Các hệ thống tiền tệ trong lịch sử quá trình hình thành và nguyên nhân sụp đổ (tài chính quốc tế)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINHKHOA TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG TIỂU LUẬN MÔN TÀI CHÍNH QUỐC TẾ Đề tài: Các hệ thống tiền tệ trong lịch sử - Quá trình hình thành và nguyên nhân sụp

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

TIỂU LUẬN MÔN TÀI CHÍNH QUỐC TẾ

Đề tài: Các hệ thống tiền tệ trong lịch sử - Quá trình hình

thành và nguyên nhân sụp đổ

Sinh viên thực hiện :

Mã số sinh viên :

Lớp : Giáo viên hướng dẫn :

Tp Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 3 năm 2022

Mục lục

MỞ ĐẦU 5

1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1

1.1 Các định nghĩa 1

1.2 Các hình thái tiền tệ 1

1.3 Đặc điểm hệ thống tiền tệ 2

1.4 Chức năng của hệ thống tiền tệ 2

2 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ NGUYÊN NHÂN SỤP ĐỔ CỦA CÁC HỆ THỐNG TIỀN TỆ 3

2.1 Hệ thống tiền tệ quốc tế trước chiến tranh thế giới thứ nhất 3

2.1.1 Chế độ song bản vị 3

2.1.2 Chế độ bản vị vàng cổ điển 5

2.2 Giai đoạn giữa hai cuộc chiến tranh thế giới 7

2.3 Giai đoạn sau chiến tranh thế giới thứ hai 7

2.3.2 Hệ thống hậu Bretton Woods 11

3 LIÊN HỆ THỰC TIỄN: DỰ ĐOÁN XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA HỆ THỐNG TIỀN TỆ TRONG TƯƠNG LAI 14

KẾT LUẬN 16

TÀI LIỆU THAM KHẢO 0

• Cơ sở lý thuyết hệ thốngtiền tệ quốc tế 100%

DANH MỤC VIẾT TẮT

BWS Bretton Wood System

ECU Đơn vị tiền tệ Châu Âu

ERM Cơ chế tỷ giá hối đoái châu Âu

GATT Hiệp định chung về thuế quan và mậu dịch GDP Tổng sản phẩm quốc nội

IMF Quỹ Tiền tệ quốc tế

IMS Hệ thống tiền tệ quốc tế

NHTW Ngân hàng trung ương

MỞ ĐẦU

Trong lịch sử phát triển của hệ thống tiền tệ quốc tế đã từng xuất hiện nhiều loạitiêu chuẩn và thước đo chung được sử dụng làm cơ sở cho việc trao đổi hàng hóa vàtiền tệ giữa các quốc gia Điển hình là vàng được đúc thành tiền và sử dụng ở hầuhết các quốc gia vào đầu thế kỉ XIX Bên cạnh đó, sự phát triển của khoa học côngnghệ đã làm cho nền sản xuất hàng hoá ngày càng phát triển, từ đó quy mô trao đổihàng hoá ngày càng rộng lớn, ngày càng phức tạp, không còn gói gọn trong phạm vimột quốc gia, vùng lãnh thổ mà ngày càng mở rộng ra toàn cầu Do đó, các quốc giatrên thế giới đã đạt được những thỏa thuận và công ước chung về giao dịch thương

mại toàn cầu, và hệ thống tiền tệ quốc tế (The International Monetary System –

IMS) ra đời

Chúng ta cũng biết rằng, để tiến đến hệ thống tiền tệ như ngày hôm nay, thế giới

đã chứng kiến biết bao sự hình thành, phát triển, hưng thịnh rồi lại sụp đổ của cácchế độ tiền tệ từng thống lĩnh một thời Nhưng lịch sử hình thành và nguyên nhânsuy thoái của những chế độ tiền tệ ấy không phải ai cũng nắm bắt Hơn thế, việc tìmhiểu lại những mắt xích của tiền tệ trong quá khứ còn giúp con người hiểu được tiếntrình lịch sử của tiền tệ cũng như có những dự đoán cho khuynh hướng phát triểncủa hệ thống tiền tệ trong tương lai

