(luận văn thạc sĩ) vấn đề giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên cộng sản hồ chí minh ở thành phố đà nẵng hiện nay

Công tác giáo dục chính trị tư tưởng là bộ phận quan trọng nhất góp phần hình thành nhân cách, phẩm chất, lối sống cho đoàn viên thanh niên theo mục tiêu: “Đào tạo con người Việt Nam phá

NGUYỄN THANH HIẾU

VẤN ĐỀ GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO ĐOÀN VIÊN THANH NIÊN CỘNG SẢN

NGUYỄN THANH HIẾU

VẤN ĐỀ GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO ĐOÀN VIÊN THANH NIÊN CỘNG SẢN

HỒ CHÍ MINH Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

HIỆN NAY

Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60.22.03.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LÊ HỮU ÁI

Đà Nẵng - Năm 2015

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng

được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thanh Hiếu

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 4

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 4

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 4

6 Kết cấu của luận văn 5

7 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 5

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ Ý THỨC CHÍNH TRỊ .8

1.1 Ý THỨC VÀ Ý THỨC CHÍNH TRỊ .8

1.1.1 Ý thức 8

1.1.2 Ý thức chính trị 19

1.2 VAI TRÒ, ĐẶC ĐIỂM Ý THỨC CHÍNH TRỊ .21

1.2.1 Vai trò ý thức chính trị 21

1.2.2 Đặc điểm ý thức chính trị 30

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 .36

CHƯƠNG 2 TÌNH HÌNH GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO ĐOÀN VIÊN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH Ở THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG 38

2.1 BỐI CẢNH GIÁO DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO ĐOÀN VIÊN THANH NIÊN Ở ĐÀ NẴNG HIỆN NAY 38

2.2 NHỮNG THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ .42

2.2.1 Thành tựu 42

2.2.2 Hạn chế 48

2.3 NGUYÊN NHÂN .53

DỤC Ý THỨC CHÍNH TRỊ CHO ĐOÀN VIÊN THANH NIÊN

CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH 60

3.1 NHỮNG PHƯƠNG HƯỚNG CHUNG .60

3.2 CÁC GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ 67

3.2.1 Các giải pháp 67

3.2.2 Những kiến nghị 77

KẾT LUẬN 83 TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

ĐVTN : Đoàn viên thanh niên HSSV : Học sinh sinh viên LHTN : Liên hiệp thanh niên

TNCS : Thanh niên Cộng sản TNTP : Thiếu niên tiền phong

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ý thức chính trị có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển xã hội Thông qua tổ chức nhà nước, nó tác động trở lại cơ sở kinh tế và có thể trong những giới hạn nhất định thay đổi cơ sở kinh tế Có thể khẳng định tư tưởng chính trị giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội, nó thâm nhập vào các hình thái ý thức xã hội khác

Tác động tích cực hoặc tiêu cực của ý thức chính trị phụ thuộc vào tính chất tiến bộ, cách mạng hoặc phản tiến bộ, phản cách mạng của giai cấp mang

hệ tư tưởng đó Khi giai cấp còn tiến bộ, cách mạng - tiêu biểu cho xu thế phát triển đi lên của lịch sử thì hệ tư tưởng chính trị của nó có tác dụng tích cực đến sự phát triển xã hội Khi giai cấp đó trở thành lạc hậu, phản động, thì

hệ tư tưởng chính trị của nó tác động tiêu cực, kìm hãm phát triển xã hội Công tác giáo dục chính trị tư tưởng là bộ phận quan trọng nhất góp phần hình thành nhân cách, phẩm chất, lối sống cho đoàn viên thanh niên theo

mục tiêu: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri

thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc” Tất cả những điều đó chỉ có thể thực hiện được thông qua công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho đoàn viên thanh niên

Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về giáo dục ý thức chính trị đã chỉ rõ: giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là một bộ phận quan trọng trong giáo dục Công tác giáo dục chính trị tư tưởng là khâu trọng yếu của công tác Đoàn

Trong công tác Đoàn hiện nay cần phải giáo dục ý thức chính trị một cách thường xuyên, phổ biến và sâu sắc Nhiệm vụ hàng đầu là phải tăng cường hơn nữa việc bồi dưỡng, giáo dục, giác ngộ lý tưởng, truyền thống cách mạng, giúp thanh niên rèn luyện bản lĩnh vững vàng, vượt qua mọi khó khăn, nâng cao nhận thức cho thanh niên về vai trò, vị trí của thế hệ trẻ trong phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục, bồi đắp lòng yêu nước, ý chí tự tôn, tự cường dân tộc…

Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh là một trong những tổ chức chính trị - xã hội, là cánh tay đắc lực, đội dự bị tin cậy của Đảng Hoạt động tích cực của Đoàn Thanh niên trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội đã, đang và sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển của toàn bộ nền kinh tế - xã hội nói chung

Đổi mới nội dung hoạt động phong trào Đoàn là một công việc quan trọng trong công cuộc đổi mới toàn diện mọi mặt của đời sống xã hội do Đảng

ta khởi xướng Thực tiễn trong những năm qua, phong trào Đoàn ở Việt Nam nói chung và Đà Nẵng nói riêng đã và đang đạt được những kết quả rất đáng

tự hào Qua đó mang lại cho thế hệ trẻ một niềm tin vào tương lai, vào công cuộc đổi mới đất nước trong tình hình mới, qua đó tạo nguồn nhân lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Đà Nẵng Trong thời gian tới sự nghiệp đổi mới đất nước sẽ được phát triển với tốc độ cao hơn và toàn diện hơn Theo tinh thần đó, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cần phải có sự đánh giá, tổng kết và đề ra kế hoạch, biện pháp cho riêng mình trong giai đoạn mới Cũng giống như các lĩnh vực khác của đời sống xã hội để đạt được những kết quả tốt, Đoàn cần phải quán triệt một cách toàn diện và sâu sắc cơ

sở lí luận chung và sự vận dụng phù hợp hoàn cảnh cụ thể của địa phương Trong những năm qua, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh thành phố Đà Nẵng đã vượt qua nhiều khó khăn, thử thách cùng với các ngành, lĩnh vực khác đóng

góp quan trọng cho sự phát triển của thành phố Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đã đạt được, nhìn chung hiện nay trong công tác giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên vẫn còn nhiều bất cập trên nhiều phương diện cả

về mặt tổ chức, cả về hoạt động thực tiễn Điều này thể hiện ở mối quan hệ giữa đoàn viên với tổ chức có nơi, có lúc chưa thật chặt chẽ, tính tiên phong gương mẫu chưa cao, lập trường chính trị tư tưởng chưa thực sự kiên định, vững vàng, sự nhiệt huyết của bản thân mỗi đoàn viên còn hạn chế, và đôi lúc, đôi nơi còn có sự buông lỏng sự quan tâm chỉ đạo của các cấp chính quyền ; trong đó có cả các nhân tố chủ quan và khách quan cho nên đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến phong trào Đoàn, ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của thế

hệ trẻ Suy đến cùng thì những hạn chế đó rất khó tránh khỏi, nhất là trong hoàn cảnh đất nước đang chuyển mình đổi mới một cách toàn diện Tuy vậy, tất cả những vấn đề đó cần nhận thức một cách sâu sắc và toàn diện từ đó cần

có những biện pháp đúng đắn tích cực để giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên được tốt hơn, xây dựng phong trào Đoàn phát triển mạnh mẽ trong thời gian đến

Vì vậy, nghiên cứu vấn đề giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên không chỉ có ý nghĩa lý luận, ý nghĩa học thuật mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc trong việc thúc đẩy phong trào Đoàn ngày càng phát triển Với ý

nghĩa đó tác giả chọn vấn đề “Giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh

niên Cộng sản Hồ Chí Minh ở thành phố Đà Nẵng” làm luận văn tốt nghiệp

trị, nâng cao ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

Nhiệm vụ:

Để thực hiện được mục tiêu trên đây, nhiệm vụ của luận văn sẽ là:

- Làm rõ nội dung của ý thức chính trị, vai trò của ý thức chính trị trong đời sống chính trị, xã hội

- Phân tích thực trạng giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

- Đề xuất những giải pháp nhằm củng cố, nâng cao ý thức chính trị của đoàn viên thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Trong giới hạn Luận văn Thạc sĩ, đề tài chỉ khái quát các vấn đề lý luận chung cơ bản về ý thức chính trị Và vận dụng vào việc giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên ở Đà Nẵng hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử, ngoài ra luận văn sử dụng các phương pháp: phân tích, tổng hợp, so sánh, đánh giá, diễn dịch, quy nạp, lịch sử cụ thể, logic

- lịch sử, thống kê, điều tra, khảo sát thực tiễn

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

* Ý nghĩa khoa học:

Đề tài góp phần hệ thống hóa và cụ thể hóa các quan điểm về ý thức chính trị, về vị trí, vai trò của ý thức chính trị trong các lĩnh vực đời sống xã hội Từ đó, đi đến vận dụng vào việc giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên ở thành phố Đà Nẵng, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao việc giáo dục ý thức chính trị và nâng cao ý thức chính trị cho đoàn viên

thanh niên ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

* Ý nghĩa thực tiễn:

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa thiết thực đối với tác giả trong việc rèn luyện phương pháp nghiên cứu khoa học, nâng cao hiểu biết của bản thân

- Luận văn có thể sử dụng làm tài liệu cho công tác tổ chức Đoàn, các hoạt động của các tổ chức giáo dục, các trường Đại học, Cao đẳng về giáo dục

ý thức chính trị, nhằm nâng cao ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên, sinh viên

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài Phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Luận văn gồm 3 chương, 8 tiết

7 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Vấn đề ý thức chính trị và giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên là một đề tài được nhiều tác giả, nhiều nhà nghiên cứu, nhà khoa học tiếp cận, tập trung nghiên cứu và khảo sát Đến nay, có một số công trình nghiên cứu, ở nhiều gốc độ khác nhau đề cập đến đề tài này Có thể chia thành các nhóm như sau:

Một là, những công trình nghiên cứu của nhiều tác giả đề cập nội dung giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên hiện nay, xây dựng ước mơ, hoài bão, ý chí cho thanh niên… Tiêu biểu như:

- Phạm Đình Nghiệp, “Giáo dục lý tưởng cách mạng cho thanh niên

hiện nay”, Nxb Thanh Niên, 2001

- Đỗ Mười (1997), Thanh niên cần nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, chí

lớn, quyết tâm chiến thắng nghèo nàn, lạc hậu, sánh vai cùng thanh niên thế giới, Nxb Thanh Niên

- Nguyễn Huy Dung (2003), Lý tưởng và lẽ sống, Nxb Thanh Niên

- Dương Tự Đam (2002), Định hướng giá trị cho thanh niên sinh viên

trong thời kỳ CNH -HĐH đất nước, Nxb Thanh Niên

Hai là, các công trình nghiên cứu về tình hình thanh niên, vai trò của thanh niên, thực trạng giáo dục ý thức chính trị cho thanh niên hiện nay và đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao việc giáo dục ý thức chính trị cho thanh niên Tiêu biểu như:

- Nguyễn Văn Buồm (2005), Tình hình thanh niên Việt Nam số liệu và

phân tích, Nxb Thanh Niên

- Phạm Bằng - Nguyễn Hồng Thanh (2005), Tình hình thanh niên Việt

Nam thế kỷ XXI- những sự kiện quan trọng nhất, Nxb Thanh Niên

- Trần Văn Miều (2005), Tuổi trẻ tham gia xây dựng xã hội học tập, Nxb

Thanh Niên

- Lê Hữu Ái, Lâm Bá Hoà, Cần phải làm gì để xây dựng ý thức chính trị

cho sinh viên Đại học Đà Nẵng hiện nay, Tạp chí Khoa học và Công nghệ, Đại học Đà Nẵng, số 3(38).2010

- Đoàn Văn Thái (2002), Nhiệm vụ của thanh niên Việt Nam trong thời

kỳ CNH- HĐH, Nxb Thanh Niên

- Vũ Trọng Kim (2004), Một số vấn đề về công tác vận động thanh niên

hiện nay, Nxb Thanh Niên

- Nguyễn Thọ Ánh (2006), Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh

trong hệ thống chính trị, Nxb Thanh Niên

Ba là, các công trình nghiên cứu khoa học của các tác giả về công tác lãnh đạo và quản lý đoàn viên thanh niên:

- Dương Tự Đam (2005), Lãnh đạo và quản lý công tác thanh niên trong

thời kỳ đổi mới, Nxb Thanh Niên

- Đoàn Văn Thái (2006), Quản lý Nhà nước với công tác thanh niên

trong giai đoạn hiện nay, Nxb Thanh Niên

Có thể nói, những công trình nghiên cứu trên đã trình bày một cách có hệ thống các vấn đề về giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên, đánh giá đúng thực trạng ý thức chính trị của đoàn viên thanh niên và tình hình giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên hiện nay Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào xuất bản và công bố mà trùng với hướng tiếp cận và nội dung đề tài “Vấn đề giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh ở thành phố Đà Nẵng hiện nay” Điểm mới của

đề tài ở chỗ, từ lý luận về ý thức chính trị, trên cơ sở phân tích thực trạng giáo dục ý thức chính trị cho đoàn viên thanh niên ở thành phố Đà Nẵng, luận văn xây dựng định hướng và các giải pháp nhằm nâng cao giáo dục ý thức chính

trị cho đoàn viên thanh niên ở thành phố Đà Nẵng hiện nay

a Nguồn gốc của ý thức: Có thể khái quát ý thức có hai nguồn gốc:

Nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội

Nguồn gốc tự nhiên

Chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức có trước, vật chất có sau, ý thức sinh

ra vật chất, chi phối sự tồn tại và vận động của thế giới vật chất Học thuyết triết học duy tâm khách quan và triết học duy tâm chủ quan có quan niệm khác nhau nhất định về ý thức, song về thực chất họ giống nhau ở chỗ tách ý thức ra khỏi vật chất, lấy ý thức làm điểm xuất phát để suy ra giới tự nhiên Các nhà duy vật trước Mác đã đấu tranh phê phán lại quan điểm trên của chủ nghĩa duy tâm, không thừa nhận tính chất siêu tự nhiên của ý thức, đã chỉ

ra mối liên hệ khăng khít giữa vật chất và ý thức, thừa nhận vật chất có trước

ý thức, ý thức phụ thuộc vào vật chất Do khoa học chưa phát triển, do ảnh hưởng của quan điểm siêu hình - máy móc nên họ đã không giải thích đúng nguồn gốc và bản chất của ý thức

Dựa trên cơ sở những thành tựu của khoa học tự nhiên, nhất là sinh lý học thần kinh, chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng, ý thức không phải có nguồn gốc siêu tự nhiên, không phải ý thức sản sinh ra vật chất như các nhà

thần học và duy tâm khách quan đã khẳng định mà ý thức là một thuộc tính của vật chất, nhưng không phải là của mọi dạng vật chất, mà chỉ là thuộc tính của một dạng vật chất có tổ chức cao là bộ óc con người Bộ óc người là cơ quan vật chất của ý thức Ý thức là chức năng của bộ óc con người Ý thức phụ thuộc vào hoạt động bộ óc người, do đó khi bộ óc bị tổn thương thì hoạt động của ý thức sẽ không bình thường Vì vậy, không thể tách rời ý thức ra khỏi hoạt động của bộ óc Ý thức không thể diễn ra, tách rời hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc người

