Cơ sở lý luận và thực tiễn
Cơ sở lý luận
2.1.1 Các khái niệm liên quan
2.1.1.1 Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam
Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam, được thành lập vào năm 1930, là tổ chức chính trị - xã hội đại diện cho quyền lợi và sự phát triển của phụ nữ Việt Nam Là thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức quốc tế như Liên đoàn phụ nữ Dân chủ quốc tế và Liên đoàn các tổ chức phụ nữ ASEAN, Hội đóng vai trò quan trọng trong việc đoàn kết và vận động phụ nữ từ mọi tầng lớp xã hội Dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, Hội phát huy truyền thống yêu nước và anh hùng, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hướng tới một xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh.
Hội có nhiệm vụ đại diện và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của phụ nữ, đồng thời tham gia xây dựng Đảng và quản lý Nhà nước Hội cũng tích cực đoàn kết và vận động phụ nữ thực hiện các chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, đồng thời thúc đẩy bình đẳng giới trong xã hội.
Phụ nữ Việt Nam từ 18 tuổi trở lên, không phân biệt dân tộc, tôn giáo, nghề nghiệp hay nơi cư trú, có quyền trở thành hội viên của Hội LHPN Việt Nam nếu tán thành Điều lệ và tự nguyện tham gia tổ chức.
2.1.1.2 Ngân hàng chính sách xã hội
Ngân hàng Chính sách xã hội (VBSP) là ngân hàng quốc doanh được thành lập theo Quyết định 131/2002/QĐ-TTg ngày 4 tháng 10 năm 2002, nhằm phục vụ hộ nghèo, học sinh, sinh viên khó khăn và các đối tượng chính sách cần vay vốn Ngân hàng có nhiệm vụ mở rộng đối tượng phục vụ, bao gồm người nghèo, các tổ chức kinh tế và cá nhân sản xuất, kinh doanh tại các khu vực khó khăn, miền núi và vùng sâu, vùng xa.
Ngân hàng Chính sách xã hội hoạt động với một bộ máy quản lý thống nhất trên toàn quốc, có vốn điều lệ ban đầu là 5.000 tỷ đồng, được bổ sung theo nhu cầu hoạt động qua từng giai đoạn Thời hạn hoạt động của ngân hàng này là 99 năm, theo quy định của Quốc hội năm 2002.
Ngân hàng Chính sách Xã hội của Việt Nam hoạt động không vì lợi nhuận và được Nhà nước đảm bảo khả năng thanh toán Với tỷ lệ dự trữ bắt buộc là 0%, ngân hàng này không cần tham gia bảo hiểm tiền gửi và được miễn thuế cũng như các khoản phải nộp ngân sách nhà nước.
NHCSXH đã áp dụng phương pháp quản lý thông qua hình thức ủy thác từng phần, ủy thác một số công đoạn trong quy trình tín dụng cho các tổ chức chính trị - xã hội Việc bình xét công khai hộ đủ điều kiện vay vốn được thực hiện, đồng thời hướng dẫn người vay sử dụng vốn tại các Tổ tiết kiệm và vay vốn Cán bộ ngân hàng sẽ trực tiếp giải ngân cho các hộ nghèo tại các Điểm giao dịch tại xã (Phường) (Ngân hàng chính sách xã hội, 2013).
2.1.1.3 Cho vay ủy thác Ủy thác cho vay là việc bên ủy thác giao vốn cho bên nhận ủy thác để thực hiện cho vay đối với khách hàng theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định của pháp luật có liên quan; bên ủy thác phải trả phí ủy thác cho vay cho tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài nhận ủy thác cho vay (Ngân hàng chính sách xã hội, 2007)
Nhận ủy thác cho vay là quá trình mà bên nhận ủy thác tiếp nhận vốn từ bên ủy thác để thực hiện cho vay cho khách hàng, tuân thủ theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và các quy định pháp luật liên quan Bên nhận ủy thác sẽ nhận phí ủy thác cho vay từ bên ủy thác, như quy định tại Ngân hàng chính sách xã hội năm 2007.