Trong thời đại hiện nay, cùng với xu hướng tất yếu của quá trình toàn cầu hóa kinh

tế kèm theo sự phát triển như vũ bão của cách mạng khoa học và công nghệ, bướcvào thế kỉ XXI, con người sẽ được chứng kiến nhiều sự biến đổi mạnh mẽ trên mọilĩnh vực kinh tế và khoa học Trong đó có sự phát triển về các ngành dịch vụ nhưthương mại điện tử (E Commerce), Ngân hàng trên mạng (IBanking), máy rút tiền

tự động (ATM), … ngày càng mạnh mẽ và hoàn thiện Trong bối cảnh toàn cầu hóakinh tế ngày càng đi vào chiều sâu thì hệ thống tiền tệ quốc tế - hệ thần kinh củanền kinh tế hiện đại chắc chắn sẽ có những chuyển biến đi cùng với sự phát triểnthời đại Vậy những chuyển biến đó có thể là gì? Điều đó thật không dễ hiểu nếuchúng ta không nắm được lịch sử của hệ thống tiền tệ quốc tế Không những vậy,việc nghiên cứu lịch sử hệ thống tiền tệ quốc tế nhằm hiểu rõ hơn tại sao ngày nay

có những hệ thống dung hòa của tỷ giá cố định, thả nổi hay điều chỉnh dần vànhững mô hình tỷ giá khác Từ đó, nhìn nhận được các điểm yếu, những thách thức

mà chính phủ các nước, và các doanh nghiệp tham gia kinh doanh toàn cầu gặpphải

Nhìn nhận được đây là một vấn đề mang tính thời đại, các thành viên nhóm 6 chúngtôi đã cùng nhau tìm tòi, nghiên cứu, tham khảo nhiều nguồn thông tin, tài liệu, tưliệu khác nhau để cùng cho ra bài tiểu luận nghiên cứu “Quá trình hình thành vànguyên nhân sụp đổ của lịch sử hệ thống tiền tệ” Trong quá trình tìm hiểu và hoàn

thiện, những sai sót có thể là điều không tránh khỏi, những ý kiến đóng góp từgiảng viên là niềm vinh hạnh cho chúng tôi

Xin cảm ơn

-oOo -

Hệ thống tiền tệ hay còn được gọi là chế độ tiền tệ là những chính sách và công cụ

mà một nhà nước sử dụng để điều tiết cung ứng tiền tệ

Hệ thống tiền tệ quốc tế có thể xem là chế độ lưu thông tiền tệ trên thế giới đạtđược thông qua các thoả thuận giữa các quốc gia nhằm ảnh hưởng đến quan hệ tàichính tiền tệ trên thế giới

1.2 Các hình thái tiền tệ

Trong lịch sử, tiền tệ đã trải qua nhiều loại hình thái và ngày nay tiền có thể đượcphân loại như sau:

❖ Dựa trên giá trị: tiền thực và dấu hiệu giá trị:

• Tiền thực là hình thái tiền tệ có đầy đủ giá trị nội tại, tiền được lưu thông nhờgiá trị của bản thân

• Dấu hiệu giá trị (Tín tệ) là hình thái tiền tệ, lưu thông được không phải nhờgiá trị của bản thân, mà nhờ sự tín nhiệm, sự quy ước của xã hội, của luậtđịnh đối với bản thân nó

❖ Dựa trên hình thái vật chất: tiền mặt và tiền ghi sổ:

NHÓM 61

• Tiền mặt là tiền vật chất, được quy định cụ thể về hình dáng, kích thước,trọng lượng, màu sắc, tên gọi

• Tiền ghi sổ (bút tệ) là tiền phi vật chất, tồn tại dưới hình thức những con sốđược ghi trên tài khoản tại ngân hàng

1.3 Đặc điểm hệ thống tiền tệ

Thứ nhất, quá trình hình thành hệ thống tiền tệ đi từ tự phát đến tự giác Trước tiên,

tiền tệ chỉ cần thoả mãn nhu cầu tiêu dùng trong kinh doanh, sau đó, hệ thống tiền

tệ dần dần được hình thành trên thế giới theo các nguyên tắc, tổ chức nhất định, dựatrên cơ sở các thỏa thuận bằng hiệp ước, ràng buộc giữa các quốc gia để đạt được

sự thuận tiện nhất có thể trong giao dịch

Thứ hai, hệ thống tiền tệ chủ yếu xoay quanh 2 vấn đề lớn: đơn vị tiền tệ quốc tế và

hoạt động lưu thông tiền tệ: Về đơn vị tiền tệ quốc tế, đó là đồng tiền chung trong thanh toán và dùng để đo lường các đồng tiền khác hoặc dự trữ Về lưu thông tiền

tệ, đó là vấn đề bao gồm tỷ giá, quy định về tỷ lệ dự trữ ngoại hối, quy định về lưu

thông tiền mặt, giấy tờ có giá

Thứ ba, hệ thống tiền tệ hình thành trên các thoả thuận giữa các quốc gia, các liên

minh, vì vậy nó phụ thuộc và chịu ảnh hưởng từ hoạt động kinh tế của các nướcnày

Thứ tư, mức độ hiệu quả của một hệ thống tiền tệ quốc tế được đánh giá dựa trên

các tiêu chí chính: Một là, cơ chế điều chỉnh cán cân thanh toán về mức cân bằng phải có hiệu quả về cả thời gian và chi phí Hai là, nguồn dự trữ phải đủ khả năng

hỗ trợ các quốc gia điều chỉnh cán cân thanh toán và đảm bảo giao dịch liên tục Ba

là, độ tin cậy cao - thông qua việc duy trì giá trị của các nguồn dự trữ ngoại tệ

