Cơ sở lý luận và thực tiễn
Cơ sở lý luận
2.1.1 Những vấn đề chung về quản lý chi ngân sách xã
2.1.1.1 Các khái niệm liên quan a Khái niệm quản lý
Quản lý là một quá trình tác động đến con người để họ thực hiện và hoàn thành công việc được giao, nhằm mang lại những điều có ích và lợi ích cho tổ chức (Đặng Thị Hồng Vân, 2010) Để quản lý hiệu quả, cần hiểu rõ về con người, bao gồm cấu tạo thể chất, nhu cầu, năng lực và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của họ, cả tích cực lẫn tiêu cực (Đặng Thị Hồng Vân, 2010).
Quản lý là quá trình định hướng và điều tiết các hoạt động của cấp dưới thông qua lập kế hoạch, tổ chức, điều phối và kiểm soát Nó giúp tập trung nguồn lực và phối hợp các hoạt động giữa các bộ phận Chúng tôi nhận định rằng quản lý không chỉ là tác động trực tiếp mà còn gián tiếp của người quản lý lên đối tượng quản lý, nhằm đạt được những thay đổi tích cực.
Ngân sách nhà nước là tổng hợp các khoản thu và chi của Nhà nước, được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định Các khoản này được quyết định bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước.
Theo Quốc hội (2015), ngân sách nhà nước được phân chia thành ngân sách trung ương và ngân sách địa phương Ngân sách địa phương bao gồm ngân sách của các đơn vị hành chính cấp tỉnh, huyện và xã, nơi có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân hoạt động.
Theo Quốc hội (2015) xã, thị trấn (dưới đây gọi chung là cấp xã) là cấp hành chính có Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân
Theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước và Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân, ngân sách xã được hiểu là một cấp ngân sách trong hệ thống ngân sách nhà nước Quản lý ngân sách xã đóng vai trò quan trọng trong việc điều hành và sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính tại địa phương.
Quản lý nhà nước về sản xuất là quá trình mà Nhà nước áp dụng các phương pháp và công cụ phù hợp để hướng dẫn và điều khiển hoạt động tài chính, nhằm phát triển kinh tế - xã hội địa phương theo quy luật khách quan Điều này không chỉ bao gồm việc tổ chức và theo dõi công việc mà còn tác động đến con người, giúp họ hoàn thành nhiệm vụ một cách hiệu quả Để đạt được điều này, cần phải hiểu rõ về cấu trúc thể chất, nhu cầu và năng lực của con người, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động của họ.
Quản lý là quá trình định hướng và điều phối các hoạt động của cấp dưới thông qua lập kế hoạch, tổ chức, điều phối và kiểm tra Quản lý ngân sách (NSX) cần được thực hiện ở tất cả các giai đoạn của chu trình ngân sách, bao gồm lập dự toán, chấp hành và quyết toán, nhằm đảm bảo tính thống nhất trong quản lý thu chi ngân sách Điều này cũng yêu cầu ngân sách phải được quản lý công khai, minh bạch, giúp mọi đối tượng có thể theo dõi hiệu quả của các chương trình hành động của chính quyền địa phương dựa trên các chính sách tài chính quốc gia.
2.1.1.2 Tổ chức bộ máy quản lý chi ngân sách
Hệ thống ngân sách Nhà nước bao gồm các cấp ngân sách liên kết chặt chẽ với nhau, có mối quan hệ tương tác trong việc phân phối và sử dụng nguồn thu nhằm thực hiện các nhiệm vụ chi của từng cấp ngân sách.
Tổ chức hệ thống ngân sách Nhà nước luôn gắn liền với tổ chức bộ máy
NN đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước, dựa trên hiến pháp và pháp luật Hệ thống ngân sách nhà nước (NSNN) của Việt Nam hiện nay bao gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, phù hợp với mô hình chính quyền hiện tại, như được thể hiện trong sơ đồ 1.1 (Chính phủ, 2015).
Sơ đồ 2.1 Hệ thống ngân sách Nhà nước
Ngân sách Trung ương đóng vai trò quan trọng trong hệ thống ngân sách Nhà nước, đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chi quốc gia và hỗ trợ các địa phương chưa cân đối ngân sách Nó tài trợ 100% cho quốc phòng, an ninh, đối ngoại, và đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu, giúp chủ động trong việc thực hiện nhiệm vụ chi, đồng thời tăng cường nguồn lực cho ngân sách xã Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách địa phương, phù hợp với quản lý kinh tế - xã hội và trình độ quản lý của từng cấp.
