Cơ sở lý luận về phát triển thanh toán không dùng tiền mặt của ngân hàng thương mại
Lý luận chung về thanh toán không dùng tiền mặt trong hoạt động kinh
2.1.1 Sự ra đời và khái niệm của thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng thương mại
Trong thời kỳ nguyên thủy, nền kinh tế chủ yếu là tự cung tự cấp, dẫn đến việc nhu cầu trao đổi chưa phát sinh Khi xã hội phát triển, con người nhận ra rằng họ không thể tự sản xuất mọi thứ, từ đó nhu cầu trao đổi để đáp ứng tiêu dùng trở nên cần thiết Tuy nhiên, việc trao đổi không phải lúc nào cũng dễ dàng do sự khác biệt về nhu cầu, sản phẩm, địa lý và thời gian Để giải quyết vấn đề này, người ta đã nghĩ ra một hàng hóa chung mà nhiều người cần, từ đó tiền tệ ra đời như một phương tiện trao đổi Tiền tệ không chỉ là công cụ trao đổi mà còn phát triển thành phương tiện thanh toán trong nền kinh tế.
Tiền ban đầu là hóa tệ, bao gồm các hàng hóa như lông thú, da thú, và muối, đóng vai trò là vật trung gian trao đổi Khi sản xuất tăng cao và nhu cầu trao đổi gia tăng, tiền kim loại như vàng và bạc đã thay thế hóa tệ Sự phát triển của sản xuất và dịch vụ đã mở rộng giao dịch vượt ra ngoài quốc gia, nhưng việc sử dụng tiền kim loại cho giao dịch lớn gặp nhiều khó khăn Điều này dẫn đến sự ra đời của tiền giấy, một hình thức tiền tệ mới ưu việt hơn Tuy nhiên, khi nền kinh tế toàn cầu phát triển và công nghệ tiến bộ, việc sử dụng tiền mặt đã bộc lộ nhiều hạn chế trong lưu thông.
Bắt đầu từ thế kỷ XIX, sự phát triển không ngừng của khoa học công nghệ đã hoàn thiện chức năng trung gian thanh toán của hệ thống ngân hàng, tạo điều kiện cho sự ra đời của hình thức thanh toán không dùng tiền mặt dựa trên đồng tiền ghi sổ, và phát triển cao hơn là tiền điện tử.
Tiền ghi sổ và tiền điện tử là các loại tiền được tạo ra qua các giao dịch của mạng lưới ngân hàng thương mại, đảm bảo an toàn và khó làm giả hơn tiền mặt Hệ thống ngân hàng cho phép lưu chuyển một khối lượng tiền tệ lớn một cách nhanh chóng, an toàn và chính xác Ngoài ra, chính phủ có khả năng kiểm soát tiền ghi sổ và tiền điện tử thông qua hệ thống ngân hàng thương mại, vì chúng được sinh ra và quay trở lại ngân hàng sau khi lưu thông.
Thanh toán không dùng tiền mặt ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển vượt bậc của nền kinh tế toàn cầu, dựa trên sự hoàn thiện hoạt động trung gian thanh toán của hệ thống ngân hàng thương mại và sự tiến bộ của khoa học công nghệ Hình thức thanh toán này giúp khắc phục nhiều vấn đề của tiền mặt như lạm phát, tiền giả và chi phí vận chuyển, in ấn Hiện nay, nhiều chính phủ trên thế giới đang khuyến khích các ngân hàng phát triển hình thức thanh toán này, hướng tới việc trở thành phương thức thanh toán chính trong tương lai.
Sự ra đời và tầm quan trọng của thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế đã dẫn đến việc hình thành các khái niệm liên quan trong ngân hàng thương mại, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và hiểu rõ hơn về hoạt động này.
Thanh toán không dùng tiền mặt là phương thức thanh toán không sử dụng tiền mặt, mà thay vào đó, giao dịch được thực hiện bằng cách chuyển tiền từ tài khoản này sang tài khoản khác thông qua ngân hàng như một trung gian.
Thanh toán không dùng tiền mặt là phương thức thanh toán qua ngân hàng, trong đó tiền được chuyển từ tài khoản của người này sang tài khoản của người khác với sự giám sát của ngân hàng.
Hai khái niệm chính liên quan đến hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt trong ngân hàng thương mại được sử dụng phổ biến tại các trường đại học ở Việt Nam Hiện nay, nhiều giáo trình và chuyên gia trong lĩnh vực tài chính vẫn đưa ra các định nghĩa khác nhau về thanh toán không dùng tiền mặt.
Thanh toán không dùng tiền mặt là phương thức thanh toán hiệu quả, giúp tối ưu hóa kinh tế Đặc điểm nổi bật của hình thức này là không sử dụng tiền mặt, mà thay vào đó, tiền được trích từ tài khoản của người chi trả và chuyển vào tài khoản của người thụ hưởng tại ngân hàng Ngoài ra, thanh toán còn có thể được thực hiện thông qua hình thức bù trừ lẫn nhau với sự hỗ trợ của ngân hàng trung gian.
