(SKKN mới NHẤT) SKKN một số cách hiểu thêm về văn học dân gian việt nam

Cần chú ý vai trò của cá nhân và quan hệ giữa cá nhân với tập thể trong quá trình sáng tác, biểu diễn, thưởng thức tác phẩm văn học dân gian.. Việt – Tập làm văn, vì thế các văn bản được

Một số cách hiểu thêm về văn học dân

gian Việt Nam

I Lời giới thiệu

Văn học dân gian là sáng tác của nhân dân, nhưng không phải tất cả nhân dân đều là tác giả của văn học dân gian Cần chú ý vai trò của cá nhân và quan hệ giữa cá nhân với tập thể trong quá trình sáng tác, biểu diễn, thưởng thức tác phẩm văn học dân gian.

Tính tập thể thể hiện chủ yếu trong quá trình sử dụng tác phẩm Vấn đề quan trọng ở chỗ nó được mọi người biểu diễn, thưởng thức hay không, nó

đã đạt mức thành tựu hay không Trong quá trình đó, tập thể nhân dân tham gia vào công việc đồng sáng tạo tác phẩm

Đổi mới phương pháp dạy học là vấn đề được đề cập, bàn luận và thực hiện trong nhiều năm qua Đặc biệt trong những năm gần đây, với việc thực hiện giảng dạy theo chương trình sách giáo khoa mới thì đổi mới phương pháp dạy học càng được thúc đẩy và phát huy một cách có hiệu quả Phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập được xem như một nguyên tắc dạy học đảm bảo chất lượng và hiệu quả, chuyển từ dạy học lấy giáo viên làm trung tâm sang dạy học lấy người học làm trung tâm là một xu hướng tất yếu trong giáo dục hiện đại Với các môn học nói chung và môn Ngữ văn nói riêng thì đổi mới dạy học đã trở thành vấn đề cấp thiết và điểm mấu chốt của môn Ngữ văn tập trung trong hai chữ “tích”: tích hợp và tích cực Có tích cực mới phát huy tốt tính chất tích hợp, qua việc dạy học tích hợp thì học sinh càng tích cực hơn.

Hơn nữa, sách giáo khoa Ngữ văn mới hiện nay được biên soạn theo chương trình tích hợp, lấy các kiểu văn bản làm nơi gắn bó ba phân môn (Văn – Tiếng

Việt – Tập làm văn), vì thế các văn bản được lựa chọn phải vừa tiêu biểu cho các thể loại ở các thời kì lịch sử văn học, vừa phải đáp ứng tốt cho việc dạy các kiểu văn bản trong Tiếng Việt và Tập làm văn Vì vậy, sách giáo khoa Ngữ văn hiện nay có cấu trúc theo kiểu văn bản, lấy các kiểu văn bản làm trục đồng quy Ở chương trình Ngữ văn THCS các em được học 6 kiểu văn bản: Tự

sự, miêu tả, biểu cảm, nghị luận, thuyết minh và điều hành (hành chính – công vụ).

Trong phương pháp dạy học tích hợp, dạy tốt phần văn bản sẽ giúp học sinh

về cách dùng từ ngữ trong phân môn Tiếng Việt, cách làm văn trong phân môn Tập làm văn Tích hợp ba phân môn Văn – Tiếng Việt – Tập làm văn không phải là vấn đề khó, nhưng cũng không hề đơn giản Nếu giáo viên (GV) không thực sự chú ý đến hệ thống câu hỏi tích hợp mà hệ thống câu hỏi lại đặc biệt cần thiết với phần giảng văn thì không thể phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh Vả lại, cái cốt lõi để giáo viên có thể hướng dẫn học sinh, cùng học sinh tìm hiểu văn bản, cảm nhận được văn bản một phần chủ yếu là thông qua hệ thống câu hỏi.

Dạy học theo quan điểm tích hợp còn có ưu điểm nữa là có thể tránh được những biểu hiện cô lập, tách rời từng phương diện kiến thức, đồng thời còn phát triển ở người học tư duy biện chứng, khả năng thông hiểu và vận dụng kiến thức một cách linh hoạt vào các yêu cầu thực hành của môn học Cuối cùng, phải nhấn mạnh rằng, tích hợp sẽ giúp học sinh kết hợp tri thức của các môn học, phân môn cụ thể trong chương trình học tập theo nhiều cách khác nhau và vì thế việc nắm kiến thức sẽ sâu sắc, hệ thống và lâu bền hơn.