Khoa học đã xác định, con người là sản phẩm cao nhất của quá trình phát triển từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp của vật chất vận động, đồng thời đã xác định bộ óc của con người là một tổ chức sống đặc biệt có cấu trúc tinh vi và phức tạp bao gồm khoảng 14 - 15 tỷ tế bào thần kinh Các tế bào này có liên hệ với nhau và với các giác quan, tạo thành vô số những mối liên

hệ thu nhận, điều khiển hoạt động của cơ thể trong quan hệ với thế giới bên ngoài qua các phản xạ không điều kiện và có điều kiện Quá trình ý thức và quá trình sinh lý trong bộ óc không đồng nhất, không tách rời, không song song mà là hai mặt của một quá trình sinh lý thần kinh mang nội dung ý thức Nhưng tại sao bộ óc con người - một tổ chức vật chất cao - lại có thể sinh ra được ý thức? Để trả lời câu hỏi này chúng ta phải nghiên cứu mối liên

hệ vật chất giữa bộ óc với thế giới khách quan Chính mối liên hệ vật chất ấy hình thành nên quá trình phản ánh thế giới vật chất vào óc con người

Phản ánh là thuộc tính phổ biến trong mọi dạng vật chất Phản ánh là sự tái tạo những đặc điểm của một hệ thống vật chất này ở hệ thống vật chất khác trong quá trình tác động qua lại của chúng Kết quả của sự phản ánh phụ thuộc vào cả hai vật (vật tác động và vật nhận tác động) Trong quá trình ấy,

vật nhận tác động bao giờ cũng mang thông tin của vật tác động Đây là điều

quan trọng để làm sáng tỏ nguồn gốc tự nhiên của ý thức

Trong quá trình tiến hóa của thế giới vật chất Các vật thể càng ở bậc thang cao bao nhiêu thì hình thức phản ánh của nó càng phức tạp bấy nhiêu Hình thức phản ánh đơn giản nhất, đặc trưng cho giới tự nhiên vô sinh là

những phản ánh vật lý, hóa học Những hình thức phản ánh này có tính chất thụ động, chưa có định hướng sự lựa chọn Hình thức phản ánh sinh học đặc

trưng cho giới tự nhiên sống là bước phát triển mới về chất trong sự tiến hóa của các hình thức phản ánh Hình thức phản ánh của các cơ thể sống đơn

giản nhất là biểu hiện ở tính kích thích, tức là phản ứng trả lời tác động của

môi trường ở bên ngoài có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình trao đổi chất của chúng Hình thức phản ánh tiếp theo của các động vật chưa có hệ thần

kinh là tính cảm ứng, tính nhạy cảm đối với sự thay đổi của môi trường Hình thức phản ánh của các động vật có hệ thống thần kinh là các phản xạ

Hình thức phản ánh ở động vật bậc cao khi có hệ thần kinh trung ương xuất

hiện là tâm lý Tâm lý động vật chưa phải là ý thức, nó mới là sự phản ánh

có tính chất bản năng do nhu cầu trực tiếp của sinh lý cơ thể và do quy luật sinh học chi phối

Ý thức là hình thức cao nhất của sự phản ánh thế giới hiện thực Ý thức chỉ nảy sinh ở giai đoạn phát triển cao của thế giới vật chất cùng với sự xuất hiện con người Ý thức là ý thức con người, nằm trong con người, không thể tách rời con người

Như vậy, ý thức bắt nguồn từ một thuộc tính của vật chất - thuộc tính phản ánh - phát triển thành Ý thức ra đời là kết quả phát triển lâu dài của thuộc tính phản ánh của vật chất Nội dung của ý thức là thông tin về thế giới bên ngoài, về vật được phản ánh Ý thức là sự phản ánh thế giới bên ngoài vào đầu óc con người Bộ óc người là cơ quan phản ánh, song chỉ có bộ óc thôi thì chưa thể có ý thức Không có sự tác động của thế giới bên ngoài lên các giác quan và qua đó đến bộ óc thì hoạt động ý thức không thể xảy ra

Như vậy, bộ óc người (cơ quan phản ánh về thế giới vật chất xung

quanh) cùng với thế giới bên ngoài tác động lên bộ óc - đó là nguồn gốc tự nhiên của ý thức

Những điều đã trình bày về nguồn gốc tự nhiên của ý thức cho thấy “sự đối lập giữa vật chất và ý thức chỉ có ý nghĩa tuyệt đối trong những phạm vi hết sức hạn chế: trong trường hợp này, chỉ giới hạn trong vấn đề nhận thức luận cơ bản là thừa nhận cái gì là cái có trước và cái gì là cái có sau? Ngoài giới hạn đó, thì không còn nghi ngờ gì nữa rằng sự đối lập đó là tương đối” [16, tr.173] Ý thức chính là đặc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao mà thôi [10, tr.164-167]

Nguồn gốc xã hội

Để cho ý thức ra đời, những tiền đề, nguồn gốc tự nhiên là rất quan trọng, không thể thiếu được, song chưa đủ; điều kiện quyết định cho sự ra đời của ý thức là những tiền đề, nguồn gốc xã hội Ý thức ra đời cùng với quá trình hình thành bộ óc con người nhờ lao động, ngôn ngữ và những quan hệ

xã hội

Lao động là quá trình con người tác động vào giới tự nhiên nhằm tạo ra

những sản phẩm phục vụ cho các nhu cầu của mình, là một quá trình trong đó bản thân con người đóng góp vai trò môi giới, điều tiết và giám sát trong sự trao đổi vật chất giữa người và tự nhiên Lao động là điều kiện đầu tiên và chủ yếu để con người tồn tại Lao động cung cấp cho con người những phương tiện cần thiết để sống, đồng thời lao động sáng tạo ra cả bản thân con người Nhờ có lao động, con người tách ra khỏi giới động vật Một trong những sự khác nhau căn bản giữa con người với động vật là ở chỗ động vật sử dụng các sản phẩm có sẵn trong giới tự nhiên, còn con người thì nhờ lao động mà bắt giới tự nhiên phục vụ mục đích của mình, thay đổi nó, bắt nó phục tùng những nhu cầu của mình Chính thông qua hoạt động lao động nhằm cải tạo

thế giới khách quan mà con người mới có thể phản ánh được thế giới khách quan, mới có ý thức về thế giới đó

Sự hình thành ý thức không phải là quá trình thu nhận thụ động, mà đó là kết quả hoạt động chủ động của con người Nhờ có lao động, con người tác động vào thế giới khách quan, bắt thế giới khách quan bộc lộ những thuộc tính, những kết cấu, những quy luật vận động của mình thành những hiện tượng nhất định, và các hiện tượng ấy tác động vào bộ óc người, hình thành dần những tri thức về tự nhiên và xã hội Như vậy, ý thức được hình thành

chủ yếu do hoạt động cải tạo thế giới khách quan của con người, làm biến đổi

thế giới đó Ý thức với tư cách là hoạt động phản ánh sáng tạo không thể có được ở bên ngoài quá trình con người lao động làm biến đổi thế giới xung quanh Vì thế có thể nói khái quát rằng lao động tạo ra ý thức tư tưởng, hoặc nguồn gốc cơ bản của ý thức tư tưởng là sự phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc con người trong quá trình lao động của con người

Lao động không xuất hiện ở trạng thái đơn nhất, ngay từ đầu nó đã mang tính tập thể xã hội Vì vậy, nhu cầu trao đổi kinh nghiệm và nhu cầu trao đổi

tư tưởng cho nhau xuất hiện Chính nhu cầu đó đòi hỏi xuất hiện ngôn ngữ

Ngôn ngữ do nhu cầu của lao động và nhờ lao động mà hình thành

Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức Không có ngôn ngữ thì ý thức không thể tồn tại và thể hiện được

Ngôn ngữ vừa là phương tiện giao tiếp trong xã hội, đồng thời là công cụ của tư duy nhằm khái quát hóa, trừu tượng hóa hiện thực Nhờ ngôn ngữ mà con người tổng kết được thực tiễn, trao đổi thông tin, trao đổi tri thức từ thế

hệ này sang thế hệ khác Ý thức không phải thuần túy là hiện tượng cá nhân

mà là một hiện tượng xã hội, do đó không có phương tiện trao đổi xã hội về mặt ngôn ngữ thì ý thức không thể hình thành và phát triển được

