CHUONG 1: XÃ HỘI HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC

XÃ HỘI HỌC

XÃ HỘI HỌC ĐẠI CƯƠNG

Ths Nguyễn Thị Hải Hà Học viện Hành chính

0904386367, haihahv@yahoo.com.vn

• Địa vị xã hội mà các bạn

hy vọng đạt tới sau khi ra trường càng cao bao

nhiêu, càng có uy thế bao nhiêu thì những kiến thức

xã hội học đối với bạn càng

có ích lợi và quan trọng

bấy nhiêu”

Jojesh Fighter

I.­XÃ HỘI HỌC LÀ MỘT KHOA HỌC

1 Xã hội học là gì?

2 Đối tượng nghiên cứu

3 Mối quan hệ của XHH với các khoa học khác

4 Chức năng và nhiệm vụ của XHH

Chươngư1/LLCS

NHỮNG QUAN NIỆM VỀ XÃ HỘI HỌC

 Comte: Nghiên cứu tổ chức xã hội, hệ thống xã hội

 Durkheim: Nghiên cứu sự kiện xã hội

 Weber: nghiên cứu hành động xã hội

 Châu Âu: Nghiên cứu về hệ thống xã hội

 Mĩ: Nghiên cứu về hành vi xã hội của con người

 Hiện nay: Nghiên cứu về mối quan hệ giữa con

người – xã hội

• Định nghĩa của Jatốp

XHH là khoa học về sự hình thành, phát triển và vận hành của các cộng đồng xã hội, các tổ chức xã hội và các quá trình xã hội với tính cách là các hình thức tồn tại của chúng; là khoa học về các quan hệ xã hội với tính cách là các cơ chế liên hệ và tác động qua lại giữa các cá nhân và cộng đồng; là khoa học về các quy luật của các hành động xã hội và các hành vi của quần chúng

(V.I Jatốp : Suy nghĩ về đối tượng của XHH Tạp chí nghiên cứu XH, 1990, trang 3-11).

• Định nghĩa của G.V Osipov

XHH là khoa học về các quy luật và tính quy luật xã hội chung và đặc thù của sự phát triển và vận hành của các

hệ thống xã hội xác định về mặt lịch sử; là khoa học về các cơ chế tác động và các hình thức biểu hiện của các quy luật đó trong hoạt động của các cá nhân, các nhóm

xã hội, các giai cấp và dân tộc

(Trích theo G.V.Osipov, 1992, " XHH và Chủ nghĩa XH" ;

Xã hội học và thời đại, tập 3, số 23/1992, trang 8).

ĐỊNH NGHĨA XÃ HỘI HỌC

- Giáo trình XHH đại cương:

XHH là một môn khoa học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội, nghiên cứu các tương tác xã hội, đặc biệt đi sâu nghiên cứu một cách có

hệ thống sự phát triển, cấu trúc, mối tương quan xã hội và hành vi, hành động của con người trong các tổ chức nhóm xã hội Mối tương tác này liên hệ với nền văn hoá rộng

lớn cũng như toàn bộ cơ cấu xã hội (Trang 4)

- Xã hội học giúp ta có cái nhìn toàn diện, biện chứng về xã hội và đó là cái nhìn trung thành với xã hội thực tại hơn cả.

ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

CÁC QUAN NIỆM VỀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA XHH

Vĩ mô: Nghiên cứu về hệ thống xã hội

Vi mô: Nghiên cứu hành vi xã hội của con người

• Đối tượng nghiên cứu của XHH chính là:

- Hành vi xã hội của con người, của các hoạt động tương tác giữa người với người trong những nhiệm vụ, chức năng xã hội phân theo những dấu hiệu đặc thù

- XHH nghiên cứu những quy luật và tính quy luật chi phối mối quan hệ và liên hệ tạo thành hệ thống tổng thể XH.

Giả thuyết: Một vụ tự sát tại New York

• Bất kỳ đơn vị nào trong vùng lân cận phố

thứ 79, 50 Đông phải đối phó với tiếng súng nổ trong căn hộ 17 – B Tiếng nói lốp bốp vang ra từ chiếc radio gắn trong

ô tô khiến các sĩ quan cảnh sát phải tỉnh táo, căn hộ đang nghi vấn chỉ cách phía trước có hai dãy nhà Lái chiếc xe tuần tiễu qua dòng khách bộ hành và xe cộ dày đặc vào một buổi chiều mùa hè mạn phía đông Manhattan, hai viên sĩ quan sẽ

có mặt tại đó trong chốc lát

• Rời khỏi xe, họ lao nhanh về phía

hành lang của một chung cư cao tầng

và lách mình vào thang máy Căng thẳng, im lặng, họ lên đến tầng 17, không biết chuyện gì sẽ xảy ra khi cửa thang máy vừa mở.

