CONG NGHIEP HOA, HIEN DAI HOA VA BIEN DOI GIA DINH HA VIET HUNG* Gi6i t h i e u Hdn 20 nam qua, tfl khi Dang ta khdi xfldng cong cupe Ddi mdi va day manh sfl nghiep cdng nghiep boa va hi
Trang 1CONG NGHIEP HOA, HIEN DAI HOA VA BIEN DOI GIA DINH
HA VIET HUNG*
Gi6i t h i e u
Hdn 20 nam qua, tfl khi Dang ta khdi xfldng cong cupe Ddi mdi va day manh sfl nghiep cdng nghiep boa va hien dai hoa dat nfldc, nhflng bien doi kinh te - xa hpi to Idn da va dang diln ra trong ddi sd'ng xa hpi La mpt thiet che chu yeu cua xa hpi, gia dinh khdng the khdng bien ddi phu hdp vdi nhflng thay ddi tflng ngay eua xa hpi hien dai Cau true gia dinh va nhflng chflc nang cua nd da chiu tac dpng nhfl the nao cua qua trinh cdng nghiep boa va hien dai boa? Vai trd cua gia dinh tang len hay suy yeu di trong ddi sd'ng cua xa hpi hien dai? Sfl bien doi cua gia dinh Viet Nam cd the
cd nhflng khac biet nao so vdi cac nfldc trong khu vflc va The gidi ndi chung?
Bien ddi k i n h t e - xa h o i
Nhflng thay ddi ve kinh te - xa hpi da va dang diln ra dac biet nhanh chdng trong hdn 20 nam vfla qua Cd sd ha t i n g giao thdng phat trien nhanh cflng vdi quyen tfl do di lai va cfl tru cua cdng dan dfldc bao dam da thflc day lan sdng di cfl gifla cac vung mien, dac biet tfl ndng thdn ra dd thi, ngay cang tang So vdi nhflng nam trfldc day, he tho'ng quan ly hp khau va dang ky tam trfl da dfldc ndi long rat nhieu Cd the thay mpt so' Ifldng Idn ngfldi lao dpng tfl ndng thdn ra thanh phd' lam viec ma khdng cd dang ky tam trfl Nam 2009, so'ngfldi di cfl tfl nong thdn ra thanh thi tang gap ddi so vdi nam 1999 Binh quan mflc nhap cfl da ddng gdp 57 % cho mflc tang dan so'cua khu vflc thanh thi (Tdng cue Tho'ng ke, 2010)
Mflc dp di chuyen cua dan cfl khdng chi tang len gifla cac vung mien d trong nfldc ma ca tren pham vi cac nfldc khac trong khu vflc va The gidi Trong qua trinh hpi nhap qud'c te hien nay, vdi cud'n hp chieu trong tay, bat cfl ngfldi dan nao cung cd the de dang di den nhieu nfldc trong khd'i ASEAN nhfl Inddnexia, Malaixia, Lao, Philippin hay Thai Lan Do nhu d u d n lao dpng phd thong d mot so' nfldc trong khu vflc, viec quan ly nhan khau ke ca vdi ngfldi nfldc ngoai d nhflng nfldc nay cung dfldc ndi long Vi du, d Lao va Thai lan hien nay, fldc tinh cd vai tram ngan lao dpng Viet Nam lam viee theo dfldng di cfl tfl do qua bien gidi Ngflde lai, qua trinh hpi nhSp qud'c te va toan c l u hoa cung da dfla hang chuc ngan lao dpng nfldc ngoai vao Viet
Nam Vdc tinh hien nay cd hdn 35.000 cdng nhan Trung Qud'c dang lao dpng d mdt sd
• TS, Vien Xd hdi hgc, Hgc vien Chinh tri - Hdnh chinh Qud'c gia Ho Chi Minh
Trang 2Hd Viet Hiing 41
khu cdng nghiep cua nfldc ta (Tudi tre Online, 31/7/2009) Lao ddng tfl do tfl cac nfldc Chau Phi den thanh phd Hd Chi Minh va mot sd tinh phia Nam' cung cd the len den hang ngan ngfldi
Qua trinh cong nghiep boa da thuc day viec hinh thanh va phat trien hang ngan khu cdng nghiep tap trung, thu hut hang trieu lao dpng den chu yeu tfl cae vung nong thon Sfl phat trien cdng nghiep da tflng bfldc thu hep dien tich dat san xuat nong nghiep d nhieu vflng nong thdn Dieu nay gdp p h l n tac dpng lam cho hang tram ngan ndng dan phai chuyen ddi nghe nghiep sang khu vflc cdng nghiep hay dich
vu Cong nghiep hda cung thuc day qua trinh dd thi hda d nfldc ta Ty trpng dan cfl dd thi da tang len kha nhanh trong vdng 20 nam trd lai day Hien nay, ty le nay la 29,6
% va dfl kien tang len den 40 % vao nam 2020 (Tong cue Tho'ng ke, 2010) Nhfl vay,