Đó cũng chính là lý do tôi chọn đề tài “Một số cách hiểu thêm về văn học dân gian Việt Nam”.

II Nội dung

Trong quá trình phân tích một tác phẩm văn chương, muốn phát huy được tối đa năng lực chủ quan của học sinh để các em tự thâm nhập tác phẩm theo hướng tích cực, sáng tạo dưới sự tổ chức của giáo viên thì người dạy khi thiết kế giáo án cần phải có phương án khai thác văn bản, cách sử dụng hệ thống câu hỏi tích hợp, cách phân tích như thế nào để có thể chuyển hóa một cách tối đa, có hiệu quả mục tiêu trong giáo án, tác phẩm văn chương đến từng học sinh trong lớp học Người dạy phải khơi gợi được ở người học động cơ tự ý thức, ham muốn tìm hiểu văn bản, phải

tổ chức cho học sinh tiếp cận văn bản trong mối quan hệ đa phương, để từ

đó học sinh từng bước tự khám phá và chiếm lĩnh văn bản, tự phát triển năng lực nhận thức, nhân cách của mình Văn học dân gian là sáng tác nghệ thuật truyền miệng của các tầng lớp dân chúng, phát sinh từ thời công xã nguyên thủy, phát triển qua các thời kỳ lịch sử cho tới ngày nay.

1 Xác dịnh nội dung kiến thức tích hợp cụ thể trong từng bài học với phần giảng văn

Nội dung kiến thức bài học phần giảng văn thường đi theo trình tự sau:

 Kiểm tra bài cũ, giới thiệu bài mới.

 Đọc và tìm hiểu chú thích (tìm hiểu tác giả, tác phẩm, chú thích từ khó).

 Đọc – Hiểu văn bản.

 Tổng kết – Ghi nhớ.

 Hướng dẫn học sinh tự học ở nhà.

Tất cả các hoạt động trên đều giúp giờ dạy giảng văn được sinh động và hiệu quả hơn, giúp các em yêu quý văn học dân gian Việt Nam hơn.

2 Áp dụng hệ thống câu hỏi với từng phần trong mỗi bài cụ thể

2.1 Kiểm tra bài cũ, giới thiệu bài mới

- Kiểm tra về khung phân loại văn học dân gian Việt Nam

Khung phân loại văn học dân gian gồm 3 cấp cơ bản : Loại, thể loại, biến thể của thể loại Ngoài ra, giữa loại và thể loại còn có cấp trung gian là nhóm thể loại.

a.Loại tự sự :

a.1 Văn xuôi tự sư û: Thần thọai, sử thi, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cười và truyện ngụ ngôn.

a.2 Thơ ca tự sự : Sử thi, các loại vè, truyện thơ.

a.3 Câu nói vần ve ì: Tục ngữ, câu đố, câu phù chú.

b.Loại trữ tình :

b.1 Thơ ca trữ tình nghi lễ:- Bài ca nghi lễ lao động.- Bài ca nghi lễ sinh hoạt.- Bài ca nghi lễ tế thần

b.2 Thơ ca trữ tình phi nghi lễ:- Bài ca lao động.- Bài ca ù sinh hoạt.-Bài ca ù giao duyên.

c.Loại kịch :

Bao gồm ca kịch và trò diễn dân gian: chèo sân đình , tuồng đồ, những trò diễn có tích truyện.

Hệ thống thể loại văn học dân gian là một chỉnh thể Ðây là một hệ thống chịu

sự chi phối của mỹ học dân gian để cho các tác phẩm thuộc mọi thể loại của

nó đều mang " tính dân gian " Mặt khác , giữa các thể loại của hệ thống lại có quan hệ với nhau

2.2 Đọc và tìm hiểu chú thích (tìm hiểu tác giả, tác phẩm, chú thích từ khó)

1 Đọc văn bản

2 Tìm hiểu chú thích

Đọc – Hiểu văn bản

Trong phần này có thể áp dụng, sử dụng hệ thống câu hỏi tích hợp tương đối hiệu quả khi khai thác văn bản, tích hợp ngang với 3 phân môn của môn Ngữ văn, các tác phẩm trong chương trình hoặc tích hợp mở rộng với các văn bản khác.