• Trong căn hộ số 17, trên sàn nhà là

một thi thể của một người đàn ông trung niên đang nằm bất động Ông mặc bộ quần áo ngủ và khoác chiếc

áo choàng, một khẩu súng lục nòng nhỏ chỉ cách tay phải của ông vài phân

3 MỐI QUAN HỆ CỦA XHH VỚI

4 Chức năng của Xã hội học

❦ Nhận thức

❦ Thực tiễn

❦ Tư tưởng

CUỘC KHẢO SÁT XHH: THAM NHŨNG TỪ

GÓC NHÌN CỦA NGƯỜI DÂN, DOANH NGHIỆP

VÀ CÁN BỘ, CÔNG CHỨC, VIÊN CHỨC

- Đơn vị tiến hành: Thanh tra chính phủ;

Văn phòng Ban chỉ đạo TƯ về phòng chống tham nhũng; Ngân hàng thế giới

- Cuộc khảo sát tiến hành trên 5460 người (2.601 người dân; 1.058 DN; 1.801 CBCC)

- Khảo sát tại 10 tỉnh/thành và 5 bộ/ngành

- Tham nhũng là vấn đề được xã hội quan

tâm

Kết quả điều tra XHH về: “Tham nhũng nhìn từ góc nhìn của người dân, doanh nghiệp và cán bộ, công chức, viên chức”.

- 15% DN trải qua tình huống bị CB,

CC lợi dụng quyền lực, tên tuổi hay

uy tín của đơn vị của họ để gợi ý DN trả tiền hoặc tặng quà

- 63% DN cho rằng CB, CC cố tình kéo dài thời gian giải quyết công việc

- 58% nói CB, CC không hướng dẫn cụ thể thủ tục nhưng cố tình soi xét,

bắt lỗi để từ chối giải quyết

- 28% DN cho rằng CC bám vào các

quy định không chặt chẽ, không rõ ràng để bắt bí DN

- 59% DN lựa chọn đưa quà hay tiền cho CC có thẩm quyền giải quyết công việc.

-19% DN cho rằng nếu không có

những khoản chi phí như vậy thì

không giải quyết được công việc

-….

(Nguồn:

http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/ News/NewsDetail.aspx?

co_id=30501&cn_id=555874)

THẢO LUẬNCác vấn đề xã hội “nóng” cần XHH nghiên cứu tại VN

4.2 NHIỆM VỤ CỦA XÃ HỘI

HỌC

✿ Nghiên cứu lý luận

✿ Nghiên cứu thực nghiệm

✿­Nghiên cứu ứng dụng

II NHỮNG ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ RA ĐỜI

1 Tiền đề về kinh tế, xã hội, chính trị.

Bối cảnh xã hội Châu Âu cuối thế kỷ

XVIII, đầu thế kỷ XIX

• Cuộc cách mạng công nghiệp

• Cuộc cách mạng Tư sản Pháp (1789)

Xa quay tay

Máy kéo sợi Gienny

Máy kéo sợi bằng sức nước

Máy kéo sợi của Cácraitơ

James Watt (19 tháng 1 năm 1736  – 19 tháng 8 năm 1819 ) là nhà phát minh người Scotland và là một kỹ sư đã có những cải tiến cho máy hơi nước.

“Người đã nhân lên gấp nhiều lần sức mạnh của con người”

Nhà máy dệt bằng hơi nước được xây dựng nhiều nơi

Giữa thế kỉ XIX Anh: “công xưởng thế giới”

HỆ QUẢ CỦA CUỘC CM CÔNG NGHIỆP

Nước Anh giữa thế kỷ XVIII Nước Anh đầu thế kỷ XIX

Bóc lột lao động trẻ em

Cách mạng tư sản Pháp (1789)

- Bản tuyên ngôn nhân

quyền và dân quyền

2 Tiền đề tư tưởng và lý luận khoa học

Tư tưởng khoa học và văn hóa thời Phục Hưng thế kỷ XVIII

• KHTN và KHXH phát triển mạnh

=> làm thay đổi căn bản thế giới quan và phương pháp luận khoa học

Thế giới quan và phương pháp luận mới

• Thế giới hiện thực được xem như 1 thể thống

nhất có trật tự, có quy luật Vì vậy có thể hiểu được, giải thích được thế giới bằng các khái

niệm, phạm trù phương pháp nghiên cứu khoa học.

