phục được
Trước những thực trạng khó khăn trong việc tiếp cận, việc dạy và học các tác phẩmvăn chương nước ngoài như vậy, với tấm lòng yêu nghề, yêu bộ môn và trong thực tếgiảng dạy ,tôi đã cùng nhiều đồng nghiệp tìm ra những hướng dạy, bàn cách khắc phụcnhững khó khăn trên để góp phần nâng cao hiệu quả của các giờ học ngữ văn Trong
Trang 3khuôn khổ của đề tài này, tôi xin mạnh dạn góp thêm " Một vài kinh nghiệm trong học văn học nước ngoài ở THCS".
dạy-Phần II
GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I, Điều tra thực trạng trước khi nghiên cứu:
Trước khi nghiên cứu và thực nghiệm đề tài này tôi đã cùng với các đồng nghiệptrong nhóm Ngữ văn của nhà trường tiến hành khảo sát các tiết dạy và học phần văn họcnước ngoài trong chương trình đối với các khối lớp 6, 7, 8,9 trong năm học: 2009- 2010
1 Hình thức và nội dung khảo sát:
Tập trung vào mảng kiến thức thuộc phần văn học nước ngoài đã dạy thực tế trongchương trình ở các khối 6, 7, 8, 9 của năm học: 2009-2010
+ Thông qua các buổi sinh hoạt tổ, nhóm chuyên môn, qua dự giờ đồng nghiệp, thămlớp rút kinh nghiệm và đánh giá chất lượng, kết quả của các tiết dạy và học từ đó rút ranhững phương pháp và biện pháp chung trong dạy và học các loại thể văn học nước ngoài + Sử dụng phiếu học tập với những câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra việc nắm kiến thứcbài học, sự hiểu biết của học sinh về các tác giả, tác phẩm văn học nước ngoài
+ Tiến hành cho học sinh làm các bài kiểm tra viết để đánh giá tổng quát khả năng cảmthụ, phân tích những giá trị nghệ thuật và nội dung của các tác phẩm văn học nước ngoài
2, Kết quả khảo sát:
Trang 4Qua thực tế và kết quả khảo sát tôi nhận thấy rằng:
+ Sự hiểu biết của học sinh về các tác giả cũng như các tác phẩm văn học nước ngoài
được học trong chương trình còn rất hạn chế
+ Khả năng tiếp thu và cảm nhận những tác phẩm văn chương nước ngoài chưa cao
+ Kỹ năng phân tích và cảm thụ những giá trị đặc sắc về nghệ thuật và nội dung các tác
phẩm văn chương nước ngoài còn hời hợt và chưa sâu sắc Vì vậy số bài đạt điểm khá
chưa cao
Trang 5+ Ở một vài giáo viên sự hiểu biết về phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệm thẩm mĩcủa dân tộc đó sản sinh ra tác phẩm chưa thật sâu sắc, chưa có điều kiện đọc trọn vẹn cáctác phẩm có đoạn trích được dạy.
II, Những công việc thực tế đã làm và kết quả đạt được.
1b Tìm hiểu những vấn đề liên quan đến tác phẩm:
Sự hiểu biết về tác giả, về thời đại, về đất nước đó sản sinh ra tác phẩm, những đặcsắc về thiên nhiên, về tập tục xã hội nhất là về tâm lý dân tộc sẽ giúp ta hiểu và cảm tácphẩm văn chương nước ngoài rất nhiều Những điều đó không dễ gì có đươc nếu chúng takhông tìm tòi học hỏi
Chúng ta sẽ không cảm và hiểu tốt đoạn trích " Đánh nhau với cối xay gió"trong
Đôn-ki hô tê của Xéc-van-tét nếu ta không hiểu biết gì về đất nước Tây Ban Nha thời trung cổ,
sự tan giã của ý thức hệ phong kiến và sự hình thành của ý thức hệ tư sản
Trang 6Vì vậy việc tìm đọc các tài liệu có liên quan trên các tạp chí, các sách báo rất cần thiếtđối với giáo viên và học sinh nhất là giáo viên trong việc dạy học tác phẩm văn chương,nhất là tác phẩm văn chương nước ngoài.