- Bước 1: : Xác định cách đọc và hộc văn học dân gian.

- Bước 2: : Xác định bố cục của văn bản.

- Bước 3: : Xác định ngôi kể, thứ tự kể, thể loại của văn bản (tích hợp Tập làm văn).

- Bước 4: Tóm tắt văn bản (tích hợp Tập làm văn).

- Bước 5: Khai thác nội dung, nghệ thuật của văn bản.

* Một số ví dụ cụ thể mà bản thân tôi đã thực hiện:

Thần thoại Hình thức Văn xuôi tự sự

Nội dung Kể lại sự tích các vị thần sáng tạo thế giới

tự nhiên và văn hoá, phản ánh nhận thức của con người thời cổ đại về nguồn gốc của thế giới và đời sống con người.

Sử thi dân gian Hình thức Văn vần hoặc văn xuôi, hoặc kết hợp cả

hai.

Nội dung Kể lại những sự kiện lớn có ý nghĩa quan

trọng đối với số phận cộng đồng.

Truyền thuyết Hình thức Văn xuôi tự sự

Nội dung Kể lại các sự kiện và nhân vật lịch sử

hoặc có liên quan đến lịch sử theo quan

điểm nhìn nhận lịch sử của nhân dân Truyện cổ tích Hình thức Văn xuôi tự sự

Nội dung Kể về số phận của những con người bính

thường trong xã hội(người mồ côi, người

em, người dũng sĩ, chàng ngốc,… ; thể hiện quan niệm và mơ ước của nhân dân

về hạnh phúc và công bằng xã hội.

Truyện cười Hình thức Văn xuôi tự sự

Nội dung Kể lại các sự việc, hiện tượng gây cười

nhằm mục đích giải trí và phê phán xã hội.

Truyện ngụ ngôn Hình thức Văn xuôi tự sự

Nội dung Kể lại các câu chuyện trong đó nhân vật

chủ yếu là động vật và đồ vật nhằm nêu lên những kinh nghiệm sống, bài học luân

lí, triết lí nhân sinh.

Tục ngữ Hình thức Lời nói có tính nghệ thuật

Nội dung Đúc kết kinh nghiệm của nhân dân về thế

giới tự nhiên, về lao động sản xuất và về phép úng xử trong cuộc sống con người.

Ca dao, dân ca Hình thức Văn vần hoặc kết hợp lời thơ và giai điệu

nhạc Nội dung Trữ tình, diễn tả đời sống nội tâm của

con người

Nội dung Thông báo và bình luận về những sự kiện

có tính chất thời sự hoặc những sự kiện lịch sử đương thời.

Truyện thơ Hình thức Văn vần

Nội dung Kết hợp trữ tình và tự sự, phản ánh số

phận của người nghèo khổ và khát vọng

về tình yêu tự do, về sự công bằng trong

xã hội Các thể loại sân

khấu

Hình thức Các hình thức ca kịch và trò diễn có tích

truyện, kết hợp kịch bản với nghệ thuật diễn xuất

Nội dung Diễn tả những cảnh sinh hoạt và những

kiểu mẫu người điển hình trong xã hội nông nghiệp ngày xưa.