Thanh toán không dùng tiền mặt đang ngày càng hoàn thiện và phát triển, trở thành một phần không thể thiếu trong nền kinh tế thị trường Sự ra đời của hình thức thanh toán này là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay.
2.1.2 Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt tại ngân hàng thương mại
Thanh toán không dùng tiền mặt là xu hướng tất yếu trong nền kinh tế hiện đại, mang lại nhiều lợi ích cho người tiêu dùng và doanh nghiệp Các đặc điểm chính của hình thức thanh toán này bao gồm tính tiện lợi, nhanh chóng và an toàn, giúp tối ưu hóa quy trình giao dịch và giảm thiểu rủi ro liên quan đến tiền mặt.
Thanh toán không dùng tiền mặt qua hệ thống ngân hàng thương mại diễn ra mà không cần tiền mặt, chỉ sử dụng các đồng tiền ghi sổ được hạch toán trên sổ sách kế toán Quá trình này chủ yếu diễn ra thông qua việc chuyển tiền từ tài khoản của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng tại ngân hàng Đây là đặc điểm quan trọng và cơ bản nhất của hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt trong ngân hàng thương mại.
Trong thanh toán qua ngân hàng thương mại, hàng hóa và tiền tệ vận động độc lập tương đối Điều này xảy ra vì trong giao dịch, có ba bên tham gia: người trả tiền, người nhận tiền và ngân hàng làm trung gian Sự xác nhận giữa ba bên này là yếu tố chính trong giao dịch thanh toán, trong khi hàng hóa không trực tiếp xuất hiện.
Chứng từ sử dụng trong thanh toán có thể là chứng từ giấy hoặc chứng từ điện tử Chứng từ giấy được thể hiện dưới dạng tài liệu trên giấy, trong khi chứng từ điện tử là dữ liệu thông tin được lưu trữ trên các phương tiện như thẻ thanh toán, băng từ, đĩa từ, hoặc thông qua các chương trình thanh toán điện tử.
Các công trình nghiên cứu có liên quan
Phạm Thị Tuyết đã thực hiện phân tích kết quả dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam - Chi nhánh Bắc Ninh trong năm 2016 Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả và tiềm năng phát triển của dịch vụ thanh toán điện tử, góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng Kết quả cho thấy sự chuyển biến tích cực trong việc áp dụng công nghệ hiện đại vào giao dịch tài chính, từ đó thúc đẩy sự phát triển của ngân hàng trong bối cảnh nền kinh tế số.
Khóa luận hệ thống hóa và làm rõ các lý luận cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt tại các ngân hàng thương mại (NHTM), đồng thời đánh giá hiệu quả và các yếu tố ảnh hưởng đến thanh toán không dùng tiền mặt trong nền kinh tế thị trường hiện nay Nghiên cứu đã phân tích thực trạng thanh toán không dùng tiền mặt tại BIDV Bắc Ninh, chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế, cũng như nguyên nhân khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến hiệu quả thanh toán Từ đó, khóa luận đề xuất các giải pháp thiết thực, có cơ sở khoa học nhằm nâng cao hiệu quả thanh toán không dùng tiền mặt tại BIDV Bắc Ninh.
Luận văn thạc sĩ “Giải pháp mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt tại
Luận văn của Đỗ Thị Đức Hoà (2015) về "Ngân hàng Nông nghiệp và PT nông thôn Việt Nam – Chi nhánh tỉnh Nam Định" đã hệ thống hoá lý luận cơ bản về thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM) tại các ngân hàng thương mại (NHTM) Bài viết phân tích các sản phẩm dịch vụ TTKDTM và những nhân tố ảnh hưởng đến hoạt động này trong nền kinh tế thị trường hiện nay Dựa trên kinh nghiệm TTKDTM từ Thái Lan và Châu Âu, luận văn đã rút ra bài học cho Việt Nam Cuối cùng, tác giả đã đánh giá thực trạng TTKDTM tại Ngân hàng NNo và PTNT Việt Nam – Chi nhánh tỉnh Nam Định, đồng thời đề xuất phương hướng và giải pháp để cải thiện hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt.
Luận văn thạc sỹ của Đào Thị Kim Phƣợng năm 2015 nghiên cứu các giải pháp huy động vốn tại Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Bắc Ninh Tác giả đã đánh giá thực trạng hoạt động kinh doanh của ngân hàng này, tập trung vào các khía cạnh quan trọng, đặc biệt là hoạt động huy động vốn Nghiên cứu cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình hình hoạt động của Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam – Chi nhánh Bắc Ninh.
Các nghiên cứu hiện có đã đề cập đến nhiều khía cạnh liên quan đến hoạt động của các ngân hàng thương mại (NHTM) và Ngân hàng Nhà nước, đặc biệt trong các lĩnh vực như huy động vốn và thanh toán không dùng tiền mặt Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt của các NHTM Do đó, đề tài mà tác giả nghiên cứu là mới mẻ và không bị trùng lặp.