1c Muốn dạy tốt tác phẩm cần hiểu đúng tác phẩm:
Muốn dạy tốt văn bản thì phải hiểu đúng nó, tìm hiểu nó đúng trong vị trí tác phẩm,hiểu được toàn bộ tác phẩm và dụng ý nghệ thuật của tác giả ,từ đó mới lựa chọn được vấn
đề và cách hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá và lĩnh hội cho phù hợp với trình độhọc sinh Đây là một yêu cầu cao song với tác phẩm văn chương nước ngoài thì việc hiểuđúng tác phẩm là một yêu cầu quan trọng
Hầu như giáo viên chỉ mới biết được nhà văn Giắc-lơn-đơn và "Tiếng gọi nơi hoang
dã" qua một đoạn trích không trọn vẹn trong sách giáo khoa Cũng vì vậy mà chưa hiểu
được tinh thần của văn bản cũng như chưa hiểu sâu sắc tác giả và nội dung toàn bộ tácphẩm Thực ra, đây chỉ là một đoạn trích trong tác phẩm
' Tiếng gọi nơi hoang dã"của Giắc-lơn-đơn, một nhà văn Mỹ nổi tiếng thế kỷ XIX đầu thế
kỷ XX “Tiếng gọi nơi hoang dã" là một kiệt tác của nhà văn nhằm chứng minh: mâu
thuẫn giữa sự tạn bạo dã man của cái gọi là văn minh và sự tự do của loài vật sống hoang
dã trong thiên nhiên Kiệt tác này được nhà văn viết từ 1903
Truyện kể về số phận của con chó Bấc bị bắt cóc mang đi khỏi trang trại của một ngườichủ giàu có ở Ca-li-phoóc-ni-a, và bị ném vào vùng Bắc cực hoang dã trong cuộc săn vàngcủa con người Thiên nhiên nguyên thuỷ, sự nghiệt ngã tàn bạo của môi trường đã đánhthức và làm phát triển mạnh mẽ trong đáy sâu thẳm của nó những bản năng thú dữ của tổtiên nó Nó đã sống với đủ hạng người phần lớn họ là những kẻ độc ác, tàn bạo đối với thú
Trang 7vật Chỉ có một người là chiếm được thiện cảm của nó bằng lòng nhân đạo và tình thươngyêu rộng lớn Đó là Giôn Thoóc Tơn.
Truyện toát lên một nhân sinh quan rõ rệt: Lòng thương yêu loài vật, ông cho rằng chỉ
có trên cơ sở một tình thương yêu vô hạn đối với loài vật mới chiến thắng được những convật, thậm chí là những con vật dữ tợn
Tình yêu thương thực sự và nồng nàn đến mức cuồng nhiệt dấy lên trong lòng con chóBấc thì đến Giôn Thoóc Tơn mới khơi dậy được những điều đáng tìm hiểu là vì sao màBấc yêu thương Giôn Thoóc Tơn đến mức có những hành động đep đẽ thế? Bởi vì conngười này đã cứu sống nó Nhưng hơn thế nữa, con người này là một ông chủ lý tưởng.Anh chăm sóc chó của mình như thể chính nó là con cái của anh vậy
Có đọc toàn bộ tác phẩm ta mới thấy hết tình thương yêu thực sự của Giôn ThoócTơn đối với loài vật mà cụ thể là đối với con chó Bấc trong sự so sánh với bao nhiêu ôngchủ trước đó, trong bối cảnh khốc liệt của cuộc hành trình dai dẳng dài dặc trên những conđường ngập tuyết, trong cơn tuyệt mệnh của đàn chó Chính đây mới là phần cốt yếu củatác phẩm, mới là dụng ý nghệ thuật của tác giả Chỉ có trên cơ sở tình yêu vô hạn đối vớiloài vật mới chiến thắng được những con vật Nội dung của tác phẩm là thế, tư tưởng củatác phẩm cũng là thế nhưng nếu chỉ dựa vào tên của văn bản, qua hai chiến công của conchó, nhiều người chỉ thấy nổi lên hình ảnh “Con chó Bấc” mà thôi
2, Những công việc thức tế đã làm:
Dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài cũng là dạy-học tác phẩm văn chương nóichung Đó cũng là tác phẩm văn chương dân gian, văn chương cổ điển và văn chương hiệnđại Đó cũng là tác phẩm trữ tình và tự sự Dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài cũng
Trang 8đến phải vận dụng các phương pháp và biện pháp dạy học tác phẩm văn chương nói chungnhưng với tác phẩm văn chương nước ngoài, do những đặc điểm, những khó khăn như đãnói ở trên nên ta cần vận dụng những hình thức, biện pháp sao cho hợp lý và đạt được hiệuquả giờ dạy.