Vậy, nguồn gốc trực tiếp quan trọng nhất quyết định sự ra đời và phát

triển của ý thức là lao động, là thực tiễn xã hội Ý thức phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người thông qua lao động, ngôn ngữ và các quan hệ

xã hội Ý thức là sản phẩm xã hội, là một hiện tượng xã hội [10, tr.167-169]

b Bản chất của ý thức

Trong lịch sử triết học, triết học duy tâm quan niệm ý thức là một thực thể độc lập, là thực tại duy nhất, từ đó cường điệu tính năng động của ý thức đến mức coi ý thức sinh ra vật chất chứ không phải là sự phản ánh của vật chất Còn các nhà triết học duy vật đều thừa nhận vật chất tồn tại khách quan

và ý thức là sự phản ánh sự vật đó Tuy nhiên, do ảnh hưởng bởi quan niệm siêu hình - máy móc nên họ đã coi ý thức là sự phản ánh sự vật một cách thụ động, giản đơn, máy móc, mà không thấy được tính năng động sáng tạo của ý thức, tính biện chứng của quá trình phản ánh

Khác với các quan điểm trên, chủ nghĩa duy vật biện chứng dựa trên cơ

sở lý luận phản ánh: về bản chất, coi ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo; ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Để hiểu bản chất của ý thức, trước hết, chúng ta thừa nhận cả vật chất và

ý thức nhưng giữa chúng có sự khác nhau mang tính đối lập Ý thức là sự phản ánh, là cái phản ánh; còn vật chất là cái được phản ánh Cái được phản ánh - tức là vật chất - tồn tại khách quan, ở ngoài và độc lập với cái phản ánh tức là ý thức Cái phản ánh - tức ý thức - là hiện thực chủ quan, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, lấy cái khách quan làm tiền đề, bị cái khách quan quy định, nó không có tính vật chất Vì vậy không thể đồng nhất, hoặc tách rời cái được phản ánh - tức vật chất, với cái phản ánh - tức ý thức Nếu coi cái phản ánh - tức ý thức - là hiện tượng vật chất thì sẽ lẫn lộn giữa cái được phản ánh và cái phản ánh - tức lẫn lộn giữa vật chất và ý thức, làm

mất ý nghĩa của đối lập giữa vật chất và ý thức, từ đó dẫn đến làm mất đi sự đối lập giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Thứ hai, khi nói cái phản ánh - tức ý thức - là hình ảnh chủ quan của thế

giới khách quan, thì đó không phải là hình ảnh vật lý hay hình ảnh tâm lý động vật về sự vật Ý thức là của con người, mà con người là một thực thể xã hội năng động sáng tạo Ý thức ra đời trong quá trình con người hoạt động cải tạo thế giới, cho nên ý thức con người mang tính năng động, sáng tạo lại hiện thực theo nhu cầu thực tiễn xã hội Theo C.Mác, ý thức “chẳng qua chỉ là vật chất được đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi trong đó” [5, tr.35]

Tính sáng tạo của ý thức thể hiện ra rất phong phú Trên cơ sở những cái

đã có trước, ý thức có khả năng tạo ra tri thức mới về sự vật, có thể tưởng tượng ra cái không có trong thực tế, có thể tiên đoán, dự báo tương lai, có thể tạo ra những ảo tưởng, những huyền thoại, những giả thuyết lý thuyết khoa học hết sức trừu tượng và khái quát cao Những khả năng ấy càng nói lên tính chất phức tạp và phong phú của đời sống tâm lý - ý thức ở con người mà khoa học còn phải tiếp tục đi sâu nghiên cứu để làm sáng tỏ bản chất của những hiện tượng ấy

Ý thức ra đời trong quá trình con người hoạt động cải tạo thế giới, cho nên quá trình phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc người là quá trình năng động sáng tạo thống nhất ba mặt sau:

Một là, trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh Sự trao đổi này mang tính chất hai chiều, có định hướng, có chọn lọc các thông tin cần thiết

Hai là, mô hình hóa đối tượng trong tư duy dưới dạng hình ảnh tinh thần Thực chất, đây là quá trình "sáng tạo lại" hiện thực của ý thức theo nghĩa: mã hóa các đối tượng vật chất thành các ý tưởng tinh thần phi vật chất

Ba là, chuyển mô hình từ tư duy ra hiện thực khách quan, tức quá trình hiện thực hóa tư tưởng, thông qua hoạt động thực tiễn biến cái quan niệm thành cái thực tại, biến các ý tưởng phi vật chất trong tư duy thành các dạng vật chất ngoài hiện thực Trong giai đoạn này, con người lựa chọn những phương pháp, phương tiện, công cụ để tác động vào hiện thực khách quan nhằm thực hiện mục đích của mình

Tính sáng tạo của ý thức là sáng tạo của sự phản ánh, theo quy luật của

sự phản ánh mà kết quả bao giờ cũng là những khách thể tinh thần Sáng tạo

và phản ánh là hai mặt thuộc bản chất ý thức Ý thức là sự phản ánh và chính thực tiễn xã hội của con người tạo ra sự phản ánh phức tạp, năng động, sáng tạo của bộ óc

Ý thức là một hiện tượng xã hội Sự ra đời, tồn tại của ý thức gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối không chỉ các quy luật sinh học mà chủ yếu là của quy luật xã hội, do nhu cầu giao tiếp xã hội và các điều kiện sinh hoạt hiện thực của con người quy định Ý thức mang bản chất xã hội [10, tr.170-172]

c Kết cấu của ý thức

Ý thức là một hiện tượng tâm lý - xã hội có kết cấu rất phức tạp Có nhiều cách tiếp cận để nghiên cứu về kết cấu của ý thức song ở đây chúng ta chỉ nghiên cứu theo các yếu tố hợp thành và theo chiều sâu của nội tâm

Theo các yếu tố hợp thành

Theo các yếu tố hợp thành, ý thức bao gồm các yếu tố cấu thành như tri thức, tình cảm, niềm tin, lý trí, ý chí trong đó tri thức là yếu tố cơ bản, cốt lõi

Tri thức là kết quả quá trình nhận thức của con người về thế giới hiện thực, làm tái hiện trong tư tưởng những thuộc tính, những quy luật của thế giới ấy và diễn đạt chúng dưới hình thức ngôn ngữ hoặc các hệ thống ký hiệu

khác Tri thức có nhiều loại khác nhau như tri thức về tự nhiên, về xã hội, về con người Tri thức có nhiều cấp độ khác nhau như: Tri thức thông thường được hình thành do hoạt động hàng ngày của mỗi cá nhân, mang tính chất cảm tính trực tiếp, bề ngoài và rời rạc Tri thức khoa học phản ánh trình độ của con người đi sâu nhận thức thế giới hiện thực Ngày nay, vai trò động lực của tri thức đối với sự phát triển kinh tế xã hội trở nên rõ ràng, nổi bật Loài người đang bước vào nền kinh tế tri thức - là nền kinh tế trong đó sự sản sinh

ra, phổ cập và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định nhất đối với sự phát triển kinh tế Trong nền kinh tế tri thức, đa số các ngành kinh tế dựa vào tri thức, dựa vào thành tựu mới nhất của khoa học và công nghệ, vì vậy, đầu tư vào tri thức trở thành yếu tố then chốt cho sự tăng trưởng kinh tế dài hạn