cd cau xa hpi - nghe nghiep cung nhfl ed d u dan cfl ndng thon - dd thi dang cd nhflng thay ddi Idn
Kinh te cua dat nfldc tfl d l u nhflng nam 1990 da cd td'c dp phat trien kha cao vdi
ty le trung binh hang nam tren 7% Ty le hd ngheo tren pham vi ca nfldc da giam manh tfl khoang 60 % trong nhflng nam dlu 1990 xud'ng dfldi 30 % Kinh te thi trfldng phat trien da tao nhflng dieu kien thuan ldi eho viec lflu thong hang hda de dang tdi tat ca cac xa/tbdn vung sau, vung xa trong ca nfldc Ddi sd'ng cua mpt bp phan dan cfl, dac biet d cac khu vflc dd thi da dfldc cai thien rat nhieu Cac dip nghi le dai ngay, cd the thay hang trieu ngfldi tham gia cac chuyen di du lich d ea trong va ngoai nfldc
Mpt sfl thay ddi to Idn nfla la sfl phat trien nhanh chdng cua truyen thdng va cac phfldng tien thdng tin lien lac H l u bet cac vung trong ca nfldc cd the xem dfldc sdng truyen hinh cua hang tram chfldng tyinh trong va ngoai nfldc Nhflng dien bien trong ddi sd'ng van hda xa hpi tren The gidi dfldc cap nhat lien tuc Mot ngfldi dan binh thfldng cd the lien lac dfldc vdi ngUdi than cua hp d khap ndi trdng nUdc cung nhu d nUdc ngcai vdi chi phi chap nhan dUdc Nhflng thay ddi nhfl tren chac chan cd anh hfldng tdi nhflng bien ddi gia dinh trong xa bpi eua chung ta
Bien ddi gia dinh
Nhflng bien ddi kinh te - xa hpi manh me tren mpi khia canh cua ddi sd'ng kinh
te - xa hpi da cd tac dpng nhfl the nao tdi qua trinh ket hon, d u true gia dinh, sfl tdn tai phat trien gia dinh, vai trd cua gia dinh va mdi quan he tfldng tac gifla cac thanh vien trong gia dinh, gifla cac the he trong gia dinh?
Ket hon
Qua trinh tao lap gia dinh cung dang cd nhflng bien ddi to Idn so vdi cac quan niem truyen thdng Thfl nhat, ngay nay, trong xa hpi Viet Nam, hdn nhan dfla tren tfl do yeu dfldng, do ca nhan tfl quyet dinh la chinh Bd' me it can thiep vao viec lap gia dinh cua con cai
Trang 3Thfl hai, xu hfldng lap gia dinh mudn hay xu hudng tudi ket hon dang tang len Tudi trung binh ket hon ciia nam da tang tfl 25,4 nam 1999 len 26,2 nam
2009 Tudi ket hdn trung binh cua nfl khdng thay ddi trong cung thdi ky va d mflc kha cao la 22,8 O khu vflc t h a n h thi, tudi trung binh ket hdn cua ca nam va nfl deu cao hdn so vdi d ndng thon (Tdng cue Thdng ke, 2010) Tudi t r u n g binh ket hdn cua nam va nfl cd the se cdn tang len cung vdi qua trinh cong nghiep hda va
dd thi hda d nfldc ta
Thfl ba, treng mpt the gidi ma cac quan niem ve tfl do quan he nam nfl ngay cang cdi md hdn, quan he tinh due trfldc hdn nhan cd xu hfldng ngay cang phd bie'n thi viec mang thai hay sinh con trfldc hdn nhan ngay cang nhieu Neu nhfl trfldc kia, qua trinh hinh thanh gia dinh chu yeu di qua t u I n tfl cac bfldc la cfldi, mang thai va sinh con Ngay nay, cac bfldc nay cd the bi dao Ipn nhfl sau: (1) d l u tien cd the la mang thai, sau dd mdi den cfldi va sinh con; hoae (2) mang thai, sinh con va mdi td chflc cfldi Cd mpt so' cap vd chdng, tham chi sau nhieu nam cd con mdi td chflc cfldi
Thfl tu, loai hinh gia dinh nam nfl chung sd'ng vdi nhau nhflng khdng dang ky ket hdn dang xuat hien Theo ket qua Tong dieu tra gia dinh Viet Nam 2006, fldc tinh cd khoang mpt trieu cap vd chdng dang sinh sd'ng khdng cd hdn thfl Loai hinh gia dinh nay cung rat phd bie'n d cae nfldc cdng nghiep phat trien Cau hdi dat ra la cdng tac quan ly nha nfldc giai quyet van de nay the nao? Hp cd vi pham phap luat khdng? Nhflng dfla tre sinh ra la con ngoai gia thu hay khong?