1.4 Chức năng của hệ thống tiền tệ

Thứ nhất, hệ thống tiền tệ giúp tạo sự ổn định và thuận tiện cho các giao dịch tài

chính tiền tệ giữa các quốc gia, từ đó góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trên thếgiới

Thứ hai, khi một hệ thống tiền tệ hoạt động hiệu quả, nó sẽ có khả năng ngăn ngừa

xảy ra các cuộc khủng hoảng tài chính, giúp các quốc gia phục hồi cán cân thanhtoán bị thâm hụt

NHÓM 62

2 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ NGUYÊN NHÂN SỤP ĐỔ CỦA CÁC HỆTHỐNG TIỀN TỆ

2.1 Hệ thống tiền tệ quốc tế trước chiến tranh thế giới thứ nhất

2.1.1 Chế độ song bản vị

❖ Khái niệm: “Chế độ song bản vị là chế độ tiền tệ trong đó cùng một lúc có

hai thứ kim loại (vàng, bạc) đóng vai trò làm vật ngang giá chung và là cơ sở của toàn bộ chế độ lưu thông tiền tệ của một nước.” ❖ Hình thức, đặc điểm:

• Chế độ bản vị song song: Bởi đáp ứng được những đặc tính mà đồng tiền

hàng hóa yêu cầu: sự khan hiếm, tính bền, dễ phân chia, chuyên chở, đồng chất

và chất lượng được duy trì lâu bền, hai kim loại là vàng và bạc được đúc thànhnhững khối để làm phương tiện trao đổi và lưu thông Tỷ lệ trao đổi giữa chúngdựa vào lượng giá trị thực trong hai đồng tiền vàng và bạc

• Chế độ bản vị kép: Để tạo sự thống nhất trong việc lưu thông tiền tệ, nhà

nước đã quy định tỷ lệ trao đổi của hai đồng xu vàng và bạc Những điều này lạidẫn đến sự ra đời của tiền đúc “thiếu giá” (1540 – 1560), những đồng xu đượcđúc bằng hỗn hợp kim loại là vàng và bạc cùng với các kim loại khác có giá trịthấp hơn, làm giảm tỷ trọng của vàng (bạc) trong đồng xu Hành động này đượcgọi là “bào mòn giá trị thực tế tiền xu” làm mất dần giá trị đồng tiền trong lưuthông

❖ Ưu điểm:

• Đẩy mạnh trao đổi hàng hóa, thương mại quốc tế

• Trao đổi và lưu thông hàng hóa dễ dàng hơn so với thời kỳ kinh tế trao đổihiện vật ❖ Nhược điểm:

NHÓM 63

=> Giá cả của hàng hóa được quy định thông qua hai loại đồng tiền đã mâu thuẫn

vai trò thước đo giá trị tiền tệ, vì thế đã tạo ra những rắc rối trong việc tính toán giá

cả và lưu thông ❖ Nguyên nhân của sự sụp đổ của chế độ song bản vị (1861):

Theo Định luật Gresham: khi có sự nảy sinh chênh lệch trong tỷ lệ trao đổi giữa

hai tài sản trên thị trường chính thức và không chính thức, thì tài sản bị đánh giáthấp trên thị trường chính thức sẽ biến mất, chỉ còn loại tài sản được đánh giá caohơn Trong lĩnh vực tiền tệ định luật này được gọi là: “Tiền xấu đuổi tiền tốt ra khỏilưu thông”

Tỷ lệ trao đổi giữa vàng và bạc do ngân hàng trung ương phát hành theo một tỷ lệ

cố định Với chức năng là hàng hóa giá vàng và bạc trên thị trường do cung cầuvàng, bạc quyết định có xu hướng, mức độ biến động khác nhau Điều này có nghĩa,

tỷ lệ trao đổi giữa vàng và bạc trên hai thị trường tiền tệ (cố định) và thị trườnghàng hóa (biến động) không tương đồng làm nảy sinh tình trạng “đồng tiền xấuđuổi đồng tiền tốt ra khỏi lưu thông”