2a Tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác tác phẩm:
Tác phẩm văn chương bao giờ cũng mang trên mình dấu ấn của một thời lịch sử nhấtđịnh Vì vậy việc tìm hiểu bối cảnh lịch sử và hoàn cảnh sáng tác bao giờ cũng là một yêucầu có tính nguyên tắc Dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài thì việc tìm hiểu bốicảnh lịch sử và việc sáng tác thật là việc vô cùng quan trọng Vì đây là những điều rất xa lạđối với học sinh Sự phụ thuộc của tác phẩm văn chương vào hoàn cảnh lịch sử sẽ rất khógiải thích cho học sinh nếu như không gắn liền với những điểm phân tích, đánh giá chungvới hoàn cảnh cuộc sống và hoạt động sáng tác của nhà văn Có như thế mới giúp họcsinh có điều kiện tìm hiểu sâu tác phẩm
Ví dụ: Dạy học bài: “Thạch Hào lại”( Kẻ lại ở thạch hào) của Đỗ Phủ mà không đảđộng gì đến hoàn cảnh xã hội, đến sự biến An Lộc Sơn và Sử Tư Minh (755-763) và sựphức tạp của các mâu thuẫn trong xã hội đương thời của Trung Quốc thì cũng khó mà hiểuđược một cách đúng đắn bài thơ này
2b Tìm hiểu phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệm đạo đức, thẩm mĩ của dân tộc đã sản sinh ra tác phẩm trong mối tương quan với văn hoá dân tộc.
Để hiểu cảm đúng tác phẩm văn chương nước ngoài, giáo viên cần giúp học sinh hiểuđược phong tục, tập quán sinh hoạt cũng như quan niệm đạo đức, thẩm mĩ của dân tộc màtác phẩm phản ánh trong mối tương quan với nền văn hoá dân tộc mình
Trang 9Đặt tác phẩm văn học vào mối tương quan văn học của hai dân tộc là để khai thác đếncạn kiệt những tư tưởng hữu dụng cho đời sống tinh thần công dân tương lai, kích thíchnhững truyền thống tốt đẹp hiện tại, để hiểu sâu sắc hơn nhân loại.
Cho đến nay, dạy học văn học phục hưng Anh hay Tây Ban Nha trong nhà trường vẫn
là vấn đề khó với thầy và trò Thời đại phục hưng ở Châu Âu, từ Ý qua Pháp rồi đến nhiềunước Ở mỗi nước lại có màu sắc riêng Vì sao chàng Đôn- ki-hô-tê lại nói nhiều lời cócánh? Nhưng chính chàng lại là một hiệp sĩ đạo không hợp thời, hình ảnh hiệp sĩ đạo ởViệt Nam học sinh khó hình dung ra Đôn Ki-hô-tê yêu tự do, công bằng, nhân đạo, Xan-trô-pan-xa thì thực tế, lạc quan, lành mạnh, yêu đời Cả hai nhân vật chung đúc lại đã làmnổi bật truyền thống đạo đức của nhân dân Tây Ban Nha
Cái mê sảng và cả cái tỉnh táo đến siêu việt của Đôn-ki-hô-tê chứng tỏ Xéc-van-textán thành lý tưởng nhân đạo là tuyệt vời nhưng khó thực hiện được trong thời đại mà tầnglớp quý tộc lại toan làm cái đó là mơ hồ ảo tưởng Tác phẩm có nhạo báng sách hiệp sĩnhưng cơ bản vẫn là khẳng định khát vọng, lý tưởng nhân văn cao cả của những con ngườikhổng lồ trong một xã hội đầy đen tối xấu xa Nếu không cảnh giác, đấy chỉ là một ảotưởng, một trò cười lịch sử
Hoặc cái lối “vẽ trăng thấy mây”, “ý ở ngoài lời”, “ý đến mà bút chẳng cần đến”, hayviệc sử dụng vần (nhất, tam, ngũ bất luận; nhị , tứ, lục phân minh), những kiểu đối: Đốithanh, đối ý (24 loại), những bút pháp lấy“động” tả “tĩnh”; “cao” tả “thấp”; “quá khứ” tả
“hiện tại” trong thơ Đường cũng cần được học sinh hiểu biết trước khi đi sâu vào tìm hiểunhững bài thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ, Hạ Tri Chương
Trang 10Đặt tác phẩm trong mối tương quan văn hoá của hai dân tộc sẽ giúp cho việc nghiêncứu tác phẩm cụ thể nhận ra và làm phong phú hơn đời sống tâm hồn và tình cảm dân tộccủa mỗi người khi tiếp xúc với tác phẩm Trên thực tế trong quá trình tiếp xúc với tácphẩm dù thế nào cũng vẫn gợi ra sự liên tưởng so sánh nhất định nhưng trong chương trìnhvăn học nước ngoài ở Trung học cơ sở, có rất nhiều điểm khác nhau, thậm trí trái ngượcnhau trong cách cảm, cách nghĩ và cách diễn đạt bởi thế, để học sinh hiểu cảm đúng tácphẩm, cần phải giúp học sinh rút ngắn khoảng cách này lại.
2c Tìm hiểu mối quan hệ giữa văn bản ngôn từ và văn bản hình tượng.