• Mọi hiện tượng, quá trình xh và hành động của

con người đã trở thành đối tượng nghiên cứu của khoa học

• KHTN cung cấp phương pháp nghiên cứu cho

nghiên cứu xã hội như đo lường, thực nghiệm.

• Các KH nghiên cứu từng lĩnh vực riêng

• Các KH chưa áp dụng phương pháp đo

lường của KHTN vào nghiên cứu xã hội trong khi KHTN đã rất phát triển.

3 Ý nghĩa của sự ra đời XHH

• Đáp ứng nhu cầu của xã hội

• Bổ khuyết những thiếu sót của KH

thời đó, nâng ngành KHXH lên 1

tầm cao mới.

• Với mỗi cá nhân: cung cấp hiểu biết

về xã hội, về con người, về mối

quan hệ giữa con người và xã hội

=> giúp con người hội nhập vào xã hội và thành công

PHƯƠNG PHÁP LUẬN

- Quan niệm của A.Comte về xã hội

XH có hệ thống và phát triển theo quy

giáo điều lý thuyết suông.

CƠ CẤU VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CỦA XHH

XHH có 2 bộ phận: Tĩnh học XH và động học XH

Tĩnh học xh là bộ phận nghiên cứu về trật

tự xh, cơ cấu xh, các thành phần và mối liên hệ của chúng.

Làm thế nào duy trì được trật tự xh?

Động học xh: nghiên cứu các quy luật

biến đổi xã hội trong các hệ thống xã

hội theo thời gian.

QUAN NIỆM VỀ XÃ HỘI HỌC

• XHH là KH nghiên cứu về các sự kiện xã hội

• Sự kiện xã hội gồm 2 loại: vật chất (nhóm dân cư, tổ chức xh…) và phi vật chất (giá trị, chuẩn mực, văn hóa, tôn giáo…)

• Đối tượng nghiên cứu: sự kiện xã hội

• Phương pháp nghiên cứu: phương pháp thực chứng

• Nhiệm vụ của XHH: tìm ra quy luật xã hội

để tạo trật tự xã hội, cân bằng xã hội.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

• Quy tắc 1: Khi quan sát cần loại bỏ thành

kiến cá nhân, xác định rõ đối tượng nghiên cứu, tìm ra các chỉ báo thực nghiệm của đối tượng nghiên cứu.

• Quy tắc 2: Phân biệt cái chuẩn mực, bình

thường với cái dị biệt, không bình thường để

vì mục tiêu của XHH là chỉ ra cái chuẩn mực, cái bình thường cho cuộc sống của con người.

• Quy tắc 3: Cần phân loại xã hội để nghiên

cứu, hiểu xã hội phát triển như thế nào.

• Quy tắc 4: Khi giải thích hiện tượng xh cần

phân biệt nguyên nhân gây ra hiện tượng và chức năng mà hiện tượng đó thực hiện.

• Quy tắc 5: Quy tắc chứng minh XHH: so sánh

nhiều xã hội để xem sự khác biệt.

CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN

 1 Đoàn kết vô cơ

 2 Đoàn kết hữu cơ

Khái niệm này để giải thích nạn tự tử

Ông cho rằng tôn giáo có chức năng đoàn kết các cá nhân trong xã hội.

Đoàn kết cơ học

• Đoàn kết cơ học: cá nhân gắn kết vì sự

kiềm chế xh, lòng trung thành với

truyền thống, quan hệ gia đình, vì ý

Đoàn kết hữu cơ

• Đoàn kết hữu cơ: là kiểu ĐKXH dựa

trên sự phong phú đa dạng của các mối liên hệ tương tác giữa các cá nhân và

các bộ phân cấu thành nên xh

• Mức độ, tính chất chuyên môn hoá càng cao thì các bộ phận trong xh càng phụ thuộc, gắn bó, đoàn kết chặt chẽ hơn.