Thfl nam, so'phu nfl khdng cd dieu kien lap gia dinh (loai cd hon thfl hay chung sdng khdng dang ky) nhflng muo'n thflc hien quyen lam me va cd con cung cd xu hfldng tang len Cd nen coi nhflng dfla tre sinh ra ciia nhflng ngfldi phu nfl nay la ngoai gia thu
Thfl sau, hdn nhan qud'c te cd xu hfldng phat trien manh Hang nam cd hang chuc ngan ngfldi Viet Nam lay vd hoae chdng ngfldi nfldc ngoai Den nay, d Han Qud'c
cd khoang 40.000 cd dau Viet Nam (www.zing.vn 5/8/2010) Viec di lai xuat nhap canh cua cong dan Viet Nam cung nhfl cua cac nfldc khac dang trd nen het sflc thu^n tien, da lam tang nhflng cd hpi tiep xuc, giao lflu vdi ngfldi nfldc ngoai Day la mpt yeu td quan trpng lam tang ty le hdn nhan cd yeu to'nfldc ngoai
Cau t r u e gia d i n h
Ve d u true gia dinh, ed nhflng bie'n ddi dang dien ra nhfl sau:
Thfl nhat, ty trpng mo hinh gia dinh hat nhan vdi hai the he ngay cang tang len
so vdi md hinh gia dinh md rpng co nhieu the he kieu truyen tho'ng Hdn nfla mo hinh gia dinh chi cd mpt the he, tham chi ehi cd mpt ngfldi dang xuat hien ngay cang nhieu Ddi sdng kinh te dfldc nang cao cflng vdi nhflng gia tri mdi trong ddi sd'ng xa hpi hang ngay nhfl tfl do ca nhan, quan niem ve hfldng thu, sfl khac biet ve nhu clu
Trang 4Hd Viet Hiing 43
trong sinh boat hang ngay, da thuc day p h l n Idn cac cap vd chdng tre tach ngay ra sdng rieng hoae trong vdng mdt vai nam sau khi cfldi
Thfl hai la, qui md gia dinh cd xu hfldng giam kha nhanh Mflc sinh d nfldc ta trong g i n hai mfldi nam qua da giam rat nhanh Ty s u i t sinh thd da giam tfl tren 30
p h l n ngan, nam 1989, xud'ng cdn 17,6 p h l n ngan, nam 2009 (Tdng cue Thdng ke, 2010) P h l n Idn cac cap vd chdng tre, nhat la d dd thi chi cd 1 - 2 eon, tham ehi nhieu cap khdng muo'n cd con Mflc sinh giam lien tuc, cflng vdi tudi thp dfldc nang len, da lam cho ty le ngfldi gia dang tang nhanh Ty le cac hp gia dinh chi cd hai dng ba gia vdi nhau hay tham chi chi cd mpt ngfldi gia, dd con cai sd'ng rieng hay di lam an xa, dang tang len
So do 1: Bien dpng miJc sinh 1999 - 2009 6 Viet nam (Tong ty suat sinti TFR - so con /phu nu)
u
I
-•TFR
— ) 1 1 •: •• 1 ! ~ T 1 1 1
19992000200120022003 2004200520062007 20082009
Nam
Nguon: Tong cue Tho'ng ke, 2010
Thfl ba la, so'Ifldng gia dinh khuyet tam thdi ngay cang tang len, nhat la d cac vung ndng thdn do mot trong hai vd chdng chu ho phai thfldng xuyen di lam an d xa nha Hp phai tdi lam viec d cac khu cong nghiep, ra thanh phd hay di lao dpng d nfldc ngoai Ty le ly hdn cd.xu hfldng tang cflng gdp p h l n lam tang ty le cac gia dinh ma d
dd con cai chi cd me hoae bd'
Thfl tu, lan sdng di cfl ra thanh phd lao dong cua thanh nien da lam cho nhieu
Trang 5thon xdm cac vung que ma d dd trong cac hd gia dinh chi con lai dng ba gia va tre em chfla den tudi lao dpng
Ly hon