Văn chương nước ngoài đến với giáo viên và học sinh đều qua lời dịch của các dịchgiả Văn bản tác phẩm mà giáo viên và học sinh được dạy-học là văn bản dịch chứ khôngphải là nguyên tác Như thế người dịch đã phải thực thi một hoạt động rất phức tạp là:
xa những bài thơ của Đỗ Phủ, Lý Bạch trong thơ Đường đều nằm trong trường hợp đó.Thế là việc bám lấy ngôn từ để khai thác như với trường hợp thơ nói chung là không thểđược Nhưng các đặc điểm khác của thi pháp bài thơ lại có thể giúp ta hiểu cảm bài thơ thì
Trang 11lại phải khai thác Tuỳ từng bài mà có cách vận dụng linh hoạt, sáng tạo để đạt hiệu quảcao trong các tiết dạy và học tác phẩm Đó là điều cần được quán triệt trong dạy học tácphẩm văn chương nước ngoài Ta có thể thấy, biện pháp so sánh, đối chiếu là biện phápđặc trưng, đắc dụng trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài Biện pháp
đó được thực hiện trong việc đối chiếu bản dịch với nguyên tác, so sánh các chi tiết, cáchình ảnh cùng một phong cách, một giọng điệu để giúp học sinh hiểu cảm tác phẩm sâusắc hơn
VD: Khi dạy văn bản "Tình dạ tứ"(Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh) của Lý Bạch, qua
biện pháp đối chiếu, so sánh bản dịch thơ với nguyên tác ta thấy:
Trong nguyên tác ta thấy nhà thơ viết là "minh nguyệt quang", bản dịch thơ dịch là
"ánh trăng rọi", dùng từ "rọi" (động từ), thay cho "sáng' (tính từ) đã làm nhạt mối liên
tưởng trong bài thơ vì trăng phải sáng nhà thơ mới nhầm là sương, hơn nữa, trăng rọi vàsương phủ làm cho bài thơ tăng thêm hai chủ thể, làm mờ đi cái chủ thể cô độc, nhớ quê.Trong nguyên tác chỉ có một chủ thể là Lý Bạch Trong bản dịch việc thêm hai chủ thểnữa đang hoạt động làm giảm đi cái thanh tĩnh, yên ắng của đêm khuya
Do đó để học sinh cảm nhận được sâu sắc hơn hai câu thơ đầu:
Sàng tiền minh nguyệt quang, Nghi thị địa thượng sương
Trang 12Bản dịch nghĩa theo nguyên tác là dịch "quang" là "sáng" Nhưng câu thơ dịch đổi thành "rọi" Em thấy "sáng" và "rọi" cũng như "chiếu" khác nhau như thế nào?
Em có thích từ "rọi" trong bản dịch này không? tại sao?
Tại sao nhà thơ lại xúc cảm từ một ánh trăng đầu giường?
Trong hai câu, câu nào là miêu tả, câu nào là biểu cảm? Quan hệ giữa tả và cảm có hợp lý không?
Với thể loại tác phẩm tự sự thì hình tượng nhân vật trong các bản dịch cần được tìmhiểu, khai thác đúng mức Nếu không sẽ khó lòng đạt được hiệu quả như mong muốn
Chẳng hạn ,với "chiếc lá cuối cùng" của O.Henry trong ngữ văn 8 Hình tượng “chiếc
lá cuối cùng” không chỉ gợi lại ở đó mà còn gợi ta đến tấm lòng của người nghệ sĩ nghèocủa nước Mĩ mà đặc biệt là tấm lòng của bác Bơ- men đã tạo lên kiệt tác “chiếc lá cuốicùng” Câu chuyện ngợi ca tình cảm trong sáng, cao đẹp của những nghệ sĩ chân chính, cangợi sự hy sinh quên mình của cụ Bơ- men để vẽ chiếc lá, cứu sống Giôn- xy
Những chiếc lá trường xuân , theo qui luật sinh tồn của tạo hoá, từng chiếc lá mộttheo mùa đông rét mướt qua đi chiếc lá cuối cùng sót lại không phải bởi cây ấy là câytrường xuân, không phải bởi lá cây là lá trường xuân mà bởi nét vẽ tài hoa của ông lão Bơ-men làm trường xuân lá ấy Cây tuy là trường xuân cũng không giữ được lá của mình.Người tuy hữu hạn nhưng lại giữ được lá
Vậy ra điều duy nhất để giữ được lá kia lại trên dương thế này là tấm lòng Tấm lòng
đã thăng hoa thành nghệ thuật Và nghệ thuật đã mang thiên chức cứu người Với O.Henrynghệ thuật phải phụng sự cái đẹp, phải phụng sự cuộc sống Mà cuộc sống, tồn tại trong ý