Ảnh hưởng của già hóa dân số đến tăng trưởng kinh tế và thu nhập tích lũy hộ gia đình

theo ủy ban Kinh tế và Xã hộikhu vực châu Á – Thái Bình Dương của Liên hợp quốc UNESCAP, dân số một nước sẽ bước vào thời kỳ già hóa khi tỷ lệ người cao tuổi chiếm B, Phân tích ảnh hưởng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

===00===

BÀI TẬP NHÓM MÔN: DÂN SỐ PHÁT TRIỂN

Đề tài: “Ảnh hưởng của già hóa dân số đến tăng trưởng kinh tế và thu nhập tích lũy hộ gia đình.

Ứng dụng trong quản lý chính sách an sinh xã hội.”

Nhóm: 6 Lớp TC: DSPT_01

Hà Nội, tháng 3 năm 2021

M C L C Ụ Ụ

MỞ ĐẦU

Già hóa dân số là tình trạng thường gặp ở hầu hết các nước đang pháttriển Việt Nam là một nước đang phát triển vì thế cũng không tránh khỏiviệc phải đối mặt với vấn đề già hóa dân số theo ủy ban Kinh tế và Xã hộikhu vực châu Á – Thái Bình Dương của Liên hợp quốc (UNESCAP), dân

số một nước sẽ bước vào thời kỳ già hóa khi tỷ lệ người cao tuổi chiếm

B, Phân tích ảnh hưởng của già hóa dân số tới tăng trưởng kinh tế và

1 Thực trang già hóa dân số ở Việt Nam 9

2 Ảnh hưởng của già hóa dân số tới tăng trưởng kinh tế 11

3 Ảnh hưởng của già hóa dân số tới thu nhập tích lũy 15

C, Ứng dụng trong quản lý các chính sách an sinh xã hội 17

1 Lợi thế và thách thức của Việt Nam trong thời kỳ già hóa dân số 17

2 Thực trạng chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam 20

3 Đề xuất một số định hướng để xây dựng chính sách an sinh xã hội thích ứng với già hóa dân số.

26

hơn 10% dân số Theo tổng cục Thống kê thì Việt Nam có tỷ lệ người già

so với tổng dân số vào năm 2011 là khoảng 10.1%, tức là Việt Nam đãchính thức bước vào giai đoạn “già hóa” từ năm 2011, sớm hơn 6 năm sovới dự báo

Dân số luôn là nhân tố có tác động đến nền kinh tế của quốc gia.Giống như việc gia tăng dân số, già hóa đân số cũng tạo ra những tháchthức cho tăng trưởng kinh tế, thu nhập tích lũy hộ gia đình và các vấn đề

xã hội khác cụ thể là các chính sách an sinh xã hội, hưu trí Vì vậy nếu nhưmột quốc gia có thể giải quyết tốt vấn đề già hóa thì đồng nghĩa quốc gia

đó có thể vẫn sẽ tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh quốc gia đang tronggiai đoạn già hóa dân số Vì lý do đó nên các vấn đề liên quan đến già hóađược coi trọng trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội của Việt Nam.Già hóa dân số có thực sự chỉ đem lại những khó khăn hay còn manglại những cơ hội để tăng trưởng kinh tế, để có thể hiểu rõ hơn về những tácđộng của già hóa dân số đến nền kinh tế và xã hội, nhóm chúng em đãquyết định thực hiện bài thảo luận với đề tài “Ảnh hưởng của già hoá dân

số đối với tăng trưởng kinh tế và thu nhập tích lũy hội gia đình Ứng dụngtrong quản lý các chính sách an sinh xã hội”

A, Tổng quan

1 Dân số:

Dân số được định nghĩa một cách đơn giản là “tổng số người sinhsống trên một đơn vị lãnh thổ, một quốc gia, thành phố hay quận, huyện,khu vực” (Macquarie Dictionary, 2014)

2 Già hóa dân số:

a Khái niê rm:

“ Già hóa dân số” hay còn gọi là “dân số đang già” là sự gia tăng độtuổi trung vị của dân số một vùng do tỷ suất sinh giảm và/hoặc tuổi thọtrung bình tăng Tức là sự thay đổi phân bố dân số một nước theo hướngtăng cao tỉ lệ người cao tuổi, giảm thiểu tỷ lệ trẻ nhỏ, và gia tăng tỷ lệ dân

số trung niên

Để đánh giá mức già hóa dân số, cần phải dựa vào tiêu chí: Dân số có

tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên chiếm từ 7% tổng dân số trở lên; hoặc khi tỉ lệngười từ 60 tuổi trở lên chiếm từ 10% tổng dân số trở lên Đặc biệt, mộtnước bước vào giai đoạn “dân số già” là tình trạng dân số có tỉ lệ từ 65 tuổitrở lên chiếm từ 14% tổng dân số trở lên “Dân số siêu già” là tình trạngdân số có tỉ lệ người từ 65 tuổi trở lên chiếm từ 21% dân số trở lên.Theo Vụ Kinh tế và Xã hội của Liên hợp quốc (UNDESA, 2005), chỉ

số già hóa được tính bằng tỷ số giữa số người cao tuổi và 100 người dướidưới 15 tuổi (hay trẻ em) Khi chỉ số này lớn hơn 100 tức là dân số cao tuổilớn hơn dân

b Nguyên nhân của sự già hóa dân số

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến viê rc già hóa dân số này là gia tăng tuổithọ và giảm thiểu năng lực sinh sản Tuổi thọ con người gia tăng kéo theo

sự gia tăng của độ tuổi trung bình do số lượng người cao tuổi tăng lên.Năng lực sinh sản giảm làm giảm sút số lượng trẻ em được sinh ra, và vìthế, tổng số người trẻ cũng giảm xuống Trong hai nguyên nhân này, giảmthiểu năng lực sinh sản là tác nhân chính gây ra hiện tượng lão hóa dân số

trên thế giới hiện nay Cụ thể hơn, tỷ lệ sinh con giảm sút mạnh mẽ vàonửa cuối thế kỷ 20 chính là lý do quan trọng nhất của hiện tượng lão hóadân số ở các nước phát triển trên thế giới

Ngoài ra có thể kể đến nhiều nguyên nhân gián tiếp dẫn đến già hóadân số Chất lượng cuộc sống cải thiện, con người được đáp ứng nhiều nhucầu cần thiết hơn, các hệ thống y tế, chăm sóc sức khỏe phát triển hơnkhiến tuổi thọ con người cũng gia tăng Không chỉ có thế, sự thay đổi trongnhận thức về truyền thống mối quan hệ nam - nữ, một vợ - chồng của một

bộ phận cũng ảnh hưởng tới khả năng sinh sản Còn rất nhiều nguyên nhân

có thể kể đến nhưng nhìn chung, chúng sẽ ảnh hưởng tới 2 tác nhân nhânkhẩu học ở trên khiến cho già hóa dân số tăng nhanh

So với tốc độ từ “già hoá” chuyển sang “già”, thì Việt Nam đang cótốc độ nhanh nhất thế giới Bởi các nước khác chuyển từ giai đoạn già hoásang già như Nhật khoảng 26 năm, Thuỵ Điển mất tới 85 năm thì Việt Namchỉ có 20 năm

3 Tăng trưởng kinh tế:

Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nô ri (GDP)hoặc tổng sản lượng quốc dân (GNP) hoặc quy mô sản lượng quốc gia tínhbình quân trên đầu người (PCI) trong một thời gian nhất định

4 Thu nhập tích lũy hộ gia đình

Thu nhập tích lũy đề cập đến tỷ lệ thu nhập ròng được tích lũy và sửdụng cho mục đích tái đầu tư hoặc để trả nợ chứ không phải được thanhtoán trong hình thức cổ tức Thu nhập tích lũy thường được đầu tư vào các

Recommended for you

khu vực trong công ty đó sẽ tạo ra cơ hội phát triển, chẳng hạn như nghiêncứu và phát triển, công nghệ mới, máy móc, và các hình thức chi phí vốn

5 Tỷ suất sinh thô và tỷ suất chết thô:

a Tỷ suất sinh thô là sự tương quan giữa số trẻ em được sinh ratrong năm so với số dân trung bình ở cùng thời điểm Các yếu tốtác động như: sinh học, tự nhiên, tâm lý xã hội, hoàn cảnh kinh tế,chính sách phát triển dân số

b Tỷ suất chết thô là sự tương quan giữa số người chết trong năm sovới số dân trung bình ở cùng thời điểm Yếu tố tác động chủ yếu:mức sống, môi trường sống, trình độ y học, cơ cấu dân số, chiếntranh, tệ nạn xã hội…

6 Quá trình chuyển đổi già hóa

Dân số được gọi là già hóa khi số người cao tuổi chiếm tỷ trọng tươngđối lớn trong toàn bộ dân số Tỷ suất sinh giảm và tuổi thọ tăng là 2nguyên nhân dẫn đến già hóa dân số Tuổi thọ trung bình trên thế giới giatăng đáng kể Giai đoạn 2010-2015 tuổi thọ trung bình các nước phát triển

là 78 tuổi và các nước đang phát triển là 68 tuổi Theo dự kiến tuổi thọtrung bình giữa các nước trên thế giới cũng sẽ tiếp tục tăng lên, ước tínhđến năm 2045-2050 tuổi thọ trung bình nước phát triển là 83 tuổi và đốivới các nước đang phát triển là 74 tuổi

