V\ khong higu khia canh nay ngn nhidu ngfidi nghign efiu va giang day thfidng it quan tam dg'n tgn cua hoc thuygt do, hoac chi thoa man vdi cai ten da dfidc dich ra tig'ng Viet ma khong
Trang 1TRifiT HOC, S 5 1 (224), T H A N G 1-2010
BAN THEM VE MOT SO THUAT NGLJT TRI^T HOC
CHiNH TRj - XA HOI C6 NGUON GOC TUT TIENG NlfOTC NGOAI
NGUYfiN T X N H U N G <*>
Hien nay, co mot so'thuat ngO triet hgc, chinh tri hoc cd ngudn gde tO tiing nUdc ngodi dang dUde sO dung rgng rdi d nUdc ta nhiing ehUa that chinh xde, ddy dd do cdch dich chiia sdt nguyen nghla hoac do bdn thdn tO ngO chuyen nghla khong bao qudt hit ngi dung cua ngdn ngO goc Trong bdi viet ndy, tdc gid lam ro mot so'bd't cap trong viic phiin dich ede thuat ngO trie't hgc, ehinh tri hoc sang tie'ng Viet nhdm gop phdn vdo viic nghien cOu, hoe tap ly ludn mot cdch hieu qud hdn
1 V e c a c t h u a t ngfl c h i t e n v a c a c
h i n h t h f i e n h a n f i d c
Chfing toi n h a n thay rang, co mot so' tgn
nha nade tren thg' gidi dadc dich ra tig'ng Viet
thie'u chinh xac, hoac da thay ddi rdi n h a n g
chung ta van goi theo ten cu
Nfidc "My" la each goi khong khdp vdi
ten cua n h a nfidc do hien n a y la United
States of America (USA) Day la mot N h a
nfidc lien b a n g gdm 50 tieu b a n g hdp nha't
lai Tfi "states" co nghia la tigu bang;
"united" co nghia la tho'ng nha't, hdp nha't
lai Trong tie'ng Viet, nadc My eon co tgn
goi la "Hoa Ky" (cd hoa), n h a n g thfie ra, la
cd nadc My gdm "sao va vach" (stars a n d
stripes) chfi khong phai la "hoa" Trgn la cd
My CO 13 vach dd va t r a n g dai dien cho 13
xfi thuoe dia cua A n h da ndi day gianh doc
lap trong cuoc each m a n g 1776 va 50 ngoi
sao n a m canh dai dien cho 50 tieu b a n g
hien n a y d My
Nhieu n h a nfidc trgn t h e gidi dfidc td
chfic theo hinh thfie lign bang; tgji n h a
nfidc CO t h e co tfi "lien bang", nhfi Lign
b a n g Nga, Cong hoa Lien b a n g Dfic, Cong
hoa Lien b a n g Nigigria Nhfing cung co
nhfing n h a nfidc lign b a n g khong dung tfi
"federation" hoac "federal", m a dfing tfi
"united" (hdp nha't, tho'ng nha't lai, cung co
nghia la lien b a n g , lign m i n h ) , nhfi trfidng hdp United States, United Kingdom, United Arab Emirates "Unnited Kmgdom" (UK), tgn day du la "Unnited Kingdom of Great Britain a n d Northern Irland", tig'ng Viet goi
la 'Vfidng quoc Anh" T h a t ra, no khong chi e6 nfidc Anh, m a eon co b a nfidc khac nfla la Bac Allen, Xeotlen (Scotland) va Wales 'Tieu Vfidng quo'e A r a p tho'ng nhaV' (United Arab Emirates) la mot hgn b a n g gdm 7 tieu vfidng qud'c (emirate) hdp nha't lai
Nfidc "Dan ehu H y L a p " (tidng Hy Lap
phign a m la t i n h : Elleniki Demokratia) la
tgn goi ehinh thfie e u a n h a nfidc nay, nhfing trong nhidu thfi tig'ng k h a c t r g n thg' gidi no e6 tgn goi la "Cong h o a Hy L a p " (tig'ng Anh: Hellenic Republic) D a n e h u va cong hoa co
gi k h a c n h a u ? Day la nhfing h i n h thfie nha nfidc t r o n g Uch sfi Thuat ngfi "dan chu" (tieng Anh: democracy, tig'ng Hy Lap phien