Khi đó người dân thích tích lũy đồng tiền đồng tiền bị đánh giá thấp trên thị trườngtiền tệ Vì vậy trên thị trường tiền tệ chỉ còn lại đồng tiền được đánh giá cao hơn Nếu muốn loại trừ tình trạng này thì chính phủ buộc phải cân đối tỷ lệ trao đổi giữavàng và bạc trên cả hai thị trường bằng cách can thiệp vào cung cầu vàng và cungcầu bạc trên thị trường hàng hóa Điều này làm tăng chi phí của chính phủ, thâm hụtngân sách Vì vậy, chính phủ buộc phải từ bỏ chế độ song bản vị

Quyết định chuyển đổi USD ra vàng (1879) và Đạo luật bản vị vàng ở Mỹ (1900)

“Về mặt pháp lý, nước Mỹ tiếp tục duy trì chế độ đồng bản vị kim loại, nhưng trên thực tế chế độ đơn bản vị kim loại được duy trì cho đến năm 1861 Trong suốt thời gian này (1834 – 1861), tiền giấy và tiền gửi ngân hàng ngày càng tăng lên và chiếm ưu thế so với tiền xu trong cung ứng tiền của Mỹ Như vậy trong lưu thông, ngoài tiền xu bằng vàng còn có tiền giấy và tiền gửi ngân hàng được tự do chuyển đổi thành vàng hay bạc Tuy nhiên, sự chuyển đổi này bị gián đoạn khi nội chiến xảy ra Sau nội chiến, chế độ chuyển đổi USD ra vàng được quay lại nhưng đồng bạc không được quay lại Quyết định chuyển đổi trở lại USD ra vàng mà không

NHÓM 64

chuyển đổi ra bạc vào năm 1879 là bước quan trọng trong việc hình thành chế độ đơn bản vị vàng ở Mỹ Sự dịch chuyển này đã trải qua những cuộc tranh luận gay gắt và tất nhiên là không thiếu những lời chỉ trích mạnh mẽ từ phía những người bảo vệ cho bản vị bạc Chế độ đồng bản vị kim loại là chế độ thiên vì trợ giá cho bạc, do đó khi thay thế chế độ này bằng chế độ bản vị vàng đã tạo ra hiệu ứng làm giảm quyền lực của bạc trong đời sống, đặc biệt đối với những ông chủ mỏ bạc được sinh lợi từ chế độ trợ giá cho bạc bấy lâu nay Điều này làm cho đồng bản vị trở thành chủ đề tranh luận trên chính trường, do đó phần nào giải thích tại sao mặc dù trong thực tế chỉ tồn tại chế độ đơn bản vị vàng, nhưng chế độ này vẫn không được phê chuẩn cho tới khi có Đạo luật bản vị vàng vào năm 1900” Vào

năm 1879, chính phủ Mỹ chính thức tuyên bố chỉ chuyển đổi tiền ra vàng Chế độsong bản vị sụp đổ, hình thành chế độ bản vị vàng cổ điển

• Thứ hai, xuất nhập khẩu vàng giữa các quốc gia với nhau được tự do hoạtđộng

• Thứ ba, tiền do ngân hàng trung ương phát hành được “bảo đảm 100%” vàtiền được chuyển đổi tự do không hạn chế ra vàng

• Thứ tư, dự trữ vàng với quy mô đủ lớn là yêu cầu để đảm bảo sức muađồng tiền – money backs to gold

NHÓM 65

• Thứ năm, khi cán cân thanh toán bị mất cân đối nó được tự động điềuchỉnh thông qua cơ chế dịch chuyển tiền - giá

❖ Ưu điểm:

• Thúc đẩy sự phát triển của nền sản xuất Tư bản chủ nghĩa, khuyến khíchphân công lao động quốc tế, gia tăng phúc lợi xã hội

• Thúc đẩy sự phát triển của hệ thống tín dụng Tư bản chủ nghĩa

• Hàng rào thương mại được gỡ bỏ giúp thương mại và đầu tư thế giới pháttriển

• Các cân thanh toán quốc tế được đưa về trạng thái cân bằng, vận hành trơntru hơn

• Chính sách tiền tệ bị chi phối lớn bởi việc khai thác và sản xuất vàng, khilượng vàng đáp ứng đủ cho lưu thông thì nền kinh tế phát triển tốt Nhưngnếu lượng vàng cung ứng không đủ thì sẽ làm giá cả hàng hóa sụt giảm kìmhãm nền kinh tế còn quá cao sẽ giá cả hàng hóa tăng lên gây lạm phát