2.1.1.4 Quản lý cho vay vốn ủy thác
Quản lý cho vay vốn ủy thác là quá trình hoạch định và kiểm soát các hoạt động cho vay tín dụng ưu đãi cho người nghèo, do các tổ chức chính trị thực hiện theo hợp đồng ủy thác với Ngân hàng Chính sách xã hội Quá trình này nhằm hiện thực hóa mục tiêu chính sách tín dụng ưu đãi, góp phần phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giảm nghèo đói và đảm bảo công bằng xã hội.
2.1.2 Đặc điểm, vai trò và quy định về cho vay vốn của Ngân hàng chính sách xã hội thông qua Hội phụ nữ
2.1.2.1 Đặc điểm về cho vay vốn của Ngân hàng chính sách xã hội thông qua Hội Phụ nữ
Căn cứ theo nội dung Đào tạo cán bộ mới tuyển dụng của NHCSXH năm
2009 chúng tôi rút ra đặc điểm cho vay vốn của Ngân hàng chính sách xã hội thông qua Hội Phụ nữ bao gồm các đặc điểm sau:
Nguồn vốn vay ủy thác là nguồn tín dụng chính sách, được Ngân hàng Chính sách Xã hội (NHCSXH) trực tiếp giải ngân cho các đối tượng vay vốn tại các điểm giao dịch của NHCSXH tại các xã (Doãn Hữu Tuệ, 2014).
Đối tượng hỗ trợ bao gồm hội viên hội phụ nữ thuộc hộ nghèo và cận nghèo theo tiêu chuẩn của Chính phủ, học sinh, sinh viên có hoàn cảnh khó khăn đang theo học tại các trường ĐH, CĐ, THCN và nghề, cũng như những người cần vay vốn để tạo việc làm Ngoài ra, các đối tượng chính sách cũng cần được xem xét vay vốn nhằm giải quyết vấn đề việc làm (Doãn Hữu Tuệ, 2014).
Nguyên tắc vay vốn yêu cầu bên vay phải sử dụng vốn đúng mục đích đã xin vay và thực hiện hoàn trả nợ gốc cùng lãi suất theo đúng thời hạn đã thỏa thuận (Doãn Hữu Tuệ, 2014).
Mục đích sử dụng vốn vay ủy thác ưu đãi bao gồm nhiều lĩnh vực quan trọng như sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sửa chữa nhà ở, lắp đặt điện sinh hoạt, xây dựng công trình nước sạch và vệ sinh môi trường, cũng như hỗ trợ con em theo học đại học, cao đẳng, trung học nghề và các khóa học nghề khác (Đỗ Tất Ngọc, 2016).
- Về thời hạn cho vay: Tùy theo các chương trình và dự án cho vay ủy thác khác nhau có các thời hạn vay khác nhau (Đỗ Tất Ngọc, 2016)
- Về lãi suất cho vay: Lãi suất cho vay ưu đãi đối với hộ nghèo do Thủ tướng
Chính phủ quy định mức lãi suất cho vay ủy thác thống nhất trên toàn quốc, hiện tại là 0,045%/tháng thông qua các tổ chức hội (Đỗ Tất Ngọc, 2016).
Cơ sở thực tiễn
2.2.1 Kinh nghiệm quản lý cho vay vốn của Ngân hàng chính sách xã hội của một số quốc gia trên thế giới
Ngân hàng Grameen (GB), được thành lập vào năm 1983, chuyên phục vụ người nghèo, đặc biệt là phụ nữ nghèo tại Bangladesh Mô hình thành công của GB bắt nguồn từ một dự án của giáo sư Muhammad Yunus tại đại học Chittagong vào năm 1976 Nhờ vào sự thành công trong việc hỗ trợ người nghèo, tác giả của mô hình này đã nhận được Giải Nobel Hòa bình vào năm 2006.
GB đã được nhận giải thưởng Nobel về Hòa bình (Nguyễn Đức Hải, 2016)
Grameen, có nghĩa là làng xã, là một ngân hàng với cách tổ chức độc đáo, phục vụ chủ yếu cho phụ nữ có thu nhập thấp Để tiếp cận vốn vay, những người nghèo thường được tổ chức thành nhóm 5 thành viên sống gần nhau với hoàn cảnh kinh tế tương đồng Mỗi nhóm bầu ra một tổ trưởng và một thư ký để tổ chức họp định kỳ, phổ biến thông tin và kết nối với ngân hàng Hàng tuần, nhóm họp để đánh giá tình hình tài chính và khả năng hoàn trả các khoản vay Nếu một thành viên gặp khó khăn, các thành viên khác phải hỗ trợ, vì việc không hoàn trả đúng hạn của một người sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ nhóm.