am latinh: demokratia) b a t ngudn tfi hai tfi
Hy Lap: demos ( n h a n dan) v a kratos (sfi cai tri, sfie m a n h ) , gop lai c6 n g h i a la sU cai tri
cua nhan ddn T h u a t ngfi "cong boa" (tieng
Anh: republic) co n g u d n gde tfi h a i tfi Hy Lap "res" (cong viec) va "publika" (chung)
T h u a t ngfi n a y h a m y: n h a nfidc cong boa la (*) Ph6 giao sir, tien sT D?d hpc Da Ning
Trang 2"cong vige ehung", khac v6i chddg quan chu
(tig'ng Anh: monarchy c6 ngudn gde tig'ng
Hy Lap: monos (m6t) va arkhos (ngadi cai
tri) C6ng hoa va dan chu trong thdi cd dai
Hy Lap la hai hinh thfie nha nfidc khac
nhau Platon phan doi nha nfidc dan ehu
Aten va chu trfidng xay dOng m6t nha nfidc
cong hoa ly tfidng Nha nfidc cong boa eua
Platon la "cong vige chung" cua dang ca'p
nha trig't hoc, chfi khong phai la e6ng viec
chung eua nhan dan, vi theo Platon, so' dong
nhan dan thi khong co tri thfie dd cai tri nha
nfidc Ngay nay, cong hoa cung co nghia la
dan ehu, vi nha nfidc cong boa la cong vige
chung cua nhan dan Cong hoa la hinh thfie
nha nfidc phd big'n hien nay trgn thd gidi,
mac du co nhidu nfidc vSn goi nha nfidc cua
ho la 'Sofdng qud'e", hoac khong dung tfi cong
hoa dg goi tgn nha nfidc cua ho
2 Ve e a c h d a t t e n cho m o t hoc
thuyet, m o t trfiofng p h a i
De dat tgn cho mot hoe thuyg't, mot
trfidng phai trig't hoc, chinh tri - xa hoi,
ngfidi ta thfidng co ma'y each sau:
Cach ddn gian nha't la la'y ten ngUdi sdng
lap, Cd khi dd nguygn tgn cong thgm duoi
"ism" (dich ra tidng Viet la chu nghla, dgo,
gido), nhfi chu nghia Mdc (Marxism), chu
nghia Lenin (Leninism), ehu nghla Mao
(Maoism), chu nghia Thomas (Thomism), Phdt
gido (Buddhism, xua't phat tfi Buddha), v.v.,
hoac bidn danh tfi rigng thanh tinh tfi rdi
mdi cong thgm "ism" vao Thi du, Khdng
giao (Confucius (Khdng Tfi) — Confucian
-•Confucianism), chu nghia Cantd (Kant -•
Kantian -• Kantianism), chu nghia Hgghen
(Hegel -• Hegehan -* Hegelianism), v.v
Cach phd big'n thfi hai trong viec dat tgn
cho mot hoe thuyg't va cflng la each gay ra
nhflng sfi rac roi cho ngfidi nghign efiu la
lay khdi niem trung tdm trong hgc thuyet
do die dat ten cho no Thi du, Dgo gia \a mot
trfldng phai tridt hoc d Trung Qudc ed dai
do Lao Tfi sang lap; khai nigm trung tam •
cua hoc thuyg't nay la "Dao" Khai nigm nay that kho phign dich, ngn ngay ea phfidng Tay
cung phai goi no la Daoism hoac Taoism
Trong trig't hoc, chinh tri hoc, xa hoi hoe hign dai, khi dat ten cho hoc thuydt cua minh, tac gia cua no tim mot thuat ngfi
phan anh dfldc bdn chat eua hoc thuydt do
Do do, chung toi nha'n manh rang, viec tim hieu vd gidi thich dung ten cua mot hgc thuyet hay triidng phdi ed vai tro vo ciing quan trgng trong viec nghien cOu cung nhU gidng day hgc thuyet do
V\ khong higu khia canh nay ngn nhidu
ngfidi nghign efiu va giang day thfidng it quan tam dg'n tgn cua hoc thuygt do, hoac chi thoa man vdi cai ten da dfidc dich ra tig'ng Viet ma khong quan tam tim higu ngudn goc eua thuat ngfi