❖ Nguyên nhân sụp đổ: Chiến tranh thế giới xảy ra, các quốc gia mua nhiều hàng

hóa, vũ khí để phục vụ cho chiến tranh Các nước lớn ra sức tích trữ vàng, ngừngđổi tiền ngân hàng lấy vàng, tiến hành chế độ bảo hộ mậu dịch Tuy nhiên hiệu quảcủa các chính sách ấy không hiệu quả lắm vì các chính phủ phải chi tiêu quá nhiều.Lạm phát tăng nhanh do lượng tiền mặt in ra quá nhiều Bên cạnh đó, lượng vàng dichuyển giữa các nước không đồng đều 2/3 lượng vàng tập trung vào các nước lớn làAnh, Mỹ, Pháp, Đức, Nga còn dự trữ vàng các nước sụt giảm mạnh làm mất khảnăng chuyển tiền giấy sang vàng Dẫn đến sự sụp đổ chế độ bản vị vàng cổ điển

NHÓM 66

2.2 Giai đoạn giữa hai cuộc chiến tranh thế giới

Năm 1914, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, chính phủ các nước ít nhiều đãđình chỉ chế độ bản vị vàng và in tiền để tài trợ cho các khoản chi tiêu quân sự.Nhiều quốc gia bị kiệt quệ về kinh tế, phải đối mặt với tình trạng lạm phát dẫn đếnnguồn cung tiền và mức giá tăng lên đáng kể, đặc biệt là các quốc gia ở châu Âu.Việc khôi phục kinh tế, mà quan trọng hơn là việc chọn ra một hệ thống tiền tệ phùhợp trở thành nhu cầu cấp thiết nhất thời bấy giờ

Nhiều quốc gia nỗ lực quay trở lại chế độ tiền tệ trước đó: Hoa Kỳ quay về chế độbản vị vàng (1919); Anh, Pháp, Ý và Nhật Bản thông qua chương trình kêu gọicùng quay trở lại chế độ bản vị vàng (1922); Anh quay về chế độ bản vị vàng(1925) Cùng lúc đó, thị trường tài chính London đã phát triển mạnh từ trước chiếntranh thế giới thứ nhất nay lại càng phát triển mạnh hơn, và đồng Bảng Anh đã trởthành đồng tiền có uy tín nhất trong khu vực Do đó, các nước đã tiến tới thỏa thuậnlập một trật tự mới trong quan hệ thương mại, tín dụng và tiền tệ quốc tế Năm

1922, Hội nghị Genoa mở đường hình thành chế độ bản vị đồng bảng Anh (Gienơ)

❖ Nội dung của chế độ bản vị đồng bảng Anh: “Bảng Anh được các nước thừa

nhận là phương tiện thanh toán và dự trữ quốc tế ngang với vàng; sử dụng BảngAnh trong quan hệ ngoại thương và quan hệ kinh tế quốc tế khác không hạn chế; tỷgiá được xác định thông qua tiêu chuẩn giá cả so với vàng.”

Những năm sau đó, khối lượng hàng hóa dịch vụ lưu thông ngày càng tăng trongkhi khối lượng vàng dự trữ có hạn nên các ngân hàng không thể đổi bảng Anh ravàng Bên cạnh đó, việc phát hành quá nhiều khiến cho lạm phát tăng cao, nền kinh

tế nước Anh suy thoái nặng nề Bảng Anh bị mất giá so với USD và dần mất vị thếtrên thị trường quốc tế Đại suy thoái (1929 – 1933) nổ ra theo sau là cu ộc đổ vỡcủa các ngân hàng trên khắp thế giới, những người nắm giữ đồng bảng Anh mấtniềm tin vào lời cam kết của chính phủ trong việc duy trì giá trị đồng tiền, nhiềungười bắt đầu đổi bảng Anh thành vàng Điều này buộc Anh từ bỏ chế độ bản vịvàng vì không đủ lượng vàng để cung cấp Năm 1929, Chính phủ Anh tuyên bố phágiá đồng Bảng Anh, chế độ tiền tệ Gienơ bị sụp đổ

2.3 Giai đoạn sau chiến tranh thế giới thứ hai

2.3.1 Hệ thống Bretton Woods

(1944-1971)

❖ Khái niệm:

Bretton Woods System (BWS) là một hệ thống tiền tệ quốc tế mà ở đó đồng đô la

Mỹ được sử dụng để làm thước đo duy nhất trong việc thanh toán trên quốc tế và

NHÓM 67