Grameen Bank có tính đặc biệt khi hoạt động ngoài sự điều chỉnh của Ngân hàng Nhà nước, với pháp lệnh riêng và không phải nộp thuế cho Nhà nước Theo Nguyễn Đức Hải, điều này tạo ra một môi trường thuận lợi cho các hoạt động tài chính của ngân hàng.
(2016), Grameen Bank hoạt động theo nguyên tắc:
1)Sự cho vay không cần thế chấp và giao kèo pháp lý, mà căn cứ vào lòng tin con người
Cho vay theo nhóm yêu cầu tối thiểu 5 người cùng liên đới chịu trách nhiệm Người vay không cần đến Ngân hàng để xin vay, mà Ngân hàng sẽ đến gặp nhóm để chọn người vay thông qua các phiên họp địa phương Trong lần đầu tiên, Ngân hàng chỉ chọn 2 người trong nhóm để cho vay, và dựa vào thành tích trả nợ tốt, Ngân hàng sẽ tiếp tục cho vay 2 người mỗi lần Hiện tại, tỷ lệ trả nợ đã đạt 98%.
Mục tiêu hoạt động và số tiền cho vay được xác định dựa trên khuyến cáo của trưởng nhóm đi vay nợ và trưởng trung tâm cho vay Quá trình cấp tiền cho vay diễn ra nhanh chóng, trong vòng 15 ngày kể từ ngày nộp đơn, với thủ tục đơn giản Người mượn có thể xin vay cho một hoặc nhiều mục đích cùng lúc.
Tiền vốn sẽ được hoàn trả theo từng kỳ, có thể là hàng tuần hoặc hai tuần, với lãi suất 18% Sau khi người vay hoàn trả đủ 50 kỳ hạn, tương đương gần một năm, họ sẽ bắt đầu thanh toán tiền lãi.
5)Người vay bị bắt buộc hoặc tự nguyện tham gia chương trình tiết kiệm
Cho vay có thể được thực hiện thông qua các tổ chức bất vụ lợi Trong trường hợp cho vay qua các tổ chức có lợi, lãi suất thường cao hơn theo thị trường để đảm bảo tính bền vững của vốn cho vay.
Tín dụng Grameen tập trung vào việc xây dựng vốn đầu tư xã hội, với mục tiêu thành lập các trung tâm huấn luyện nhằm nâng cao kỹ năng cho cả người vay và người cho vay Đặc biệt, chương trình chú trọng đến giáo dục trẻ em, cung cấp học bổng cho sinh viên cao học, và hỗ trợ tín dụng cho các công nghệ mới như điện thoại di động, tin học, năng lượng tái tạo và các giải pháp thay thế sức lao động.
Các nhóm vay vốn không chỉ tuân thủ các quy định tài chính bắt buộc mà còn tự nguyện thực hiện các nguyên tắc xã hội như gia đình sinh ít con, trẻ em được đến trường, và sự đoàn kết giữa các thành viên Mặc dù có những quy định này, GB vẫn nổi bật với mô hình ngân hàng cho vay dựa trên sự tin tưởng Các phiên họp giữa người cho vay và người vay không chỉ là cơ hội để trao đổi kinh nghiệm mà còn giúp nhân viên ngân hàng cung cấp lời khuyên và theo dõi tiến trình kinh doanh của người vay Mỗi phiên họp thường có từ 6 đến 8 nhóm người vay, tạo điều kiện cho việc cho vay và thu nợ định kỳ Những người trả nợ tốt sau một năm có cơ hội mua cổ phần của ngân hàng, hiện tại 94% cổ phần thuộc về người dân nghèo (Nguyễn Đức Hải, 2016).
Trong các buổi họp trả nợ hàng tuần, những người vay mượn cùng nhau đọc “16 điều phát nguyện” để nhấn mạnh tầm quan trọng của sức khoẻ, vệ sinh cá nhân và xã hội, cải thiện phong tục, kế hoạch hóa gia đình, giáo dục con cái, và trồng rau quanh năm Hoạt động này nhằm nhắc nhở mọi người luôn nỗ lực cải thiện đời sống lành mạnh và tốt đẹp hơn, trong tinh thần tự do và tự nguyện.