Thuat ngfl "Pragmatism" la do tac gia cua n6 - Charles Sander Peirce dat ra Ong dung thuat ngfl nay co mot ham y sau xa cua n6 Ta hay nghe sfi phan tich cua Wilham James, mot trong ba nha sang lap chu nghia thfie dung, ngfidi da bign chu nghia thfie dung thanh hdc thuyg't ly luan Trong bai giang cua minh vdi tieu dd "What Pragmatism Means?" (Chu nghia thfie dung
CO nghia la gi?), James vig't: "Mot cai nhin
sd qua vd lich sfi eua ta tadng nay se giup ban hieu tot hdn thg' nao la chu nghia thfie dung Thuat ngfi nay bat ngudn tfi tie'ng Hy
Lap "pragma", co nghia la hdnh dgng, n6 la
ngudn goc cua cac tfi "thfie tiin", "thfie te" cua ehung ta Thuat ngfi nay idn dau tien dfidc dfia vao tridt hoc bdi ong Charles Peirce nam 1878"(1)
Chu nghia thfie dung la mot trao lfiu trig't hoc ra ddi nham cho'ng lai eac he tho'ng trig't hoc duy tam, kinh vien, giao dieu
trfidc day No nha'n manh vai tro eua hdnh
(1) William James, What Pragmatism Means, c6
the dpc bai nay cl dia chi: http://www.marxists.org/ reference/subiect/philosoDhv/works/us/iames.htm
hoftc b nhieu trang web khac
Trang 3NGUYEN TAN HUNG
dgng, eua thUe tien, ciia kinh nghiem, ciia
hieu qud thiie te chfi khong phai la eua ly
luan suong, eua nhfing cai trfiu tfidng,
khong tfidng, xa rdi thfie td William James
noi: "Nha thfie dung dai dign cho mot thai
do hoan toan quen thuoe trong tridt hoe,
thai do kinh nghiem chu nghia, nhfing hinh
nha ddi vdi toi, no dai dien cho thai d6 nay
dadi hinh thfie vfia triet dd hdn, vfia it hi
phan ddi hdn Nha thfie dung kign quydt va
vinh viin quay Ifing lai vdi mdt loat nhfing
thoi quen tham can co' dg' eua cac nha trig't
hoc chuygn nghiep Anh ta xa lanh vdi sfi
trfiu tadng va sii thidu bang chfing, vdi
nhfing giai phap cau chfi, nhfing ly le tien
nghiem, vdi nhfing nguygn ly cd^ dinh,
nhfing he tho'ng khep kin, vdi nhfing cai
dfidc cho la tuyet do'i, la ban nguygn No
hfidng tdi tinh cu thg, sfi day du bang
chfing, tdi nhfing sfi kien thfie td, tdi hanh
dong, tdi sfie manh"(2)
O nfidc ta, vi khong co didu kien tig'p xuc
trfic tigp vdi ly luan cua hoc thuydt nay, chi
higu qua trung gian la eac tfi dign, cac sach
dfidc vig't trong thdi ky bao e'a'p cl Lign X6 va
cac nfidc xa hoi ehu nghia trfidc day ngn
chu nghia thfie dung chi dfidc hieu d khia
canh tigu cfic cua ne (ta't nhign, ehu nghia
thiie dung c6 mat tigu cfic cua no), nha la
"chi bidt CO ldi nhuan", "ldi ich vat cha't
trade mat, khong quan tam dg'n nhfing mat
khac", V.V Con mat tich cfic cua n6 la
cho'ng lai tfi bien, giao didu, ao ta3ng, xa rdi
thiic tg'; dd cao kinh nghiem, hieu qua thiie
td thi khong dadc dd cap ddn Can nhac
lai rang, khi goi tgn mot hoe thuydt, ehung
ta phai trung thanh vdi tgn gde eua no,
khong dadc tii tien dat ra met tgn khac dd
goi hoc thuyg't do theo each hieu sai ve thiic
cha't cua no Thi du, pragmatism (chu nghia
hanh dong, tridt hoc thiie tiin) thi goi la
"ehu nghia thiic dung", conservatism (ehu
Xighia bao tdn) thi goi la "chu nghia bao
thu", communism (chu nghia cong ddng) thi
goi la "chu nghia cong san", v.v
