Lý do chọn đề tài: Đổi mới phương pháp dạy học là một yêu cầu quan trọng, tác động trực tiếpđến khả năng tiếp thu bài giảng của học sinh trong từng tiết học và quyết định lâudài đến chất
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài:
Đổi mới phương pháp dạy học là một yêu cầu quan trọng, tác động trực tiếpđến khả năng tiếp thu bài giảng của học sinh trong từng tiết học và quyết định lâudài đến chất lượng của giáo dục đào tạo Các nhà nghiên cứu phương pháp dạy học
đã không ngừng nghiên cứu, tiếp thu những thành tựu mới của lý luận dạy học hiệnđại để đưa nền giáo dục nước ta ngày càng tiến bộ, đáp ứng được nhu cầu học tậpngày càng cao của nhân dân Những năm gần đây, định hướng đổi mới phương phápdạy học đã được thống nhất theo tư tưởng tích cực hoá hoạt động học tập của họcsinh dưới sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên Học sinh tự giác chủ động tìm tòi,phát hiện, giải quyết nhiệm vụ nhận thức và có ý thức vận dụng linh hoạt, sáng tạocác kiến thức kỹ năng đã thu nhận được Nhưng những định hướng này cũng chỉ đếnvới giáo viên qua những tài liệu mang tính lý thuyết nhiều hơn là hướng dẫn thựchành Hoạt động chỉ đạo chuyên môn hay bồi dưỡng giáo viên vẫn thiếu nhiều vềviệc tìm hiểu nội dung, chương trình môn học hơn là tìm hiểu những vấn đề củachính phương pháp dạy học Chính vì thế không tránh khỏi việc hiểu và vận dụngđổi mới phương pháp dạy học một cách máy móc, thậm chí còn sai lệch ở một sốgiờ dạy, giáo viên không có phương pháp tổ chức tốt tiết dạy của mình Do đó nhiều
Trang 2tiết dạy không tạo ra được hứng thú học tập cho học sinh, gây nên tâm lý chán họcdẫn đến hiệu quả của giáo dục trong mấy năm gần đây rất thấp.
Trước những khó khăn của thực tiển giáo dục, chúng ta phải thực sự đổi mớiphương pháp dạy học, phải chấp nhận một giải pháp quá độ mang tính cải tiếnphương pháp dạy học với phương châm đổi mới là dạy học tạo điều kiện để học sinh
“suy nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn” nhằm đáp ứng yêu cầumới của xã hội, đáp ứng sự nghiệp Công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Đâykhông phải là vấn đề của riêng nước ta mà là vấn đề đang được quan tâm ở mọiquốc gia trong chiến lược phát triển nguồn lực con người phục vụ các mục tiêu kinh
tế - xã hội
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy đã được hơn 30 năm, kinh nghiệm rấtnhiều, nhưng tôi vẫn còn băn khoăn về cách dạy để tạo hứng thú học tập cho họcsinh, nhằm tổ chức tốt giờ dạy của mình góp phần nâng cao chất lượng giáo dục vàhiệu quả đào tạo Qua thực tế thử nghiệm trong thời gian qua, trong năm học này tôimạnh dạn đưa ra một số cải tiến phương pháp dạy học để mong sự góp ý, bổ sungcủa hội đồng khoa học và của bạn bè đồng nghiệp nhằm hoàn thiện hơn về các giảipháp dạy học của bộ môn, đem đến hiệu quả trong công việc của người thầy giáođứng trên bục giảng Đó chính là lý do mà tôi chọn đề tài này
II Phạm vi, đối tượng nghiên cứu và thời gian thực hiện
Trang 3Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:
- Được thực hiện trong phạm vi một lớp học
- Học sinh lớp 8E của trường THCS Hồng Thủy
Thời gian:
- Tiến hành thử nghiệm trong năm học 2011- 2012
Trang 4B - PHẦN NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN.