Tfldng tfl nhfl nhieu nfldc dang phat trien khac, ty le ly hdn cung cd xu hfldng ngay cang tang len d nfldc ta Theo cac so' lieu cua Tdng cue Tho'ng ke, ty le nhflng ngfldi dang sdng ly hon da tang tfl 0,9 %, nam 2004, len 1,0%, nam 2009 Ty le sd ngfldi ly hdn la nfl nhieu gap 2,3 l l n ty le so' ngfldi ly hon la nam Sd ngfldi sd'ng ly hon hoae ly than d nfldc ta nam 2009 cd hdn mpt trieu ngfldi (Tong cue Tho'ng ke, 2010) Cdn theo ket qua cua cupe Tdng dieu tra gia dinh Viet Nam 2006, ty le ly hdn
d nfldc ta d mflc tren 3 % Nhfl tren da neu, ty le ly hdn tang da gdp p h l n lam tang sd Ifldng cac gia dinh khuyet, chi cd be' hoae me, d trong xa hpi
Vai tro gia dinh
Trong mpt xa hpi dang phat trien, dang thflc hien cong nghiep hda va hien dai hda nhfl nUdc ta, cung nhU nhieu nUdc da va dang phat trien khac, vai trd cfla gia dinh dang cd nhflng bien ddi can b i n
Vai trd gia dinh trong td chflc lao dpng d cac vflng ndng thon ngay cang hi ban che trong nhflng dieu kien dan so' ngay cang dong, dat dai canh tac ngay cang bi thu hep Sfl ddi dfl lao dpng ngay cang nhieu da day mpt ty le Idn nhflng ngfldi trong do tudi lao dpng di tim kiem cdng viec d ben ngoai, di tdi cac khu cdng nghiep hay ra thanh phd' O thanh phd Ha Npi hien nay, fldc tinh cd khoang 80 - 85.000 phu nfl tfl cac vflng nong thdn ra lam nghe giflp viee gia dinh (Ngd Thi Ngpc Anh, 2010)
Vai trd cua gia dinh trong td chflc sinh hoat cuoc sd'ng hang ngay dang ngay cang giam di Nhip sd'ng cdng nghiep da khien cho cae thanh vien cua nhieu gia dinh
it khi ngdi cflng vdi nhau trong bfla an hang ngay Hp phai an d ndi lam viec, d ngoai cac quan an cho kip gid lam Cdng viee ban rpn nen nhieu gia dinh it cd thdi gian hdn cho viec di ehd, chuan bi bfla an Hien tUdng nay kha phd bie'n d cac dd thi Idn Cdn d nhieu vung ndng thdn, thanh nien va p h l n Idn nhflng ngfldi trong dp tudi lao dpng thfldng xuyen phai di lam an xa Hang nam hp cd rat it thdi gian de sinh hoat chung cflng vdi gia dinh
Vai trd gia dinh trong viec nudi day con cai cung bi suy giam O thanh phd', nhieu bac phu huynh cd r a t it thdi gian danh cho con cai Nhieu gia dinh phai phd mac cho ngfldi giflp viec P h l n Idn cac trfldng tieu hpc va trung hpc cd sd da td chflc
hpc ban trfl ca ngay, nen h l u nhfl viec hpc hanh, day dd con cai tfl nha tre, m l u
giao trd len la eac gia dinh dfldng nhfl giao cho nha trfldng va xa hpi O eac vflng thdn que, nhieu bac cha me phai di lam an xa nen viec nuoi day con cai thudng phai diia vao dng ba, ba con hp hang hay tham chi con cai hp phai tii lo cupe sd'ng hang ngay
Trang 6Hd Viet Hiing 45
Vai trd gia dinh trong viee dap flng nhu clu tinh due ro rang la giam di trong bd'i canh xa hpi dang hang ngay thay ddi, ke e l trong nfldc va tren The gidi, khi quan niem ve quan he tinh due trfldc hdn nhan va ngoai hdn nhan khdng cdn khat khe nhu trong cac xa hpi truyen tho'ng Trong cdng tac phdng chd'ng HFV/AIDS, cac nha quan