Thuat ngfl "chu nghia hien sinh" bat ngudn tfl tig'ng latinh "existentia" do chinh ong td cua trao Iflu trig't hoc nay (nha trig't hoc Dan Manh Soren Kierkegaard (1813 -1855) sfi dung l i n ddu tign, sau do dfidc cac nh"a trig't hoc khac cua trfidng phai nay tidp tuc sfi dung Thuat ngfl "existentia" (tig'ng latinh), "existence" (tidng Phap, Anh) phan anh quan diem cd ban cua trao lfiu trig't hoc
nay, d\i(ic dich ra tig'ng Vigt la "hien sinh"
thi khgng thoa dang ve ngfl nghia, nhfing ra't tig'e chfia co nha nghign efiu nao dat va'n
dd phai xem xet lai each dich thuat ngfl nay trong tig'ng Viet Vi thd, chung toi cho rang, tuy tgn goi nay trong tig'ng Viet da diing quen rdi kho thay doi, nhfing edn phai dfidc giai thich thgm mdi giup tranh dfidc each hieu lech lac vd tfi tfidng cd ban cua trao lfiu trig't hoc nay
Tfi "hien sinh" trong tig'ng Viet co nghia
la "cuoc sdiig hien tai", vi ngfidi ta hidu sai
la cac nha trig't hoc trfidng phai nay chi bidt
CO cuoc song trfidc mat, khong cin quan
tam dg'n tfidng lai (hidu cuoc song hien sinh
la "sdrig gap") Thfie ra, nhfing nha hign sinh Phap, nhfi Jean Paul Sartre, Albert Camus, Simone de Beauvoir khong chi bidt sdng cho hien tai, ma eon la nhflng ngfidi tich cfic tham gia cuoc da'u tranh chdng phat xit d Phap, iing ho phong trao d§tu tranh vi tii do cua cae dan toe khac tren the gidi Sartre va Camus la nhiing ngfidi dfidc tang giai thfidng Nobel Sartre tich cfic tham gia va chu tri phign toa thfi hai ciia Toa an quo'e td xgt xfi toi ac chien tranh cua
My d Vigt Nam; con Beauvoir la ngfidi tich cfic da'u tranh trong phong trao doi quyen binh dang phu nfl
(2) William J a m e s , What Pragmatism Means, co the dpc bai nay b dia chi: http://www.mflrxists.org/
reference/subiect/philosoDhv/works/us/iames.htin hoSc cl nhieu t r a n g web khac
Trang 4Dac digm ed ban cua chu nghia hien sinh
khgng phai la ed vu cho sfi "so'ng ga'p", ma
la nhd'n mgnh tinh chii quan Day la ddng
gop quan trong nha't va cung la sai lim Idn
nha't cua trao lfiu tridt hoe nay Thuat ngfi
"existence" (tig'ng Anh, Phap) hay "Dasein"
(tig'ng Dfic) la khai niem noi Ign sU tdn tgi
cd nhdn cu the Id tdn tgi cd y thOc , la "tdn
tai cho no" chfi khong phai "tdn tai tfi no"
Y thfie ma ehu nghia hien sinh dd cao la
nhflng cam xuc ehu quan eua ca nhan, sfl
tfi do Ilia ebon khong bi quy dinh bdi ba't cfi
cai gi khac ngoai trach nhiem ma ca nhan
tfi y thfie dfidc Luan diem cd ban eua no
-"Hign sinh c6 trfidc ban cha't" - noi Ign ddy
du quan nigm do Chu nghia hign sinh dd
cao sfi tfi do Ifia chgn va trach nhiem ca
nhan, vd mot phfidng dien nha't dinh, co thg
coi day la mot dong gop quan trong; tuy
nhien, vi no phu nhan tinh ta't ydu va quy
luat khach quan, ngn sfi tii do liia ebon eua
ca nhan co thd d i n ddn nhfing sai 1dm
khong the efiu van noi
3 Ve mot so thuat ngiit c6 ngudn goc
ta tieng Trung Quoc nhfing bi hieu sai
trong tieng Viet
Mudn hieu dfidc tidng Viet thi phai c6
mot kidn thfie nha't dinh vd thuat ngfi Han
- Vigt, cung gidng nhfi mudn doc tidng Anh,
Phap, Nga thi phai hieu ngudn go'c Hy
Lap, latinh cua nhidu thuat ngfi trong cac