Tình cảm là sự cảm động của con người trong quan hệ của mình với thực

tại xung quanh và đối với bản thân mình Tình cảm là một hình thái đặc biệt

của sự phản ánh thực tại; nó phản ánh quan hệ của con người đối với nhau, cũng như đối với thế giới khách quan Tình cảm tham gia vào mọi hoạt động của con người và giữ một vị trí quan trọng trong việc điều chỉnh hoạt động của con người Tình cảm có thể mang tính chất chủ động, chứa đựng sắc thái cảm xúc tích cực, cũng như trở thành thụ động, chứa đựng sắc thái cảm xúc tiêu cực Tình cảm tích cực là một trong những động lực nâng cao năng lực hoạt động sống của con người Tri thức kết hợp với tình cảm hình thành nên niềm tin, nâng cao ý chí tích cực biến thành hành động thực tế, mới phát huy được sức mạnh của mình [10, tr.173-174]

Theo chiều sâu của nội tâm

Tiếp cận theo chiều sâu của thế giới nội tâm con người, ý thức bao gồm

tự ý thức, tiềm thức, vô thức

Tự ý thức:

Trong quá trình nhận thức thế giới xung quanh, con người đồng thời

cũng tự nhận thức bản thân mình Đó chính là tự ý thức Như vậy, tự ý thức cũng là ý thức, là một thành tố quan trọng của ý thức, nhưng đây là ý thức về bản thân mình trong mối quan hệ với ý thức về thế giới bên ngoài Nhờ vậy con người tự nhận thức về bản thân mình như một thực thể hoạt động có cảm giác có tư duy, có các hành vi đạo đức và có vị trí trong xã hội Những cảm giác của con người về bản thân mình trên mọi phương diện giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành tự ý thức Con người chỉ tự ý thức được bản thân mình trong quan hệ với những người khác, trong quá trình hoạt động cải tạo thế giới Chính trong quan hệ xã hội, trong hoạt động thực tiễn xã hội và qua những giá trị văn hóa vật chất và tinh thần do chính con người tạo ra, con người phải tự ý thức về mình để nhận rõ bản thân mình, tự điều chỉnh bản thân theo các quy tắc, các tiêu chuẩn mà xã hội đề ra

Tự ý thức không chỉ là tự ý thức của cá nhân mà còn là tự ý thức của cả

xã hội, của một giai cấp hay của một tầng lớp xã hội về địa vị của mình trong

hệ thống những quan hệ sản xuất xác định, về lý tưởng và lợi ích chung của

xã hội mình, của giai cấp mình, hay của tầng lớp mình

Tiềm thức:

Là những hoạt động tâm lý tự động diễn ra bên ngoài sự kiểm soát của chủ thể, song lại có liên quan trực tiếp đến các hoạt động tâm lý đang diễn ra dưới sự kiểm soát của chủ thể ấy Về thực chất, tiềm thức là những tri thức

mà chủ thể đã có được từ trước nhưng đã gần như trở thành bản năng, thành

kỹ năng nằm trong tầng sâu của ý thức chủ thể, là ý thức dưới dạng tiềm tàng

Do đó, tiềm thức có thể chủ động gây ra các hoạt động tâm lý và nhận thức

mà chủ thể không cần kiểm soát chúng một cách trực tiếp Tiềm thức có vai trò quan trọng cả trong hoạt động tâm lý hàng ngày của con người, cả trong tư duy khoa học Trong tư duy khoa học, tiềm thức chủ yếu gắn với các loại hình

tư duy chính xác, với các hoạt động tư duy thường được lặp đi lặp lại nhiều

lần Ở đây tiềm thức góp phần giảm sự quá tải của đầu óc trong việc xử lý khối lượng lớn các tài liệu, dữ kiện, tin tức diễn ra một cách lặp đi lặp lại mà vẫn đảm bảo được độ chính xác và chặt chẽ cần thiết của tư duy khoa học

Vô thức:

Vô thức là những trạng thái tâm lý ở chiều sâu, điều chỉnh sự suy nghĩ, hành vi, thái độ ứng xử của con người mà chưa có sự tranh luận của nội tâm, chưa có sự truyền tin bên trong, chưa có sự kiểm tra, tính toán của lý trí

Vô thức biểu hiện thành nhiều hiện tượng khác nhau như bản năng ham muốn, giấc mơ, bị thôi miên, mặc cảm, sự lỡ lời, nói nhịu, trực giác Mỗi hiện tượng ấy có vùng hoạt động riêng, có vai trò, chức năng riêng, song tất

cả đều có một chức năng chung là giải tỏa những ức chế trong hoạt động thần kinh vượt ngưỡng nhất là những ham muốn bản năng không được phép bộc lộ

ra và thực hiện trong quy tắc của đời sống cộng đồng Nó góp phần lập lại thế cân bằng trong hoạt động tinh thần của con người mà không dẫn tới trạng thái

ức chế quá mức như ấm ức, "libiđo"

Như vậy, vô thức có vai trò tác dụng nhất định trong đời sống và hoạt động của con người Nhờ vô thức mà con người tránh được tình trạng căng thẳng không cần thiết khi làm việc "quá tải" Nhờ vô thức mà chuẩn mực con người đặt ra được thực hiện một cách tự nhiên Vì vậy, không thể phủ nhận vai trò của vô thức trong cuộc sống, nếu phủ nhận vô thức sẽ không thể hiểu đầy đủ và đúng đắn về con người

Tuy nhiên không nên cường điệu, tuyệt đối hóa và thần bí vô thức Không nên coi vô thức là hiện tượng tâm lý cô lập, hoàn toàn tách khỏi hoàn cảnh xã hội xung quanh không liên quan gì đến ý thức Thực ra, vô thức là vô thức nằm trong con người có ý thức Giữ vai trò chủ đạo trong con người là ý thức chứ không phải vô thức Nhờ có ý thức mới điều khiển được các hiện

tượng vô thức hướng tới chân, thiện, mỹ Vô thức chỉ là một mắt khâu trong cuộc sống có ý thức của con người [10, tr.174-177]

1.1.2 Ý thức chính trị

Hình thái ý thức chính trị là hình thái ý thức chỉ xuất hiện và tồn tại trong các xã hội có giai cấp và nhà nước, nó phản ánh các quan hệ chính trị, kinh tế, xã hội giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia, cũng như thái độ của các giai cấp đối với quyền lực nhà nước [10, tr.372]

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội, ý thức chính trị cũng bao gồm những nét đặc trưng của ý thức xã hội nói chung Bởi vậy, có thể hiểu ý thức chính trị là những tình cảm, thái độ chính trị, quan điểm, tư tưởng chính trị hay lý luận chính trị của cộng đồng xã hội, hoặc của các tầng lớp, giai cấp trong xã hội, phản ánh mọi mặt của đời sống chính trị Qua đó, có thể thấy, ý thức chính trị là những tình cảm, thái độ chính trị, quan điểm, tư tưởng chính trị, phản ánh vị trí, vai trò của các chủ thể trong đời sống chính trị, kinh tế, xã hội, cũng như mọi mặt đời sống chính trị nói chung, được hình thành, phát triển trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, trong quá trình đấu tranh giải phóng giai cấp, xóa bỏ chế độ tư bản chủ nghĩa, thiết lập chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa

Ý thức chính trị thực tiễn - thông thường hình thành trực tiếp từ hoạt động thực tiễn trong môi trường chính trị của xã hội Ở trạng thái tâm lý xã hội, những cảm xúc và tâm trạng về chính trị của quần chúng thường thiếu bền vững và không ổn định Song, những trạng thái tâm lý xã hội như vậy lại

có vai trò to lớn và trực tiếp đối với hành vi chính trị của quần chúng đông đảo; thông qua đó hệ tư tưởng chính trị tác động vào đời sống chính trị của xã hội

Hệ tư tưởng chính trị của một giai cấp nhất định phản ánh trực tiếp tập trung lợi ích giai cấp của giai cấp ấy Hệ tư tưởng chính trị được thể hiện

trong đường lối, cương lĩnh chính trị của các chính đảng của các giai cấp khác nhau cũng như trong luật pháp, chính sách nhà nước, công cụ của giai cấp thống trị Hệ tư tưởng chính trị được hình thành một cách tự giác Nó được các nhà tư tưởng của giai cấp xây dựng và truyền bá Hệ tư tưởng chính trị gắn với các tổ chức chính trị Thông qua các tổ chức chính trị mà một giai cấp nào đó tiến hành cuộc đấu tranh về ý thức hệ vì lợi ích của giai cấp của mình