2.1.2 Đặc điểm, vai trò, mục tiêu, nguyên tắcquản lý chi ngân sách xã
2.1.2.1 Đặc điểm, vai trò quản lý chi ngân sách cấp xã a Đặc điểm ngân sách cấp xã
Ngân sách xã là một phần quan trọng trong hệ thống ngân sách nhà nước, mang đầy đủ các đặc điểm chung của ngân sách các cấp chính quyền địa phương Điều này được khẳng định bởi Đặng Văn Du và Hoàng Thị Thúy Nguyệt (2012).
Ngân sách TW Ngân sách ĐP
Ngân sách cấp huyện Ngân sách cấp xã
Ngân sách cấp tỉnh được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi theo quy định của pháp luật, trong khi ngân sách xã được quản lý và điều hành dựa trên dự toán cùng với các chế độ, tiêu chuẩn và định mức do cơ quan có thẩm quyền quy định.
Hoạt động thu chi ngân sách xã liên quan chặt chẽ đến chức năng và nhiệm vụ của chính quyền xã theo phân cấp, đồng thời luôn được HĐND cấp xã kiểm tra và giám sát.
Ngân sách xã là cấp ngân sách quan trọng, gắn liền với việc thực hiện chức năng và nhiệm vụ của chính quyền cấp xã, đồng thời giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa Nhà nước và nhân dân Hoạt động thu chi ngân sách xã không chỉ đảm bảo việc thực hiện pháp luật mà còn giúp chính quyền cấp xã hoàn thành trách nhiệm của mình.
Ngân sách xã không chỉ là một cấp ngân sách mà còn là đơn vị sử dụng ngân sách, tạo nên đặc điểm riêng biệt cho nó Điều này khiến ngân sách xã trở thành một đơn vị dự toán đặc biệt, không có đơn vị dự toán trực thuộc nào Ngân sách xã phải thực hiện việc duyệt cấp, chi trực tiếp và tổng hợp các khoản chi vào ngân sách xã Quản lý chi ngân sách xã đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính hiệu quả và minh bạch trong việc sử dụng nguồn lực tài chính.
Có thể nói ngân sách xã có vai trò đặc biệt quan trong trong hệ thống NSNN, vai trò của NSX được thể hiện ở các điểm như sau:
Cơ sở thực tiễn
2.2.1 Kinh nghiệm quản lý ngân sách xã tại huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang
Huyện Lạng Giang, tỉnh Bắc Giang, nổi bật với công tác quản lý ngân sách, chủ yếu dựa vào nguồn thu từ phí, lệ phí và đấu thầu theo mùa vụ từ quỹ đất công ích HĐND xã quyết định các khoản đóng góp để đầu tư cơ sở hạ tầng, nhờ vào việc xây dựng dự toán ngân sách sát thực tế và công khai, minh bạch Hàng năm, huyện thu được từ 0,2 - 0,3 ha tiền sử dụng đất, chiếm tỷ lệ lớn trong tổng thu ngân sách Các khoản thu phí, lệ phí và quỹ đất công ích được tận dụng hiệu quả để đáp ứng nhu cầu chi ngân sách Đặc biệt, huyện chú trọng chi đầu tư cho các công trình phúc lợi, góp phần phát triển kinh tế - xã hội Những kết quả này đạt được nhờ thực hiện đồng bộ các giải pháp quản lý ngân sách hiệu quả.
Việc triển khai hướng dẫn thực hiện Luật Ngân sách Nhà nước và các văn bản quy định của Bộ Tài chính, cùng với UBND thành phố, là rất quan trọng để người dân và hộ kinh doanh nắm rõ Điều này giúp giảm thiểu sự nghi ngờ về các khoản thu - chi tại địa phương, đặc biệt trong lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản.
Việc lập dự toán ngân sách từ cơ sở cần bám sát tình hình thực tế, tận dụng triệt để các nguồn thu trên địa bàn và phân bổ kinh phí hợp lý Hiện nay, tổng thu ngân sách tại Lạng Giang đạt khoảng 40 tỷ đồng/năm, chủ yếu từ tiền sử dụng đất Nguồn vốn này được đầu tư vào các công trình phúc lợi như hệ thống điện, đường giao thông, trường học và trạm y tế, đảm bảo tính công khai, minh bạch, đồng thời hạn chế tình trạng lãng phí và sử dụng không đúng mục đích.