thfi tig'ng nay Nhidu khi ndu co nghi ngd vd
each hieu quen thupc doi vdi mot sd thuat
ngfi Han - Viet thi cdn tham khao each dich
cac thuat ngfi nay trong cac thfi tidng
phfidng Tay, nhfi tidng Anh Thi du, "tinh"
trdng cau ndi cua Khdng Tfi 'Tinh tfidng
can, tap tfidng viin" la gi? Nhidu ngfidi
thfidng hieu "tinh" la y thfie, la nhan each,
nhfing ndu tham khao eac sach phfidng Tay
thi tha'y "tinh" tfic la bdn tinh tii nhien eua
eon ngadi (human nature), mam mdng cua
n6 da CO s i n khi eon ngfidi sinh ra khong
ddi phai dfidc giao due, hoc tap mdi co Cach
hieu nay khong co gi mdi la ndu ta doc doan trich sau day tfi Tuan Tfi: "Pham la ngfidi thi ddu gidng nhau: ddi thi muo'n an, lanh thi muo'n a'm, met thi muo'n nghi, thich dieu CO ldi ma khong thich dieu co hai cho minh Da'y la cai eon ngadi sinh ra von da
CO, khong ddi dgn khi hoc hanh mdi co"
"Nho" trong Nho gia co nghia la gi? C6 nhidu each hieu khac nhau d Viet Nam, Trung Quo'e vd tfi nay va khd co the khang dinh each hieu nao la chinh xac O phfidng
Tay, "nhd" dfidc dich la scholar c6 nghia la
"hoc gia" Nho gia ^ M dfidc dicli la trUdng phdi cdc hoc gid (school of the scholars) Tfi
"giao" trong "Nho giao", "Khdng giao", "tam giao" CO nghla la gi? Nhidu ngfidi thfidng hieu "giao" la ton giao 6 phfidng Tay, tfi Nho giao M tSC dfidc dich la "Study of the Scholars", Khdng giao ?L iC dfidc dich la
"Teaching of Confucius"; "giao" la gido due, hgc thuyet, chO khong phdi Id ton gido
Phfidng Tay thfidng la'y tgn cua Khdng Tfi (dfidc mot nha truydn giao phfidng Tay dich
ra tig'ng latinh la Confucius) de dat ten cho trfidng phai nay la Confucianism (chu nghla Khdng Ta, Khdng gido){3)
Trfidc day, d nfidc ta da tfing c6 thdi ky
"tam giao" dfidc cac nha nfidc phong kidn la'y lam noi dung hoc tap, thi cfi Tam giao (Nho giao, Lao giao, Phat giao) khong co
nghla la "ba ton giao", ma chi la ba hoe thuyet Tam giao dfidc nghien efiu vdi tfi each la nhfing hoc thuyet trie't hgc, dgo dOe,
chfi khong phai d khia canh ton giao Trong khi tra ldi mot nha bao Lien X6, Hd Chi Minh da ndi: "Toi sinh ra trong mot gia dinh nha Nho An Nam Thanh nien trong nhfing gia dinh a'y thfidng hoe Khdng giao, ddng chi bidt chac Khdng giao khong phai
la ton giao ma la mot thfi khoa hoe ve kinh nghiem dao dfic va phep fing xfi"(4)
Trong bai thd "Da ban"(5) cua Hd Chi
(3)Caifiicianism, http://en.wikipedia.ore/wiki/r/infiicianism
Trang 5NGUYEN TAN HUNG
Minh CO nhfing khai niem "thien", "dc" la
nhfing thuat ngfi co lign quan dg'n ngon ngfi
tridt hoc Trung Qudc De hieu ro tfi tfidng
Hd Chi Minh trong bai thd nay, can phai
nhic lai cuoc tranh luan trong phai Nho gia
vd ban tinh eua con ngfidi Manh Tfi cho
ring, ban tinh con ngfidi la "thien" Sach
Tam Tu Kinh ra ddi thdi nha Tdng da dfing
tren quan diem cua Manh Tfi khi cho ring,
"Nhan chi sd, tinh bdn thien Tinh tfidng
can, tap tfidng viin" Tuy nhign, mot nha
Nho khac la Tuan Tfi lai e6 quan diem
ngfide lai, cho rang ban tinh con ngfidi la
"dc" Ong ndi: "Nhan chi tinh ac, ky thien