6

Analyzing nancial statement of Vinamilk Group 2

Principle

Hình 1: Số người từ 60 tuổi trở lên: toàn thế giới, các nước phát triển,

các nước đang phát triển giai đoạn 1950-2050

Theo tổng điều tra dân số và nhà ở dự báo năm 2026 Việt Nam sẽbước vào thời kỳ dân số già Dân số từ 65 tuổi trở lên sẽ vượt 15% tổngdân số vào năm 2039 Dự báo đây là thời điểm chấm dứt thời kỳ cơ cấudân số vàng đã xuất hiện và tồn tại ở Việt Nam từ năm 2007 Vậy già hóadân số có ảnh hưởng như thế nào, có thực sự là gánh nặng cho nền kinh tếhay không? Để có thể giải đáp được câu hỏi thắc mắc thì chúng ta cầnphân tích những mặt tiêu cực và tích cực của dân số già tới tăng trưởngkinh tế và tích lũy hộ gia đình

B, Phân tích ảnh hưởng của già hóa dân số tới tăng trưởng kinh tế và thu nhập tích lũy.

1 Thực trạng già hóa dân số ở Việt Nam:

Do tỷ suất sinh và tỷ suất chết giảm cùng với tuổi thọ tăng, dân số caotuổi Việt Nam đang tăng lên nhanh chóng cả về số lượng và tỷ lệ so vớitổng dân số Theo định nghĩa của Liên hợp quốc, Việt Nam chính thứcbước vào thời kỳ già hóa năm 2014 Theo số liệu thống kê năm 2019, cảnước có dân số 60 tuổi trở lên là 11,409 triệu người, chiếm 11,8% Giốngnhư việc gia tăng dân số, dân số già hóa cũng gây ra nhiều thách thức chotăng trưởng kinh tế cũng như hạ tầng cơ sở và các dịch vụ an sinh xã hội.Ngoài ra, già hóa dân số ở Viê rt Nam còn có những đă rc điểm nổi bâ rt về giađình, an sinh xã hô ri như:

Thứ nhất, chỉ số già hóa tăng lên nhanh chóng Theo kết quả Tổngđiều tra dân số và nhà ở năm 2019, tại Việt Nam, chỉ số già hóa năm 2019

là 48,8%, tăng 13,3 điểm phần trăm so với năm 2009 và tăng hơn hai lần

so với năm 1999 So với các nước trong khu vực và trên thế giới, thời gian

để Việt Nam chuẩn bị đón nhận già hóa dân số ngắn hơn rất nhiều Bêncạnh đó, dân số cao tuổi Việt Nam có xu hướng “già ở nhóm già nhất”, tức

là tỷ lệ người cao tuổi ở nhóm lớn tuổi nhất (từ 80 trở lên) đã và đang tănglên nhanh chóng

Thứ hai, mức độ già hóa dân số ở các tỉnh và vùng có điều kiện vàtrình độ phát triển kinh tế, xã hội khác nhau là rất khác nhau Chỉ số giàhóa ở thành thị cao hơn nông thôn và chỉ số già hóa cao nhất ở đồng bằngsông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long

Đơn vị: %Tổng số Thành thị Nông thôn

Bảng 1: Chỉ số già hóa theo vùng kinh tế xã hội

Nguồn : HelpAge International in Vietnam Theo Điều tra mức sống hộ gia đình trong thập kỷ qua, phần lớnngười cao tuổi vẫn sống ở nông thôn dù rằng quá trình đô thị hóa đang diễn

ra nhanh chóng ở Việt Nam và sống nhiều nhất ở hai vùng đồng bằng sôngHồng và sông Cửu Long - những vùng sản xuất nông nghiệp chủ yếu của

cả nước

Thứ ba, đời sống gia đình, đời sống tinh thần và văn hóa của ngườicao tuổi thay đổi nhanh chóng Tỷ lệ người cao tuổi sống với con cái đãgiảm nhanh, trong khi tỷ lệ hộ gia đình người cao tuổi sống cô đơn hoặcchỉ có vợ chồng người cao tuổi tăng lên đáng kể Phần lớn người cao tuổisống ở khu vực nông thôn Dân số cao tuổi phân bố không đồng đều và rấtkhác biệt giữa các vùng và tỉnh Di cư từ nông thôn ra thành thị là một

nguyên nhân của tình trạng này và cũng là nguyên nhân dẫn đến sự giatăng của tỷ lệ hộ gia đình người cao tuổi bị “khuyết thế hệ” 2.