Các khoản thu chi của NSX được kiểm tra và phản ánh minh bạch dưới sự giám sát của HĐND xã, tạo dựng niềm tin trong nhân dân Hiện nay, các trường học, phòng học ở khu lẻ và trạm y tế đã được đầu tư xây dựng kiên cố đạt chuẩn quốc gia Hơn 60% đường giao thông ở các thôn, xóm đã được đổ bê tông xi măng, cùng với nhiều công trình kênh, mương được xây dựng kiên cố từ nguồn vốn này.
- Thường xuyên hướng dẫn, kiểm tra, thẩm tra báo cáo của phòng Tài chính
Đội ngũ cán bộ tài chính xã ngày càng được củng cố, với trang thiết bị làm việc hiện đại đáp ứng yêu cầu kế toán máy Các văn bản về chế độ kế toán mới được cập nhật thường xuyên, giúp kế toán, thủ quỹ và chủ tịch UBND xã nâng cao nghiệp vụ tài chính và ý thức trách nhiệm trong công việc.
Phát huy dân chủ và công khai minh bạch trong nội bộ đội ngũ cán bộ công chức xã và nhân dân là cần thiết để tăng cường kiểm tra, giám sát, từ đó kịp thời uốn nắn và khắc phục những hạn chế, ngăn chặn dấu hiệu tiêu cực Ngoài ra, các ngành chức năng của huyện cần tích cực hướng dẫn và kiểm tra nghiệp vụ tài chính ở xã, giúp UBND huyện chỉ đạo và điều hành hiệu quả, góp phần quản lý tốt ngân sách xã.
2.2.2 Kinh nghiệm quản lý ngân sách xã tại huyện Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương
Trong những năm qua, ngân sách xã đã nhận được sự quan tâm đặc biệt từ Đảng và Nhà nước, góp phần quan trọng vào quá trình đổi mới đất nước Tình hình ngân sách xã trên toàn quốc đã có những bước tiến đáng kể, thực hiện vai trò thiết yếu đối với chính quyền cấp cơ sở và hỗ trợ tích cực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn.
Sau khi Luật Ngân sách Nhà nước được ban hành, Tỉnh ủy và UBND tỉnh Hải Dương đã chỉ đạo tăng cường công tác quản lý ngân sách xã Dưới sự lãnh đạo này, các sở ban ngành đã có những chuyển biến tích cực trong quản lý ngân sách, cải thiện chất lượng công việc và khai thác nguồn lực tại chỗ, đảm bảo điều kiện vật chất cho chính quyền cấp xã nhằm đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ quản lý ở cấp cơ sở.
Quản lý thu ngân sách tại huyện Tứ Kỳ đã thực hiện theo kế hoạch, chú trọng vào các chỉ tiêu pháp lệnh thuế và nguồn thu từ xã Đồng thời, huyện cũng tích cực vận động người dân địa phương tham gia đóng góp để tạo nguồn lực cho việc xây dựng các công trình hạ tầng.
Quản lý chi đã có những cải tiến đáng kể, với chi thường xuyên đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng tăng cho các sự nghiệp Công tác quản lý chi theo định mức và khoán chi đã thể hiện hiệu quả rõ rệt.
Mặc dù đã đạt được một số kết quả trong hoạt động tài chính NSX tại Hải Dương, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề khó khăn và yếu kém Sự hiểu biết hạn chế của người dân và một số đại biểu HĐND cấp xã đã cản trở khả năng quản lý, giám sát và đóng góp ý kiến vào việc xây dựng NSX Chất lượng giám sát, kiểm tra NSX tại một số địa phương chưa đáp ứng được mong đợi của cộng đồng Hơn nữa, việc thiếu hiểu biết toàn diện về NSX đã dẫn đến những khiếu kiện kéo dài, gây khó khăn cho chính quyền trong việc giải thích và xử lý Để khắc phục những vấn đề này, tỉnh Hải Dương đã tập trung triển khai một số giải pháp cụ thể.
Tăng cường vai trò giám sát của cấp ủy Đảng, HĐND xã và các đoàn thể, cùng với sự tham gia của nhân dân, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước Điều này sẽ giúp hạn chế sai sót và lãng phí trong việc sử dụng và điều hành ngân sách.
Công tác quản lý nhà sản xuất (NSX) cần được chú trọng, với việc Nhà nước thiết lập chế độ đãi ngộ hợp lý cho cán bộ quản lý NSX nhằm nâng cao tinh thần trách nhiệm Đồng thời, cần có chính sách đào tạo đội ngũ quản lý NSX để nâng cao trình độ chuyên môn, đáp ứng yêu cầu công việc quản lý NSX hiện nay.