Tổng kết – Ghi nhớ

Từ những nội dung học sinh đã được tìm hiểu qua các phần trước, hướng tích hợp chủ yếu ở phần này là để học sinh liên hệ văn bản với cuộc sống, với các môn học khác hoặc liên hệ về tư tưởng, tình cảm của bản thân học sinh 2.5.Hướng dẫn học sinh tự học ở nhà

Ở phần này, khi sử dụng hệ thống câu hỏi tích hợp sẽ giúp học sinh chuẩn

bị bài tốt hơn, có điều kiện ôn lại những kiến thức đã học dễ dàng, đồng thời

mở rộng hơn những kiến thức có liên quan

* PHÂN LOẠI VĂN HỌC DÂN GIAN :

Khoa học về văn học dân gian nghiên cứu tác phẩm văn học dân gian, sinh hoạt văn học dân gian, tác giả và công chúng văn học dân gian Trong

đó, tác phẩm văn học dân gian là đối tượng chính Tác phẩm văn học dân gian ở đây là một chỉnh thể gồm lời, nhạc, điệu bộ Khoa nghiên cứu văn học dân gianï gồm các phân môn sau :Lý luận văn học dân gian, Lịch sử văn học dân gian, Phương pháp luận nghiên cứu văn học dân gian.Và bộ phận đặc thù là công tác sưu tầm văn học dân gian.

Văn học dân gian, một thành tố của văn hóa dân gian là đối tượng nghiên cứu của dân tộc học.

Nhiều thể loại văn học dân gian phát sinh từ xã hội công xã nguyên thủy

và ngay cả văn học dân gian ở các giai đoạn phát triển sau này luôn bị quy định bởi các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian Do vậy cần dựa vào dân tộc học để nghiên cứu Chẳng hạn truyện Sao Hôm, sao Mai, Sự tích trầu cau

là tiếng vọng xa xôi của chế độ quần hôn trong xã hội công xã thị tộc đồng thời chúng cũng cho thấy chế độ phụ quyền với vị trí của người con trưởng được khẳng định

Văn học dân gian là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng được tập thể sáng tạo, nhằm mục đích phục vụ trực tiếp cho những sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng.

* Các đặc trưng cơ bản của văn học dân gian

- Văn học dân gian là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng Thực chất của quá trình truyền miệng là sự ghi nhớ theo kiểu nhập tâm và phổ biến bằng miệng cho người khác Văn học dân gian khi được phổ biến lại,

đã thông qua lăng kính chủ quan (bộ não người) nên thường được sáng tạo

thêm Văn học dân gian thường được truyền miệng theo không gian (từ vùng này qua vùng khác), hoặc theo thời gian (từ đời trước đến đời sau).

Quá trình truyền miệng thường được thực hiện thông qua diễn xướng - tức là hình thức trình bày tác phẩm một cách tổng hợp (nói, hát, kể).

- Văn học dân gian là kết quả của những quá trình sáng tác tập thể.

Tập thể là tất cả mọi người, ai cũng có thể tham gia sáng tác Nhưng quá trình này, lúc đầu do một người khởi xướng lên, tác phẩm hình thành và được tập thể tiếp nhận Sau đó những người khác (địa phương khác, thời đại khác) tham gia sửa chữa, bổ sung cho tác phẩm biến đổi dần Quá trình bổ sung này thường làm cho tác phẩm phong phú hơn, hoàn thiện hơn.

Mỗi cá nhân tham gia vào quá trình sáng tác này ở những thời điểm khác nhau Nhưng vì truyền miệng nên lâu ngày, người ta không nhớ được và cũng không cần nhớ ai là tác giả Tác phẩm dân gian vì thế đã trở thành của chung, ai cũng có thể tùy ý thêm bớt, sửa chữa.

- Văn học dân gian gắn bó và phục vụ trực tiếp cho các sinh hoạt khác nhau trong đời sống cộng đồng.

Sinh hoạt cộng đồng là những sinh hoạt chung của nhiều người như lao động tập thể, vui chơi ca hát tập thể, hội hè Trong những sinh hoạt này, tác phẩm văn học dân gian thường đóng vai trò phối hợp hoạt động, tạo nhịp điệu cho hoạt động (những bài hò : hò chèo thuyền, hò đánh cá, ).

Không những thế, văn học dân gian còn gây không khí để kích thích hoạt động, gợi cảm hứng cho người trong cuộc (ví dụ những câu chuyện cười được kể trong lao động giúp tạo ra sự sảng khoái, giảm bớt sự mệt nhọc trong công việc).