Ý thức chính trị (đặc biệt hệ tư tưởng chính trị) có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển xã hội Thông qua tổ chức nhà nước nó tác động trở lại

cơ sở kinh tế và có thể, trong những giới hạn nhất định thay đổi cơ sở kinh tế

Hệ tư tưởng chính trị cũng giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội Nó thâm nhập vào các hình thái ý thức xã hội khác

Tác động tích cực hoặc tiêu cực của hệ tư tưởng chính trị (cũng như ý thức chính trị nói chung) phụ thuộc vào tính chất tiến bộ, cách mạng hoặc phản tiến bộ, phản cách mạng của giai cấp mang hệ tư tưởng đó Khi giai cấp còn tiến bộ, cách mạng - tiêu biểu cho xu thế phát triển đi lên của lịch sử thì

hệ tư tưởng chính trị của nó có tác dụng tích cực đến sự phát triển xã hội Khi giai cấp đó trở thành lạc hậu, phản động, thì hệ tư tưởng chính trị của nó tác động tiêu cực, kìm hãm phát triển xã hội

Là một trong những hình thái ý thức xã hội, ý thức chính trị xuất hiện trong xã hội có giai cấp phản ánh đời sống chính trị của xã hội, trong đó cốt lõi là mối quan hệ giữa các giai cấp Ý thức chính trị là một lĩnh vực rộng lớn, phức tạp, nhạy cảm và đóng vai trò quan trọng trong đời sống của xã hội có

giai cấp Nó được biểu hiện qua hai cấp độ là tâm lý chính trị và hệ tư tưởng

chính trị Từ đó, chúng ta có cơ sở vững chắc để khẳng định rằng đời sống tinh thần của xã hội nói chung và ý thức chính trị nói riêng được hình thành

và phát triển trên cơ sở đời sống vật chất trong một giai đoạn cụ thể nhất định,

vì thế không có ý thức chính trị chung cho mọi thời đại Để ý thức chính trị

trở thành niềm tin và lý tưởng sống trong đời sống chính trị cần phải đẩy mạnh việc giáo dục ý thức chính trị một cách sâu rộng trong mọi tầng lớp nhân dân nhất là cho các tầng lớp thanh niên [1, tr.138]

1.2 VAI TRÒ, ĐẶC ĐIỂM Ý THỨC CHÍNH TRỊ

1.2.1 Vai trò ý thức chính trị

a Vai trò ý thức chính trị trong đời sống chính trị

- Vai trò của ý thức chính trị đối với đời sống chính trị biểu hiện thông qua hệ tư tưởng chính trị, hệ tư tưởng chính trị tác động vào đời sống chính trị của xã hội, biểu hiện ở niềm tin chính trị, hành vi chính trị của cá nhân, cộng đồng, dân tộc Ý thức chính trị còn biểu hiện thông qua các quan hệ, các quá trình, xu hướng vận động của chính trị, mô hình thể chế, chiến lược, chính sách và công nghệ chính trị

Ý thức chính trị cần thiết đối với cả cá nhân, xã hội và hệ tư tưởng chính trị nó tác động vào đời sống chính trị của mỗi cá nhân và toàn xã hội

Thứ nhất, sống trong một xã hội chính trị (tức là các xã hội có giai cấp

và Nhà nước), người ta không thể không chịu ảnh hưởng của hệ tư tưởng chính trị, để trở thành những con người chính trị, có ý thức chủ động, tự giác

và sáng tạo

Thứ hai, hệ tư tưởng chính trị làm hình thành nên thể chế, xây dựng nên thiết chế nhằm quản lí xã hội, đem lại lợi ích cho giai cấp và dân tộc, ví dụ như vấn đề về Nhà nước, về Đảng chính trị v.v

Thứ ba, ý thức chính trị còn cần thiết để giải quyết những vấn đề quan hệ quốc tế

- Vai trò của ý thức chính trị được thể hiện cả trực tiếp và gián tiếp Trực tiếp như vấn đề bảo vệ quyền lực chính trị, gián tiếp như sự tác động của chính trị vào đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội, vào tâm lý và ý thức

cá nhân Do vậy, khái quát lại ý thức chính trị với các đặc trưng: khoa học,

dân chủ, nhân văn, vì con người Theo quan điểm Hồ Chí Minh, phải làm cho chính trị thấm sâu vào đời sống nhân gian, nhìn chính trị từ lăng kính đạo đức

và văn hóa Đặc biệt, Hồ Chí Minh nhấn mạnh tới phương diện đạo đức, nhân văn của chính trị Người cho rằng, chính trị cốt ở hai điểm: đoàn kết và thanh khiết, từ việc lớn đến việc nhỏ, làm chính trị cũng vì dân tộc, vì con người và nhân loại

Thế giới hiện đại ngày nay là một thế giới phát triển mạnh mẽ về khoa học kỹ thuật, phát triển công nghệ thông tin và coi trọng giao lưu văn hóa Do

đó, ý thức chính trị không hề suy giảm vai trò của nó mà vẫn đang phát triển, vai trò của nó ngày càng được tăng cường hơn nữa, vì chúng ta vẫn đang phấn đấu xây dựng một Nhà nước pháp quyền, một nền dân chủ hiện đại Xây dựng

ý thức chính trị nhằm hình thành lối ứng xử văn hóa chính trị giữa công dân

và Nhà nước, giữa cá nhân và xã hội, giữa thành viên của cộng đồng quốc gia dân tộc này với cộng đồng quốc gia dân tộc khác trong một thế giới vừa cạnh tranh vừa hợp tác

Sự biến đổi của ý thức chính trị không chỉ có nguyên nhân từ sự biến đổi của tồn tại xã hội mà còn có nguyên nhân từ sự biến đổi trong bản thân cấu trúc của đời sống tinh thần của xã hội Do vậy, sự tác động của ý thức chính trị đối với các hình thái ý thức xã hội khác làm cho ở mỗi hình thái ý thức có những mặt, những tính chất không thể giải thích được một cách trực tiếp bằng tồn tại xã hội hay bằng các điều kiện vật chất

Lịch sử phát triển của ý thức chính trị cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại, tùy theo những hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàng đầu và tác động mạnh đến các hình thái ý thức khác Ở Hy Lạp

cổ đại, triết học và nghệ thuật đóng vai trò đặc biệt to lớn; còn ở Tây Âu trung

cổ thì tôn giáo ảnh hưởng mạnh mẽ đến mọi mặt tinh thần của xã hội như triết học, đạo đức, nghệ thuật, chính trị, pháp quyền Ở giai đoạn lịch sử sau này

thì ý thức chính trị lại đóng vai trò to lớn tác động đến các hình thái ý thức xã hội khác Ở Pháp nữa sau thế kỷ XVIII và ở Đức cuối thế kỷ XIX, triết học và văn học đóng vai trò là công cụ quan trọng nhất để tuyên truyền những tư tưởng chính trị, là vũ đài của cuộc đấu tranh chính trị của các lực lượng xã hội tiên tiến Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức, ý thức chính trị có vai trò đặc biệt quan trọng, ý thức chính trị của giai cấp cách mạng định hướng cho sự phát triển theo chiều hướng tiến bộ của các hình thái ý thức khác Do vậy, để cho ý thức chính trị phát huy vai trò của mình trong đời sống chính trị cần phải xem xét mức độ ảnh hưởng của tư tưởng đối với sự phát triển xã hội Bởi vì sự phát triển phát huy tác dụng của ý thức chính trị phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể, vào tính chất các mối quan hệ kinh tế; vai trò lịch sử của giai cấp mang ngọn cờ tư tưởng; mức độ phản ánh đúng đắn của tư tưởng chính trị đối với các nhu cầu phát triển của xã hội; vào mức