Nâng cao kiến thức cho người dân về việc kiểm tra, giám sát và quản lý Nhà nước về sản xuất (NSX) là một nhiệm vụ quan trọng, đáp ứng mong muốn của ngành tài chính và các cấp chính quyền địa phương.
Việc công khai minh bạch trong lập dự toán và quyết toán các khoản thu của nhân dân là rất quan trọng, giúp tạo dựng niềm tin và khuyến khích sự đóng góp từ cộng đồng Nhờ đó, nguồn thu từ thuế cũng tăng lên, đáp ứng hiệu quả các nhiệm vụ chi thường xuyên và đầu tư xây dựng cơ bản Điều này góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội, củng cố cơ sở vật chất và cải thiện đời sống của người dân một cách rõ rệt (Lê Thị Khuyên, 2014).
2.2.3 Kinh nghiệm về công tác quản lý ngân sách xã tại huyện Yên Thế tỉnh Bắc Giang
Các công trình nghiên cứu có liên quan
1 Luận án tiến sỹ kinh tế: “Nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An
Giang giai đoạn 2011-2015 và tầm nhìn đến năm 2020” của Tô Thiện Hiền năm
Năm 2012 đã đóng góp quan trọng trong việc làm rõ các lý luận cơ bản về hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước (NSNN), đồng thời tổng quan thực trạng hiệu quả quản lý NSNN theo quy định của Luật NSNN Bài viết phân tích nguyên nhân, kết quả đạt được và những tồn tại trong hiệu quả quản lý NSNN, từ đó đề xuất các giải pháp tích cực nhằm hoàn thiện quản lý NSNN tại tỉnh An Giang Những giải pháp này sẽ được áp dụng linh hoạt và sáng tạo để nâng cao hiệu quả quản lý ngân sách xã tại huyện Tân Yên.
2 Nghiên cứu “Quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyệnYên Khánh, tỉnh Ninh Bình” của tác giả Bùi Thị Hòa (Luận văn Thạc sĩ Quản trị kinh doanh,
Nghiên cứu năm 2013 đã phân tích thực trạng quản lý chi ngân sách nhà nước tại huyện Gia Lâm, Hà Nội, đồng thời đề xuất một số giải pháp khả thi nhằm cải thiện hiệu quả quản lý chi ngân sách trong khu vực này.
3 Luận án tiến sỹ kinh tế: “Đổi mới quản lý chi NSNN trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Nguyễn Thị Minh, năm 2008 đã hệ thống hoá và làm rõ thêm được các vấn đề lý luận về NSNN, chi và quản lý chi NSNN trong nền kinh tế thị trường; mối quan hệ phân cấp quản lý kinh tế và phân cấp ngân sách, cơ chế quản lý chi NSNN, sự cần thiết phải đổi mới phương thức chi Đặc biệt, khẳng định được vai trò của chi NSNN trong nền kinh tế thị trường thông qua việc điều tiết vĩ mô nền kinh tế Luận án cũng đã trình bày một cách khái quát thực trạng quản lý chi ngân sách của nước ta về phương thức quản lý chi theo yếu tố đầu vào; theo chương trình mục tiêu, dự án; theo kết quả đầu ra và chu trình ngân sách trong khuôn khổ chi tiêu trung hạn Từ đó, rút ra những kết quả đạt được và những hạn chế cùng với những nguyên nhân của việc quản lý chi NSNN trong những năm vừa qua, nhất là từ khi có Luật Ngân sách ra đời, có hiệu lực và đánh giá được những sửa đổi bổ sung, góp phần tăng cường tiềm lực tài chính quốc gia Nghiên cứu một số vấn đề về quản lý chi NSNN ở các nước phát triển và một số nước trong khu vực, rút ra 4 bài học có thể nghiên cứu vận dụng nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý chi NSNN trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam Trên cơ sở trình bày định hướng về phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tài chính, ngân sách của Việt Nam đến
Từ năm 2010 trở đi, tác giả luận án đã nghiên cứu và đề xuất một hệ thống gồm 5 nhóm giải pháp nhằm cải cách công tác quản lý chi ngân sách nhà nước (NSNN), phù hợp với những quan điểm đổi mới trong lĩnh vực này.
Các nghiên cứu hiện có đã đóng góp cho các nhà quản lý trong việc cải thiện quản lý chi ngân sách sản xuất (NSX) Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu tập trung vào từng lĩnh vực chuyên môn liên quan đến chi ngân sách nhà nước (NSNN) mà chưa có nghiên cứu nào đề cập đến việc tăng cường quản lý NSX ở cấp địa phương, đặc biệt là tại huyện Gia Lâm.