ly va chuyen gia da phai thfla nhan thflc te nay de cd the dfla ra nhflng thdng diep truyen thdng phfl hdp lien quan den van de sfl dung bao cao su khi cd nhieu ban tinh, thflc hanh tinh due an toan v.v
Tac dong cua cong nghiep hoa, hien dai hoa tdi bien doi gia dinh
Theo cac ket qua nghien cflu ve bien ddi gia dinh d eac nfldc trong khu vflc nhfl Trung Qud'c hay Thai Lan, hay nhfl cua mpt so' nfldc chau A khac cd trinh dp phat trien cdng nghiep va mflc sd'ng rat cao nhfl Nhat Ban hay Han Qud'c, trong nhflng thap ky vfla qua, nhflng bien ddi gia dinh d cac nfldc ve cd ban cd nhflng dac diem nhfl nhau do'i vdi ket hdn, thay ddi d u true gia dinh hay ly hdn Tfly thupc vao moi trfldng van hda xa hpi va trinh dp phat trien cdng nghiep d moi nfldc, mflc dp cua nhflng bien ddi gia dinh cd sfl khac biet nhat dinh 0 nhflng nfldc cd trinh dp phat trien cdng nghiep cao hdn hoae thiic bien cdng nghiep hda trUde, nhflng bien ddi manh me ve gia dinh dien ra sdm hdn Vi du, dp tudi ket hon trung binh cao hdn; ty trpng gia dinh hat nhan tang cad hdn; qui md gia dinh nhd hdn; ty le nhflng ngUdi dpc than cao hdn, dac biet ddi vdi ngfldi gia; va d cac quo'c gia nay cd ty le ly hdn rat cao Neu nhU d nUdc ta, ty le ly hdn hien nay Udc tinh khoang 5 %, thi d Nhat Ban, ty
le nay la tren 30 % (www.divorcereform.org ngay 14/8/2010) Cac nha nghien cflu ve gia dinh deu cd nhan xet la bien ddi gia dinh ludn ludn dien ra song hanh cung vdi bien ddi xa hpi
Tuy nhien, khi cac nfldc bat dau thflc hien cdng nghiep hda thi cac bien dCi kinh
te - xa hpi dien ra nhanh hdn, va he qua tat yeu di cung vdi nd la nhflng bien ddi rd net cua gia dinh vdi tfl each la mpt thiet che chu yeu cua xa hpi Nhflng bie'n doi gia dinh d Viet Nam dfldng nhfl cung nam trong qui dao bien ddi gia dinh ma cac nfldc cdng nghiep phat trien nhat da trai qua
De cae ngudn Iflc danh cho cdng tac gia dinh dfldc sfl dung mpt each cd hieu qua, viec xay dflng va thflc hien cac chinh sach ve gia dinh cln tinh tdi sfl tdn tai khach quan va da dang cua cac md hinh gia dinh va nhflng nhu clu cua tflng loai md binh Thdi man nhflng nhu clu r l t da dang cua cac gia dinh se thflc day sfl phat trien ben vflng cua gia dinh va gdp p h l n vao thanh cdng cua sfl nghiep cdng nghiep boa, hien dai boa dat nfldc./
Trang 7Tai lieu tham khao
1 Ngd Thi Ngpc Anh, 2010 Mpt so" loai hinh giup viec gia dinh d Ha Npi hien nay va cac giai phap quan ly Nha xuat ban Lao dpng
2 Ngudn internet: www.divorcereform.org, ngay 14/8/2010
3 Ngudn internet: www.zing.vn 5/8/2010
4 Ngudn Tudi tre Onhne, 31/7/2009
5 Tdng cue Thdng ke, 2010 Tong Dieu tra Dan so' va Nha d Viet Nam nam 2009: Cac ket qua chu yeu
6 Tong cue Tho'ng ke, 2008 Dieu t r a bie'n dong dan so' va ke hoach hoa gia dinh 2007
7 Tdng cue Thdng ke, 2007 Dieu t r a bie'n dpng dan so' vk ke hoach hoa gia
dinh 2006
8 Tdng cue Thdng ke, 2007 Tong Dieu t r a gia dinh Viet Nam 2006
9 Tdng cue Tho'ng ke, 2005 Dieu t r a bie'n dpng dan so' va ke hoach hoa gia dinh 2004