Môn Sinh học nói chung và Sinh học 8 nói riêng, là một môn học khoa họcthực nghiệm mà đòi hỏi học sinh tiếp nhận kiến thức bài học, thông qua việc quansát và nhận xét từ đặc điểm hình thái cấu tạo, những quy luật hoạt động, những đặcđiểm thích nghi với môi trường sống của giới sinh vật, thông qua quan sát trên tranh
vẽ, mô hình và các thí nghiệm dưới sự hướng dẫn của giáo viên
Học sinh khi tiếp thu kiến thức, không phải thụ động từ bài giảng của giáoviên, mà ngược lại phải độc lập chủ động quan sát và nghiên cứu thí nghiệm tranh
vẽ, mẫu vật, mô hình Từ đó rút ra kết luận và kiến thức hoàn chỉnh dưới sự chỉdẫn của giáo viên Có như vậy mới làm cho học sinh thực sự tư duy, sáng tạo, biếtlàm việc, nghiên cứu khoa học, giúp việc tiếp thu kiến thức được vững chắc, nhớ kỹ,
Trang 5nhớ lâu Làm tốt được điều này, chính là đã đáp ứng được yêu cầu về đổi mớiphương pháp dạy học hiện nay mà ngành giáo dục đặt ra
Đặc biệt trong những năm qua toàn ngành đang hưởng ứng cuộc vận động “ Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” do Bộ
trưởng bộ GD-ĐT phát động Do đó việc dạy một tiết sinh học theo yêu cầu đổi mới
có hiệu quả là một điều hết sức quan trọng, bởi lẽ học sinh muốn nắm chắc kiếnthức, cần đòi hỏi các em phải phát huy tính tư duy sáng tạo, chủ động khai thác kiếnthức, hiểu bài và vận dụng vào thực tế, đáp ứng với yêu cầu giáo dục trong giai đoạnmới
II THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN SINH HỌC Ở TRƯỜNG THCS HỒNG THỦY TRONG NHỮNG NĂM QUA.
Trong những năm qua, là một cán bộ quản lý, với cương vị Hiệu trưởng nhàtrường, bản thân tôi trực tiếp giảng dạy rất ít, tuy có kinh nghiệm nhưng chỉ dạy mộttuần hai tiết, trong quá trình đó, tôi thấy thực trạng của việc dạy học môn Sinh học
ở trường THCS Hồng Thuỷ như sau:
1 Về ưu điểm.
- Giáo viên nắm được hệ thống các phương pháp dạy học, phối hợp khá linhhoạt, tổ chức lớp học khá đa dạng và phong phú nên đã tạo ra nhiều tiết dạy sinhđộng, hấp dẫn, lôi cuốn được HS vào quá trình khám phá, tìm tòi lý thú, với sự hổtrợ tích cực của các phương tiện và thiết bị dạy học khá dồi dào
Trang 6- Cơ bản phân loại được hệ thống kiến thức trong chương trình theo quyếtđịnh 16 và chương trình giảm tải.
Từ đó, xác định được nhiệm vụ của người giáo viên khi dạy nhóm bài nào.Đồng thời biết lựa chọn và sử dụng đúng thiết bị dạy học
- Gắn công tác giảng dạy với thực tế cuộc sống, giúp học sinh khám phá đượcnhững điều mới mẽ thông qua bài học Đồng thời biết vận dụng được các kiến thức
đã học vào thực tế (như giải thích các hiện tượng xảy ra xung quanh mình)
- Các kỹ năng cơ bản về các thao tác biểu diễn trực quan, thao tác sử dụngthiết bị dạy học trong thí nghiệm được giáo viên sử dụng khá linh hoạt nhuầnnhuyễn, cơ bản đảm bảo các nguyên tắc khi sử dụng thiết bị dạy học
- Ban lãnh đạo nhà trường luôn quan tâm đến công tác đổi mới PPDH củagiáo viên, tạo điều kiện để tổ bộ môn thao giảng theo từng chuyên đề nhằm nângcao hiệu quả tiết dạy
- Cơ sở vật chất không ngừng được tăng cường như phòng học bộ môn, tranhảnh, thiết bị dạy học đáp ứng cho yêu cầu đổi mới
2 Tồn tại:
Trang 7Bên cạnh những ưu điểm rất cơ bản mà người giáo viên đạt được trong cáctiết dạy trên lớp, góp phần tích cực vào việc nâng cao chất lượng giáo dục, thì việcdạy học môn Sinh học vẫn còn gặp phải một số tồn tại cần phải khắc phục đó là:
2.1 Về phong thái:
- Có giáo viên đôi lúc lên lớp còn mất bình tĩnh, thiếu tự tin, đặc biệt khi cóngười dự giờ, thể hiện một phong thái gấp gáp, dẫn đến hỏi học sinh dồn dập có khingười dự cũng không theo dõi kịp
- Khả năng truyền cảm khi diễn đạt của giáo viên còn có hạn chế nhất định,khó lôi cuốn HS, khó gây hứng thú yêu thích học bộ môn
2.2 Một bộ phận giáo viên nhiều khi lên lớp nghiên cứu bài dạy chưa kỉ, dovậy không hiểu hết ý đồ của SGK, nên họ chưa hiểu sâu, cặn kẽ về kiến thức Từ đóviệc dẫn dắt, hình thành kiến thức bài học cho học sinh đôi khi còn thiếu tính hệthống Khai thác chưa đúng mức các thông tin ở kênh chữ và kênh hình Nên bàidạy có một trong những biểu hiện sau đây:
- Thiếu chặt chẽ, có tính áp đặt
- Dàn trải, ghi nhiều
- Thiếu khắc sâu kiến thức, đồng thời đi kèm với nó thiếu sự cũng cố và sự
mở rộng cần thiết kiến thức cho học sinh
- Thiếu sự liên hệ thực tế (hoặc bỏ qua hoặc không sát)
Trang 82.3 Việc hướng dẫn của GV thiếu tính cụ thể, học sinh chưa được định hướngđúng khi khai thác thông tin Mặt khác, hệ thống câu hỏi dẫn dắt có khi chưa đượcchọn lọc, thiếu câu hỏi gợi mở từ những câu lệnh của giáo viên, diễn đạt câu hỏikhông thoát ý Làm cho HS khó hiểu, ít tham gia xây dựng bài, làm cho tiết họcnặng nề.
2.4 Một số tiết dạy việc tổ chức học nhóm của giáo viên còn mang tính hìnhthức, không thực chất, giao việc chưa rỏ cho các đối tượng Nhiều tiết dự giờ chothấy giáo viên dành thời gian thảo luận cho học sinh quá ít, việc điều hành của nhómcòn nhiều hạn chế, do vậy một số thành viên của nhóm chưa được làm việc, kết quảthảo luận từ các nhóm còn vội vàng, hiệu quả chưa cao
2.5 Cùng với việc tăng cường về số lượng và chất lượng của thiết bị dạy họcthì việc sử dụng thiết bị dạy học trên lớp là nhu cầu không thể thiếu được đối vớiviệc giảng dạy bộ môn Sinh học Qua đó bồi dưỡng cho giáo viên kĩ năng sử dụngthiết bị và phương tiện dạy học ngày càng hoàn thiện Tuy vậy, cũng phải thấy rằngviệc sử dụng thiết bị phương tiện dạy học trong một chừng mực nào đó vẫn cònnhững sai sót nhất định (tuy không lớn và không phổ biến) đó là:
- Nhiều tranh giáo viên tự vẽ không đảm bảo tính chính xác và tính khoa học
- Khi biểu diễn các mẫu vật tự nhiên, nhiều khi nhiều học sinh không có mẫuvật để quan sát (trong khi phải đảm bảo nguyên tắc là mẫu vật phải đến tận tay họcsinh)
Trang 9- Khi biểu diễn các thí nghiệm chứng minh, có khi giáo viên chuẩn bị thiếuchu đáo, chưa thấy hết mọi khó khăn trong thao tác thí nghiệm, nên dẫn đến ngắtquảng giữa chừng, thậm chí có khi không thành công.
2.6 Việc đổi mới phương pháp dạy học chỉ đạt kết quả cao khi học sinh có sựđổi mới cách học Nhưng có giáo viên chưa thật coi trọng công việc hướng dẫn họcsinh chuẩn bị bài ở nhà, cũng như hướng dẫn cách học bộ môn Do vậy có một sốtiết dạy hiệu quả không được như mong muốn
Từ những thực trạng trên, bản thân tôi xin đưa ra một số giải pháp để khắcphục và hạn chế những tồn tại với mong muốn nâng cao hiệu quả dạy học môn Sinhhọc của giáo viên đối với bộ môn Sinh học 8 ở trường phổ thông cơ sở Nhằm gópphần thực hiện thành công đổi mới giáo dục phổ thông trong giai đoạn hiện nay
III MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN SINH HỌC LỚP 8 Ở TRƯỜNG THCS.