• XH có đoàn kết hữu cơ có quy mô lớn, ý thức cộng đồng yếu, nhưng tính độc lập của cá nhân phát triển Các quan hệ xh mang tính chất trao đổi và được luật

pháp, khế ước, kiểm sóat bảo vệ

b3 Quy luật phát triển

của lịch sử XH loài người

b4 Phương pháp nghiên

cứu XHH

CNDVLS - LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN

NGHIÊN CỨU CỦA XHH MÁC XÍT

• 2 quyết định luận xh - lịch sử:

- Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội;

- Phương thức sản xuất quyết định sự

vận động phát triển của xã hội.

• Coi xã hội là 1 hệ thống, có cơ cấu xã

hội

• Học thuyết đấu tranh giai cấp

• Xem biến đổi là thuộc tính vốn có của

xã hội

QUAN NIỆM VỀ BẢN CHẤT CON NGƯỜI VÀ XÃ HỘI

- Bản chất con người

“Trong tính hiện thực, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội…”

“Con người đóng vai trò vừa là chủ thể của xh,

vừa là khách thể chịu sự chi phối của xã hội…”

+ QH sở hữu trong SX: sở hữu tư nhân về TLSX

nảy sinh bất bình đẳng => nảy sinh phân tầng xh

QUY LUẬT PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI

“Tôi coi sự vận động xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên”

• 5 HT KTXH: NT, NL, PK, TBCN, CSCN

• Biến đổi XH, phát triển XH bắt

nguồn từ hệ thống SX, cơ cấu KT của XH.

• XHH không những giải thích thế giới

mà còn góp phần vào công cuộc đổi mới xh, xây dựng XH công bằng văn minh.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

• Phương pháp phân tích tài liệu: dựa

vào tài liệu lịch sử, số liệu thống kê

PHƯƠNG PHÁP LUẬN

• Ở Đức cuối TK 19 có cuộc tranh luận về

phương pháp, Weber tranh luận và chỉ ra

sự khác biệt cơ bản giữa Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội

• Đòi hỏi KHXH cần thực sự KH, trung lập,

kết quả “tự do không bị ràng buộc bởi hệ thống chuẩn mực giá trị trong nghiên cứu

• Nhưng KHXH có thể rất “phi khoa học” vì

nó còn nhiều yếu tố chủ quan ảnh hưởng tới việc lựa chon đề tài, chủ đề, lĩnh vực nghiên cứu: Tôn giáo, KT-XH… khi xác định được đối tượng nhiệm vụ thì cần nghiên cứu KH.

QUAN NIỆM VỀ XHH

• Định nghĩa: XHH là KH cố gắng giải nghĩa

HĐXH và tiến tới cách giải thích nhân quả

về đường lối và hệ quả của HĐXH.

• Đối tượng nghiên cứu: hành động XH.

• Phương pháp nghiên cứu: dùng pp lý giải

để nghiên cứu HĐXH.

+ Lý giải gián tiếp: giải thích động cơ, ý

nghĩa của HĐ thông qua việc hình dung ra tình huống, bối cảnh của HĐ.

+ Lý giải trực tiếp: giải thích HĐ thông qua quan sát trực tiếp những đặc điểm, biểu

hiện của HĐ.

• Nhiệm vụ XHH: lý giải những động cơ, mục

đích yếu tố tác động, ý nghĩa của HĐXH.

• HĐ duy lý công cụ: (HĐ thuần lý đối chiếu

với mục đích): là hành động được thực hiện với sự cân nhắc tính toán, lựa chọn công

cụ, phương tiện sao cho có hiệu quả nhất.

• HĐ duy lý giá trị (HĐ thuần lý đối chiếu với

giá trị): là hành động được thực hiện vì bản thân, những hành động mà người ta cho là tốt, là đẹp người ta làm theo

• HĐ duy cảm (cảm xúc): do các trạng thái

cảm xúc của tình cảm bột phát gây ra, không có sự cân nhắc xem xét.

• HĐ duy lý truyền thống: là HĐ tuân thủ

những thói quen, nghi lễ, phong tục, tập quán được truyền lại.

LÝ THUYẾT VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

• Còn phương Tây có đạo Tin lành: chuộng

vật chất, khổ hạnh, say mê làm việc, kiềm chế hưởng thụ cá nhân

So sánh

• CNTB truyền

thống:

Hành động của

người công nhân

phụ thuộc vào câu

hỏi mình phải làm

việc như thế nào,

khối lượng bao

nhiêu để kiếm được

có được trả công

không?

LÝ THUYẾT PHÂN TẦNG XÃ HỘI

• Weber không phải cha đẻ của lý

• Kinh tế thị trường là nguồn gốc,

nguyên nhân phân chia kẻ giầu,

người nghèo