Thứ tư, tỷ lệ người cao tuổi đang tham gia hệ thống hưu trí và trợ cấp

xã hội còn thấp, mức hưởng còn thấp và chiếm tỷ lệ nhỏ so với tổng thunhập của hộ gia đình cao tuổi Tuy nhiên, hệ thống an sinh xã hội chongười cao tuổi hiện nay lại không có tính hỗ trợ đối với phần lớn người caotuổi, đặc biệt là nhóm người cao tuổi dễ tổn thương, vì họ không thể thamgia hệ thống hưu trí do các quy định hiện hành hoặc nhận được mức trợcấp xã hội quá thấp

2 Ảnh hưởng của già hóa dân số tới tăng trưởng kinh tế.

Có rất nhiều nguyên nhân gây ảnh hưởng tới tăng trưởng kinh tế nhưnguồn nhân lực, vốn tư bản, tri thức công nghệ, thể chế chính trị, pháp luật

là khung phổ pháp lý, những yếu tố trên muốn thực hiện được đều do conngười xây dựng nên Do đó vốn con người là nhân tố quyết định tới sựphát triển kinh tế của một nước Sự cân bằng và bình đẳng giữa các nhómtuổi sẽ thúc đẩy đất nước hoàn thành nhiệm vụ Khi xuất hiện sự mất cânbằng giữa các nhóm tuổi và giới sẽ có những ảnh hưởng như sau:

a Ảnh hưởng của già hóa dân số tới việc đảm bảo mức thu nhập.

Điều đáng lưu ý ở đây là Việt Nam vẫn là quốc gia có mức thu nhậptrung bình thấp, mặc dù lực lượng lao động dồi dào nhưng chưa tận dụngđược hết thế mạnh Tỷ lệ thất nghiệp của cả nước số liệu năm 2019 là2,17% Trong đó, tỷ lệ lao động thiếu việc làm độ tuổi 15-24 chiếm 2,19%,đối với độ tuổi 25- 49 là 1,19% Hầu hết các công việc đều yêu cầu ngườilao động có trình độ lao động trung bình trở lên, nước ta lại có tới 33,2% là

việc làm kỹ năng thấp, chỉ có 11,2% việc làm kỹ năng cao (Trong khi đótrong bình các nước phát triển trên thế giới là 20%) Đây chính là mối locho thế hệ trẻ khi phải vừa tìm kiếm việc làm vừa phải chăm sóc sức khỏecho người lớn tuổi trong gia đình.

Dân số già tăng lên đồng nghĩa với việc 1 phần dân số sẽ rút ra khỏilực lượng lao động Dẫn đến vấn đề nhân lực trong tương lai sẽ có sựchuyển biến, áp lực công việc đem lại sẽ cao Người lao động sẽ phải tăngthời gian làm việc để đảm bảo mức thu nhập và chi trả cho cuộc sống Điều

đó không có nghĩa là xấu, khi số người trong độ tuổi này bắt đầu làm việcnhiều hơn sẽ làm cho năng xuất công việc được đảm bảo, ít hoặc khôngxảy ra vấn đề “ thừa thầy thiếu thợ” Chất lượng công việc được cải thiện

sẽ làm cho nền kinh tế trở nên đạt hiệu quả hơn

Bảng 2: Tỷ trọng dân số theo nhóm tuổi 1999 – 2019

có xu hướng giảm 0.9% Điều đáng chú ý hơn đó là tỷ trọng dân số dưới

15 tuổi của nước ta năm 1999 là 33,1% thì đến năm 2019 giảm còn 24,3%

( giảm gần 10%) Do đó dân số Việt Nam già đi thấy rõ, gây ra tình trạngrút ngắn thời kỳ dân số vàng và chuyển sang thời kỳ già hóa dân số.

b Ảnh hưởng của già hóa dân số tới vấn đề hưu trí:

Việt Nam có quy mô, cơ cấu dân số đang thay đổi theo hướng tỷ lệngười trong độ tuổi có khả năng lao động giảm do tác động của quá trìnhgià hóa dân số, tỷ lệ số người phụ thuộc đang tăng lên So sánh với cácnước trong khu vực, Việt Nam đang có tuổi nghỉ hưu tương đối thấp trongkhi lại có mức tuổi thọ khá cao Cụ thể, Việt Nam có tuổi thọ ở tuổi 60 là22,5 năm, trong khi tuổi nghỉ hưu bình quân theo quy định chỉ là 57, tuổinghỉ hưu bình quân trên thực tế chỉ khoảng 53,5, trong khi tại các nướckhác như có tuổi thọ ở tuổi 60 là 19,5 năm, tuổi nghỉ hưu bình quân là 60 Theo kết quả điều tra biến động dân số năm 2019 của tổng cục thống

kê, dân số 1/4/2019 là 96.208.984 người Tỷ lệ người 60 tuổi trở lên là11,8%, tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên là 7,7%, như vậy ước tính số ngườicao tuổi của Việt Nam theo kết quả điều tra biến động dân số và kế hoạchhoá gia đình năm 2019 đã lên đến 11.409 triệu người từ 60 tuổi trở lên, sốngười từ 65 tuổi trở lên là 7.417 triệu người

Theo ông Nguyễn Khang, Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế (BHXHViệt Nam), dân số Việt Nam hiện có khoảng 95 triệu người, trong đó, lựclượng lao động là 54,51 triệu người, nhưng số người tham gia BHXH mớichỉ đạt 13,9 triệu người, chiếm khoảng 25,5% lực lượng lao động Hệthống hưu trí dựa trên đóng góp của người tham gia (người lao động vàchủ sử dụng lao động) và là hệ thống quỹ chi trả suốt đời khiến cho quỹBHXH đang đứng trước đe dọa mất cân đối thu – chi trong tương lai gần

(theo nghiên cứu của Tổ chức Lao động Quốc tế là vào năm 2035), do môhình quỹ chi trả suốt đời – không phụ thuộc vào số tiền đóng

c Ảnh hưởng của dân số già tới vấn đề an sinh xã hội:

Theo số liệu của tổng cục thống kê năm 2018 thì trung bình tuổi thọ ởnước ta là 73,5 tuổi Tuổi thọ trung bình của nam là 70,9 thấp hơn so với

nữ là 76,2 Theo nghiên cứu của nhà khoa học Daniel J Kruger thì sựchênh lệch về độ tuổi giữa nam và nữ xuất hiện là do hành vi của giới Đó

là kết quả của quá trình chọn lọc giới và vai trò của nam giới và nữ giớitrong quá trình sinh sản Ngoài ra, các tác động bên ngoài cũng khiến chotuổi thọ của nam giới ít hơn nữ giới ví dụ như sử dụng các chất kích thíchnhư uống rượu, hút thuốc, lái xe ẩu,…

chữa trị Hệ thống y tế cũng chưa đáp ứng được nhu cầu khám chữa bệnhcủa người dân, trang thiết bị còn thiếu thốn Có tới 67,2% người cao tuổi

có sức khỏe yếu và chỉ có 4,8% người cao tuổi có sức khỏe tốt Rất ítngười cao tuổi sử dụng bảo hiểm y tế và không có điều kiện để chữa bệnh

Do đó,các nhu cầu về chăm sóc sức khỏe cho người già, nhu cầunghỉ ngơi, giải trí dành cho người già ngày càng nhiều hơn Người cao tuổicần nhận thức được quyền được hưởng đời sống vật chất và tinh thần Địnhhướng chăm sóc toàn diện bao gồm các hoạt động thể dục, dưỡng sinh,một số phương pháp phòng ngừa các bệnh hay gặp ở người cao tuổi

Để đảm bảo những nhu cầu đó nhà nước, cộng đồng và gia đình cầnđầu tư ngân sách cho công tác khám, chữa bệnh và công tác chăm sóc y tếcho người cao tuổi trong dài hạn Nhà nước cần đào tạo những người chămsóc, cán bộ có chuyên môn y tế nhằm để người cao tuổi tiếp cận được cácthông tin trong công tác chăm sóc sức khỏe Ngoài ra cần xây dựng một sốnhà dưỡng lão của nhà nước và khuyến khích có sự đầu tư của các cá nhân

và tư nhân Không nên đầu tư quá nhiều các nhà dưỡng lão tư nhân đểtránh tình trạng dàn trải, kém chất lượng ảnh hưởng tới đời sống người caotuổi

3 Ảnh hưởng của già hóa dân số tới tích lũy hộ gia đình.

Việc số người già tăng lên dẫn đến một phần dân số sẽ không tham gialực lượng lao động trong khi đó số người trong độ tuổi lao động sẽ phải laođộng nhiều hơn để tăng mức thu nhập cũng như phụ dưỡng những ngườitrong nhóm tuổi ngoài lao động Việc bớt đi một người lao động trong gia