1 Trước hết giáo viên phải nắm được mục tiêu đã lượng hoá của từng bài, từng đơn đơn vị kiến thức được trình bày trong sách giáo viên
Đã từ nhiều năm nay, trong các giáo án của giáo viên mục tiêu bài học thườngđược viết chung chung Ví dụ như: “Nắm được khái niệm bài tiết … ” Với cáchtrình bày mục tiêu như vậy ta không có cơ sở để biết khi nào thì học sinh đã đạtđược mục tiêu đó Trong thực tế mục tiêu còn được hiểu là những điều mà ngườithầy sẽ phải làm trong quá trình giảng dạy
Trang 10Do đó với định hướng dạy học mới, mục tiêu của dạy học được thể hiện bằnglời khẳng định về kiến thức, kĩ năng và thái độ mà người học phải đạt được ở mức
độ nhất định sau tiết học (chứ không phải là hoạt động của giáo viên trên lớp nhưtrước đây) Mục tiêu của bài học sẽ là căn cứ để đánh giá chất lượng học tập của họcsinh và hiệu quả thực hiện bài dạy của giáo viên Do đó mục tiêu bài học phải cụ thểsao cho có thể đo được hay quan sát được, tức là mục tiêu bài học phải được lượnghoá rõ ràng Người ta thường lượng hoá mục tiêu bằng các động từ hành động Mỗiđộng từ có thể dùng ở các nhóm mục tiêu khác nhau
* Đối với nhóm mục tiêu kiến thức, ta lượng hoá theo 3 mức độ nhận thứcnhư sau:
a Mức độ nhận biết : Các động từ hành động thường được dùng để lượng hoá
mục tiêu ở mức độ này là: phát biểu, liệt kê, trình bày, nhận dạng…
b Mức độ thông hiểu: Các động từ hành động thường được dùng để lượnghoá mục tiêu ở mức độ này là: phân tích, so sánh, phân biệt, tóm tắt, liên hệ, xácđịnh……
c Mức độ nhận dạng vào các tình huống: Các động từ hành động thườngđược dùng để lượng hoá mục tiêu ở mức độ này là: giải thích, chứng minh, vậndụng…
*Đối với nhóm mục tiêu kĩ năng, có thể đưa ra 2 mức độ:
** Làm được một công việc
Trang 11** Làm thành thạo một công việc
Có thể lượng hoá mục tiêu kĩ năng bằng các động từ hành động sau: nhậndạng, liệt kê, thu thập, vẽ, phân loại, tính toán, làm thí nghiệm, sử dụng …
* Đối với nhóm mục tiêu thái độ, có thể lượng hoá bằng các động từ sau:tuân thủ, tán thành, hưởng ứng, chấp nhận, bảo vệ, hợp tác…
Dưới đây là một ví dụ về trình bày mục tiêu về kiến thức và kĩ năng của bài
học “Bài tiết nước tiểu” (thuộc chương trình lớp 8)
Nếu ta yêu cầu học sinh phải “nắm vững khái niệm bài tiết nước tiểu, tác dụng của bài tiết nước tiểu …” thì thực tế mục tiêu này chưa được lượng hoá vì ta
không có cơ sở để biết khi nào thì học sinh đã nắm vững những kiến thức này
Có thể lượng hoá mục tiêu này bằng các động từ hành động như sau:
- Nêu được tên các quá trình cơ bản của quá trình tạo thành nước tiểu ở mộtđơn vị chức năng của thận (mức độ “nhận biết”)
- Xác định được sự bài tiết các chất độc không cần thiết ở thận là cơ chế ổnđịnh một số thành phần của máu giúp cân bằng nội môi (mức độ “thông hiểu”)
- Biết vận dụng kiến thức đã học để giải thích được tại sao có thể chạy thậnnhân tạo và có thể giải thích được cơ sở khoa học cho bài sau (mức độ kiến thức
“vận dụng” và mức độ kĩ năng “làm được”)
Với những yêu cầu mới của xã hội đối với giáo dục, mục tiêu dạy học khôngchỉ là những yêu cầu thông hiểu, ghi nhớ, tái hiện kiến thức và lặp lại đúng, thành
Trang 12thạo các kĩ năng như trước đây, mà còn đặc biệt chú ý đến năng lực nhận thức, nănglực tự học của học sinh Những nội dung mới về mục tiêu này chỉ có thể hình thànhdần dần qua hệ thống nhiều bài học, nhiều môn học, và chỉ có thể đánh giá được saumột giai đoạn học tập xác định (sau một học kỳ, một năm học hoặc một cấp học …)nên thường ít được thể hiện trong mục tiêu của một bài học cụ thể.