độ mở rộng của tư tưởng trong quần chúng [11, tr.152]

- Vai trò ý thức chính trị đối với việc giải quyết các vấn đề chính trị

Hoạt động chính trị thực tiễn thể hiện trình độ ý thức chính trị của một lực lượng xã hội, một giai cấp, một tổ chức hay một cá nhân nào đó Bản thân đời sống chính trị là một hệ thống các giá trị cần hướng tới Vì vậy, vấn đề chỉ ở chỗ, các chủ thể chính trị có lập trường chính trị tư tưởng như thế nào, có phát huy được vai trò của ý thức chính trị trong việc giữ vững nền chính trị và sự ổn định chính trị của mình hay không

Sức mạnh kinh tế, sức mạnh quân sự là những yếu tố cơ bản quan trọng để giữ vững nền chính trị, bởi kinh tế quyết định chính trị, chính trị là sự biểu hiện

tập trung của kinh tế Nhiều quốc gia siêu cường về kinh tế, quân sự nhưng

không có sự ổn định chính trị, xã hội rối loạn, một trong những nguyên nhân là

do không chú trọng về ý thức chính trị, vai trò của ý thức chính trị không được phát huy tác dụng

Ý thức chính trị tác động tới đường lối chính trị Trước hết nói về đường lối chính trị - định hướng chính trị cơ bản của giai cấp cầm quyền trong quá trình thực thi quyền lực chính trị, thực hiện lợi ích của giai cấp mình Một đường lối chính trị đúng, có tính khả thi phải phù hợp với qui luật khách quan, với lợi ích của quảng đại quần chúng, đó sẽ là cơ sở tạo niềm tin chính trị, động

cơ và hành động chính trị đúng đắn và có hiệu quả

Nhân cách chính trị của nhà cầm quyền cũng có ảnh hưởng lớn tới việc xây dựng và tổ chức thực hiện đường lối chính trị Tri thức và niềm tin chính trị của quần chúng góp phần tạo tính hiệu quả thực tiễn của đường lối chính trị Nếu thiếu những điều đó thì xã hội cũng không có sự ổn định chính trị Sự sụp đổ của CNXH ở Liên xô và Đông Âu càng cho thấy rõ bài học này; bắt đầu từ sự sai lầm về đường lối chính trị với sự thỏa hiệp vô nguyên tắc, xa rời hệ tư tưởng chủ đạo; dần đến là sự thoái hóa về bản lĩnh chính trị của ban lãnh đạo chính trị Đảng

và Nhà nước Xô viết Liên Xô đã trở thành nạn nhân của sự phản bội của một số

kẻ lãnh đạo cao nhất trong Đảng Cộng sản Liên Xô, của những phần tử ly khai cấu kết chặt chẽ với các lực lượng đế quốc hiếu chiến hòng tiêu diệt CNXH Cải

tổ không theo lôgic khách quan cùng với sự phản bội đã tạo nên cuộc phản cách mạng trên quy mô lớn

Khi những mối quan hệ nội tại của Đảng không được duy trì, bộ máy của Đảng rệu rã, không có khả năng độc lập tự quản, nhân tố tự hủy hoại xuất hiện như một bệnh hiểm nghèo trong cơ thể của Đảng tạo nên nguy cơ “tha hóa quyền lực”, làm đảo lộn các giá trị, trật tự thì Đảng cũng không thể thực hiện được mối quan hệ với đời sống xã hội, chức năng lãnh đạo của Đảng mất hiệu lực, không đảm bảo lợi ích căn bản của giai cấp mình và xã hội; bệnh quan liêu, hành chính hóa là biểu hiện của nguy cơ xa rời máu thịt với quần chúng

Platon từ lâu đã cảnh tỉnh: quyền lực chứa đựng tiềm ẩn làm hư hỏng con người Đối với các đảng chính trị, thực tiễn không chỉ là môi trường kiểm

nghiệm tính đúng đắn của đường lối chính trị, mà còn là môi trường thi tuyển khắt khe đối với khả năng sáng tạo và trình độ hoạt động của Đảng Nếu mỗi đảng chính trị không thể hiện được tầm vóc chính trị tư tưởng của mình thì nhất định không đảm đương nổi trọng trách lãnh đạo chính trị trong xã hội hiện đại

Giáo dục ý thức chính trị, văn hóa truyền thống cũng là điểm tựa vững chắc cho ổn định chính trị Một trong những sai lầm và phải trả giá đắt của Liên Xô là thái độ đối với truyền thống Hiện tại thì khủng hoảng, quá khứ bị lôi ra phán xét nhằm bôi đen lịch sử làm cho niềm tin không còn điểm tựa, do vậy chính trị càng mất ổn định Việt Nam lại khác hẳn, tuy chấp nhận kinh tế thị trường, nhưng vẫn đứng vững trước những sóng gió, những biến động Điều đó, một phần nhờ Đảng có đường lối chính trị đúng; Nhà nước và các đoàn thể quần chúng luôn được đổi mới, hoàn thiện Những giá trị bản sắc của Việt Nam vẫn được giữ vững và phát huy, điều đó tạo nên sự bền vững của chế

độ chính trị, góp phần ổn định chính trị, từng bước đưa nước ta thoát khỏi cuộc khủng hoảng và phát triển tương đối nhanh Với ý nghĩa đó, việc giáo dục, truyền thụ các giá trị truyền thống cho các thế hệ sau là điều rất cần thiết quan trọng; quên hoặc thờ ơ, xem nhẹ việc này chính là xem nhẹ việc giáo dục nâng cao ý thức chính trị

- Vai trò của ý thức chính trị trong đánh giá và dự báo chính trị

Trên cơ sở nhận thức, chủ thể đánh giá các hiện tượng trong đời sống chính trị và lựa chọn cho mình những hành vi theo đánh giá ấy Như vậy, ý thức chính trị kết hợp với khả năng chủ quan của mỗi chủ thể là cơ sở cho các đánh giá chính trị Nhờ vào khả năng đánh giá các hiện tượng và các quá trình chính trị, trên cơ sở những tri thức và định hướng chính trị, các chủ thể có thể dự báo được sự phát triển của chúng trong tương lai Khả năng dự báo này là một phần

rất quan trọng trong nhận thức chính trị của mỗi chủ thể, nếu dự báo chính xác

thì hành vi của họ có ý nghĩa to lớn trong việc hướng tới mục tiêu đề ra

Tính khoa học và cách mạng của hệ tư tưởng, sự mẫn cảm chính trị, khả năng nắm bắt những qui luật của đời sống chính trị là cơ sở chủ yếu của tiên đoán và dự báo chính trị Muốn được như vậy, chủ thể phải luôn bám sát thực tiễn, phải lăn mình vào cuộc sống hiện thực, khắc phục tệ quan liêu, thờ ơ lãnh đạm chính trị

b Vai trò ý thức chính trị trong đời sống xã hội

- Sự tác động của ý thức chính trị trong đời sống xã hội

Ý thức chính trị (đặc biệt hệ tư tưởng chính trị) có vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển xã hội Thông qua tổ chức nhà nước nó tác động trở lại

cơ sở kinh tế và có thể trong những giới hạn nhất định thay đổi cơ sở kinh tế

Hệ tư tưởng chính trị cũng giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội Nó thâm nhập vào các hình thái ý thức xã hội khác

Tác động tích cực hoặc tiêu cực của hệ tư tưởng chính trị (cũng như ý thức chính trị nói chung) phụ thuộc vào tính chất tiến bộ, cách mạng hoặc phản tiến bộ, phản cách mạng của giai cấp mang hệ tư tưởng đó Khi giai cấp còn tiến bộ, cách mạng - tiêu biểu cho xu thế phát triển đi lên của lịch sử thì

hệ tư tưởng chính trị của nó có tác dụng tích cực đến sự phát triển xã hội Khi giai cấp đó trở thành lạc hậu, phản động, thì hệ tư tưởng chính trị của nó tác động tiêu cực, kìm hãm phát triển xã hội [10, tr373]