gia nguy gia", nghia la "Ban tinh con ngfidi
la ac, con thien la nguy" (do con ngfidi lam
ra) Ong lap luan: "Tinh ngadi ngay nay,
trdi sinh cd ke hidu ldi; do do, mdi sinh ra
van de tranh doat ma ma't di dfic tinh
khiem nhfldng Trdi sinh ngfidi ta co thfi
due vong b5i tai mat, thich nghe cai hay,
nhin cai dep; do do, mdi sinh ra va'n dd dam
loan, ma ma't di l i nghia, dao ly van hda
Vay thi, neu cfi chieu theo tinh va thuan
theo tinh cua eon ngfidi, thi se dign ra canh
tranh gianh, pham toi loan ly, rdi quy hg't
vd bao Ific Cfi nhin theo do thi da qua r5
rang, tinh ngfidi la ac vay"
Hd Chi Minh c6 mot each nhin khac vdi
hai quan digm trgn cua Manh Tfi va Tuan
Tfi Con ngfidi khong co ban tinh co' hfiu la
thien hay dc Dfia tre khi chfia dUde giao
due nd c6 ban tinh tham an, ich ky, dadi
con m i t cua ngadi Idn khong ai cho do la
"ac" ca Ban tinh tii nhign cua dfia tre c6
thg trd thanh thien hay ac khi dfia tre Idn
len dg'n mot do tudi nha't dinh va phai
thong qua giao due xa hoi cfing vdi sfi ren
luyen eua ban than dfia tre do Hd Chi
Minh cho r i n g nhan each con ngfidi phan
nhidu do giao due, ren luyen ma c6 va chi
bigu hien ra trong quan he va boat dong xa
hoi Khi ngu thi ai cung nhfi nhau Dg'n khi
thfie day (nghia la khi hanh dong) mdi
phan ra ngUdi thien, ke dc Nguc trung nhat
ky la mot tac phllm vidt bang chfl Han cua
Hd Chi Minh, ndi tidng khong chi trong nfidc ma ca trgn thd gidi va da dfidc dich ra nhidu thfi tidng trgn thd gidi Nhidu hoc gia Trung Qudc, trong d6 co nha thd ndi tig'ng Quach Mat Nhfide, da nhan xgt trong tap thd nay co nhidu bai thd ma trinh dd sanh ngang vdi thd Dfidng, thd Tdng - nhfing thdi
ky dinh cao eua thd Trung Quo'e Da c6 nhidu ban dich ra tig'ng Viet, nhfing chfia co
ban nao phan anh d\i(ic hdt gia tri eua tac phim Bai thd Dg bdn the hign mot tfi
tfidng trig't hoe sau s i c cua Hd Chi Minh
vd ngudn gde, phUdng thae bieu hien nhdn cdch, dgo dac ciia con ngfidi Tuy nhign
Nam Tran mac du hieu dung (the hien trong each giai thich), nhfing khi dich ra thd thi lai chfia chuydn tai dung tfi tficing trig't ly eua bai thd Thien dfidc dich la
"hidn", ac la "dfi" thi khong ehinh xac, vi thien, ac la nhfing pham tru dao dfic, thuoe
ca'p do y thOc xd hgi; con hidn, dfi chi la ca tinh, thuoe ca'p do tdm ly cd nhdn Hidn
chfia han la thien, dfi chfia ban la ac Sfi khac nhau vd nhan each (thign, ac) mdi la cai khong c6 san, phan nhidu do giao due mdi CO Con sfi khac nhau vd ca tinh, nhfi
hiin Idnh (didm tinh, d i tinh, nhu mi) hay hung da (hung hang, ndng nay, d i bi kich
dong), boat bat hay tram tinh, v.v khong phai chu ygu la do giao due; ehung mot
p h i n CO lien quan dgn cau true t h i n kinh, nhiim sic the, hooemon, hoa cha't, v.v., trong ed the eua moi ngfidi Didu nay da dfidc khoa hoc va tam ly hoc hien dai ' nghign efiu
Hdn nfia, trong tig'ng Viet, noi thien, dc
thi ai cung higu dfidc, c i n gi phai dich ra
hiin, da lam sai nghia di •
(4) Ho Chi Minh, Todn tap, t.l, Nxb Chinh tri
Quoc gia, Ha Npi, 1995, tr.477
(5) Ho Chi Minh, Sdd., t.3