2 Nghiên cứu các cách tổ chức cho học sinh hoạt động chiếm lĩnh kiến thức và kĩ năng phù hợp với mục tiêu đã được lượng hoá
2.1 Lựa chọn nội dung kiến thức để tổ chức cho học sinh hoạt động
Sách giáo khoa đã trình bày các đơn vị kiến thức theo định hướng hoạt động.Trong từng đơn vị kiến thức, giáo viên có thể tổ chức những hoạt động khác nhau đểgiúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức Căn cứ vào nội dung kiến thức trong sách giáokhoa, tuỳ điều kiện thiết bị cụ thể, thời gian học tập cho phép cũng như khả nănghọc tập của học sinh lớp học, giáo viên cân nhắc và lựa chọn nội dung để tổ chứccho học sinh hoạt động
Dưới đây xin gợi ý một số hoạt động thường gặp trong dạy học môn sinh học:
a Tổ chức tình huống học tập (chủ yếu là xác định nhiệm vụ học tập):
- Đặt câu hỏi nghiên cứu
- Nêu dự đoán
- Đề ra giả thuyết
b Thu thập thông tin:
Trang 13- Quan sát các sự kiện, hiện tượng, thí nghiệm.
- Tìm được những thông tin cần thiết từ sách, báo…
- Lập kế hoạch khám phá (ví dụ như: thiết kế thí nghiệm; lựa chọn dụng cụ,thiết bị; chỉ ra những điều cần xác định trong thí nghiệm, những yếu tố cầngiữ nguyên không không thay đổi khi làm thí nghiệm)
- Tiến hành khám phá (ví dụ như: bố trí, lắp đặt dụng cụ thiết bị thí nghiệm;thực hiện thí nghiệm theo hướng dẫn; thay đổi phương án thí nghiệm nếu kết quảkhông phù hợp với vấn đề đặt ra)
- Ghi các kết quả khám phá (ví dụ như: đọc số chỉ của các dụng cụ thínghiệm ở mức độ cẩn thận và chính xác cần thiết; lập bảng kết quả; biểu diễn kếtquả bằng đồ thị, sơ đồ, …)
c Xử lý thông tin, ví dụ như:
- Lập bảng, biểu, vẽ đồ thị theo những cách khác nhau, từ đó phân tích dữliệu và nêu ý nghĩa của chúng
- Tìm quy luật từ biểu, bảng, đồ thị
- Phân loại dấu hiệu giống nhau, khác nhau, nhận biếi những dấu hiệu bảnchất của những nhóm đối tượng đã quan sát …
- So sánh, phân tích, tổng hợp dữ liệu và rút ra kết luận
d Thông báo kết quả làm việc, ví dụ như:
- Mô tả những thí nghiệm đã làm
Trang 14- Trình bày, giải thích những việc đã làm
- Nêu kết luận đã tìm thấy được
Kinh nghiệm cho thấy khi dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động nhậnthức của học sinh trong thời gian một tiết học 45 phút giáo viên thường bị cháy giáo
án vì khi phát huy tính tích cực của các em càng cao thì càng có thể xảy ra nhiềutình huống khác với dự kiến của giáo viên Do đó giáo viên cần cân nhắc, xác địnhhoạt động trọng tâm (tuỳ thuộc mục tiêu đã được lượng hoá của bài học cũng như cơ
sở thiết bị dạy học cho phép), Phân bổ thời gian hợp lý để điều khiển hoạt động họctập của học sinh
2.2 Dự kiến hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh hoạt động