Hiện nay, GB cung cấp cơ chế cho vay hỗ trợ người nghèo phục hồi thu nhập với lãi suất 20%/năm và thời hạn vay là 1 năm.
Vào năm 2010, chương trình cho người nghèo vay mua nhà với lãi suất 8%/năm, hoàn trả trong 5 năm đã xây dựng 7.754 ngôi nhà Đối với sinh viên, có khoản vay chi trả học phí, thực phẩm, văn phòng phẩm, ăn và ở với lãi suất 0% trong thời gian học tập, và 5%/năm sau khi tốt nghiệp, thu hút hơn 47.000 người tham gia Ngoài ra, gần 113.000 đối tượng rất nghèo, bao gồm người ăn xin, tàn tật và mù lòa, cũng được hỗ trợ vay với lãi suất 0% Tất cả các khoản vay đều tính lãi trên số dư giảm dần Tính đến cuối năm 2010, tổng số tiền cho vay tích lũy đạt 594 tỷ BDT (10,12 tỷ USD), trong khi số tiền tích lũy của các thành viên vượt 56 tỷ BDT Bên cạnh đó, GB còn cung cấp vay cho các doanh nghiệp siêu nhỏ để mở cửa hàng tạp hóa, cửa hàng dược, mua xe tải nhỏ, và phát triển điện thoại cho người nghèo.
Ngân hàng Phát triển Nông nghiệp Thái Lan chủ yếu hỗ trợ nông dân thông qua việc cung cấp vốn tín dụng ưu đãi Ngân hàng này nhận nguồn vốn từ Ngân hàng Trung ương với lãi suất thấp (1-3%/năm) và yêu cầu các ngân hàng thương mại gửi ít nhất 20% vốn vào ngân hàng này Chính phủ đặt ra chỉ tiêu bắt buộc cho các ngân hàng thương mại cho vay nông nghiệp, nếu không đạt, họ phải gửi số tiền còn lại vào Ngân hàng Phát triển Nông nghiệp Đối tượng vay vốn là các hộ nông dân có thu nhập dưới 10.000 baht/năm, sở hữu ít đất đai và có kiến thức về sản xuất nông nghiệp Để đảm bảo khả năng hoàn trả, nông dân được tổ chức thành nhóm từ 15-25 người, mỗi hộ có thể vay tối đa 60.000 baht mà không cần tài sản thế chấp Lãi suất cho vay đối với hộ nông dân nghèo là 8%/năm, thấp hơn so với lãi suất thông thường là 12.5%/năm.
Trên thị trường tín dụng nông thôn Malaysia, Ngân hàng Nông nghiệp Malaysia (BPM) đóng vai trò chủ đạo với 100% vốn từ Chính phủ BPM tập trung vào cho vay trung và dài hạn cho các dự án đặc biệt, đồng thời hỗ trợ hộ nông dân nghèo thông qua các tổ chức tín dụng trung gian như ngân hàng nông thôn và hợp tác xã tín dụng Chính phủ yêu cầu các ngân hàng thương mại gửi 20,5% số tiền huy động vào ngân hàng trung ương, trong đó có 3% là dự trữ bắt buộc, để tạo vốn cho nông nghiệp Đặc biệt, BPM không phải tuân thủ quy định về dự trữ bắt buộc và không phải nộp thuế cho Nhà nước.
2.2.2 Kinh nghiệm quản lý cho vay vốn của Ngân hàng chính sách xã hội ở một số địa phương trong nước
2.2.1.1 Huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội
Theo thống kê của Hội Phụ Nữ huyện Gia Lâm, tính đến cuối tháng 12 năm
Năm 2015, Hội Phụ nữ huyện đã quản lý và ủy thác cho hơn 1.500 hội viên vay vốn sản xuất kinh doanh, giải quyết việc làm và học tập với tổng số tiền trên 20 tỷ đồng từ các nguồn như ngân hàng chính sách xã hội và quỹ quốc gia giải quyết việc làm Hầu hết các đối tượng đã sử dụng nguồn vốn đúng mục đích và đạt hiệu quả cao, nhiều dự án còn hoàn thành việc trả vốn trước thời hạn, tạo điều kiện cho việc tái cho vay cho các đối tượng khác.