* Hệ thống thể loại của văn học dân gian Việt Nam

Dựa vào những đặc điểm giống nhau cơ bản về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm trong cùng một nhóm, có thể thấy văn học dân gian Việt Nam gồm những thể loại chính như sau : thần thoại, sử thi dân gian, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cười, truyện ngụ ngôn, tục ngữ, câu đố, ca dao – dân ca,

vè, truyện thơ, các thể loại sân khấu (chèo, tuồng, múa rối, các trò diễn mang tích truyện).

* Những giá trị cơ bản của văn học dân gian

- Văn học dân gian là kho trí thức vô cùng phong phú về đời sống của các dân tộc (kho trí khôn của nhân dân về mọi lĩnh vực của đời sống tự nhiên, xã hội, con người) Kho tri thức này phần lớn là những kinh nghiệm lâu đời được nhân dân ta đúc kết từ thực tế Vào trong các tác phẩm, nó được mã hoá bằng những ngôn từ và hình tượng nghệ thuật tạo ra sức hấp dẫn người đọc, người nghe, dễ phổ biến, dễ tiếp thu và có sức sống lâu bền cùng năm tháng.

- Văn học dân gian ngợi ca, tôn vinh những giá trị tốt đẹp của con người Vì thế, nó có giá trị giáo dục sâu sắc về truyền thống dân tộc (truyền thống yêu nước, đức kiên trung, lòng vị tha, lòng nhân đạo, tinh thần đấu tranh chống cái ác, cái xấu, ) Văn học dân gian cũng vì thế mà góp phần hình thành những giá trị tốt đẹp cho các thế hệ xưa và nay.

- Văn học dân gian có giá trị to lớn về nghệ thuật Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nền văn học dân nước nhà Nó đã trở thành những mẫu mực để đời sau học tập Nó là nguồn nuôi dưỡng, là cơ sở của văn học viết.

* Sự tương đồng và khác biệt giữa các thể loại văn học dân gian :

Văn học dân gian Việt Nam cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc khác trên thế giới có những thể loại chung và riêng Điều đáng lưu ý là ngay trong

hệ thống thể loại văn học dân gian của từng dân tộc lại có thể tìm thấy những điểm tương đồng và khác biệt.

- Sự tương đồng : Các thể loại văn học dân gian giống nhau ở cách thức sáng tạo (là những sáng tạo tập thể) và ở phương thức lưu truyền (truyền miệng).

Về cơ bản các tác phẩm văn học dân gian ở các thể loại khác nhau đều quan tâm phản ánh những nội dung liên quan đến đời sống, tâm tư, tình cảm của cộng đồng (chủ yếu là của tầng lớp bình dân trong xã hội).

- Sự khác biệt : Tuy nhiên mỗi thể loại văn học dân gian lại có một mảng đề tài

và một cách thức thể hiện nghệ thuật riêng(ví dụ Ca dao quan tâm đến đời sống tâm hồn của con người và thể hiện nó bằng bút pháp trữ tình ngọt ngào, lãng mạn…trong khi đó, Thần thoại lại giải thích quá trình hình thành thế giới, giải thích các hiện tượng tự nhiên,… bằng hình ảnh các thần Sử thi lại khác, chủ yếu quan tâm phản ánh những sự kiện lớn lao có tính quyết định tới số phận của cộng đồng Sử thi thể hiện nội dung bằng nghệ thuật miêu tả với những hình ảnh hoành tráng và dữ dội…) Sự khác nhau của các thể loại văn học dân gian cho thấy sự đa dạng về nghệ thuật Đồng thời nó cũng cho thấy khả năng chiếm lĩnh phong phú hiện thực cuộc sống của nhân dân ta

Giá trị của "Văn học dân gian" trong đời sống con người

Môn Ngữ văn là môn học giữ vị trí quan trọng trong chương trình giảng dạy các môn văn hóa phổ thông Trong môn Ngữ văn, một bộ phận Văn học rất quan trọng được đưa vào đầu chương trình mỗi cấp học, đó chính là Văn học dân gian Học sinh tìm hiểu văn học dân gian không chỉ khám phá được cái hay, cái đẹp của sáng tác nghệ thuật ngôn từ, mà còn thu thập được vốn hiểu biết về văn hóa xã hội, phong tục tập quán, nếp sinh hoạt dân gian của dân