Mức độ ảnh hưởng của ý thức chính trị đối với sự phát triển của xã hội phụ thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể; vào tính chất các mối quan hệ kinh tế mà trên đó tư tưởng nảy sinh; vai trò lịch sử của giai cấp cách mạng; vào mức độ phản ánh đúng đắn của ý thức chính trị đối với nhu cầu phát triển của xã hội; vào mức độ mở rộng của tư tưởng trong quần chúng

Trong sự tác động lẫn nhau giữa các hình thái ý thức, ý thức chính trị có

vai trò đặc biệt quan trọng, ý thức chính trị của giai cấp cách mạng định hướng cho sự phát triển theo chiều hướng tiến bộ của các hình thái ý thức khác Điều này chứng tỏ rằng nếu ý thức chính trị của giai cấp thống trị đúng đắn, phản ánh đúng bản chất hiện thực xã hội, phản ánh đúng điều kiện kinh tế xã hội thì

nó sẽ thúc đẩy xã hội phát triển Ngược lại, nếu phản ánh lệch lạc, không đúng bản chất điều kiện kinh tế xã hội thì nó sẽ kìm hãm sự phát triển

Trong điều kiện của nước ta hiện nay, những hoạt động tư tưởng như triết học, văn học nghệ thuật, hoạt động tư tưởng, mà tách rời đường lối chính trị đúng đắn của Đảng sẽ không tránh khỏi rơi vào những quan điểm sai lầm, không thể đóng góp tích cực vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân

Để phát huy vai trò của ý thức chính trị trong đời sống xã hội, trong thực tiễn cần phải cải tạo những tàn dư tư tưởng và tâm lý của xã hội cũ, xây dựng đời sống sinh hoạt tinh thần của xã hội mới, phải cải tạo được tồn tại của xã hội cũ đã làm nảy sinh những nhân tố tinh thần và xây dựng cho được những phương thức sinh hoạt mới, tiến bộ của xã hội, nhưng đồng thời cũng không thể coi nhẹ cuộc cách mạng tư tưởng văn hóa hay xem thường công tác giáo dục, tuyên truyền trong hoạt động xã hội, bởi vì ý thức chính trị xét đến cùng đều do điều kiện kinh tế xã hội quyết định và nó có tính độc lập tương đối Quán triệt nguyên tắc đó trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, trong giáo dục ý thức chính trị, phát huy vai trò của ý thức chính trị, một mặt phải coi trọng cuộc cách mạng tư tưởng văn hóa, phát huy vai trò tác động tích cực của ý thức chính trị trong đời sống kinh tế và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; mặt khác phải tránh tái phạm sai lầm chủ quan duy ý chí trong việc xây dựng văn hóa, xây dựng con người mới

- Vai trò của ý thức chính trị trong tổ chức, quản lý và giải quyết các vấn

đề xã hội

Ý thức chính trị là kết quả của hoạt động sáng tạo của con người trong

quá trình hiện thực hóa mục tiêu, lý tưởng chính trị trong những điều kiện kinh tế chính trị xã hội Nhưng đến lượt nó, ý thức chính trị lại đóng vai trò quan trọng trong tổ chức và quản lý xã hội Ngày nay, sự phát triển kinh tế -

xã hội không chỉ bắt nguồn từ sức mạnh kinh tế mà còn phụ thuộc vào sức mạnh của tinh thần, tư tưởng nói chung Hiệu quả của nền kinh tế phụ thuộc ngày càng nhiều vào trình độ phát triển của khoa học và công nghệ, giáo dục

và đào tạo; vào các giá trị tinh thần của xã hội, các thể chế chính trị; vào trình

độ, năng lực, phẩm chất của những con người chính trị Kinh tế không tự mình phát triển nếu thiếu nền tảng chính trị tư tưởng, đường lối chính trị tác động vào nó

Hiện nay, không ai có thể phủ nhận một điều là: hàm lượng trí tuệ kết tinh trong sản phẩm ngày càng cao; điều đó cho thấy sự tăng trưởng kinh tế ngoài tác động điều tiết và quản lý của Nhà nước, còn chịu sự chi phối mạnh của khoa học, giáo dục, đào tạo, những sách lược, chiến lược chính trị cho sự phát triển kinh tế Vai trò của ý thức chính trị đối với sự phát triển kinh tế - xã hội góp phần hạn chế những mặt trái của kinh tế thị trường như: nguy cơ “tha hóa” con người trong lối sống thực dụng, vị kỷ, chủ nghĩa cá nhân Với ý nghĩa đó, việc xem nhẹ vai trò ý thức chính trị đối với sự phát triển kinh tế sẽ dẫn đến sai lầm trong thực tiễn và ắt sẽ có sự trả giá

Mục đích của mọi quá trình xây dựng và phát triển là thực hiện mục tiêu

“dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”; ý thức chính trị góp phần ngăn ngừa, hạn chế cái ác, cái xấu, cái sai, hướng con người vươn đến tính nhân văn trong giải quyết các mối quan hệ xã hội nhằm thực hiện mục tiêu trên

Ý thức chính trị có ý nghĩa to lớn trong tổ chức và quản lý xã hội Vì vậy, cần phải phát huy vai trò của nó trong xây dựng và phát triển kinh tế, giữ vững

ổn định chính trị và giải quyết tốt các vấn đề xã hội Đó cũng là một đòi hỏi khách quan

- Ý thức chính trị góp phần đẩy mạnh quá trình xã hội hóa chính trị mọi hoạt

động của các chủ thể

Sự nhận thức sâu sắc về tư tưởng chính trị sẽ làm cho các chủ thể nảy sinh trong họ nhu cầu và khả năng tham gia một cách tích cực, chủ động và tự giác vào các quá trình chính trị Trên qui mô xã hội, ý thức chính trị có vai trò to lớn trong việc hình thành và hoàn thiện các cơ chế thu hút quần chúng nhân dân tích cực tham gia hoạt động chính trị, làm cho cuộc sống phát triển tích cực, tốt đẹp hơn

Tính tự giác là cơ sở cho sự hình thành thói quen và nếp sống chính trị tốt Điều đó chỉ có được khi các chủ thể nhận thức và hiểu biết sâu sắc về các giá trị,

từ đó dần dần vận dụng chúng vào mọi hoạt động xã hội Với ý nghĩa đó, có thể coi quá trình xã hội hóa về chính trị là sự thể hiện từng bước bản chất dân chủ của một chế độ xã hội Trong xã hội có trình độ chính trị cao làm cho mỗi cá nhân công dân ý thức được vị trí của mình trong đời sống chính trị, xã hội, đồng thời xã hội cũng hình thành và hoàn thiện cơ chế để mỗi cá nhân công dân tham gia một cách tích cực, tự giác vào công việc nhà nước và xã hội, nhờ đó hoạt động chính trị trở thành công việc hàng ngày của mỗi người

- Ý thức chính trị góp phần nâng cao tính chủ động, nhạy bén, sáng tạo của các chủ thể, góp phần hoàn thiện các qui tắc ứng xử chính trị mang tính nhân văn

Hệ tư tưởng chính trị vừa ảnh hưởng đến mỗi người trong xã hội, vừa đặt ra những yêu cầu về trình độ phát triển nhân cách với chất lượng tương ứng Với ý thức chính trị cao, chủ thể chính trị sẽ không chịu sự chi phối hay áp đặt, cưỡng bức của những thế lực bên ngoài, họ có thể thích ứng với tình huống, vững vàng trước những biến động phức tạp, khó khăn, có sáng kiến, có khả năng nhạy bén,

chủ động, năng động trong các tình huống hay các quá trình chính trị Sự toàn diện, uyển chuyển và linh hoạt có ý nghĩa rất quan trọng, con người sẽ ngày càng

vươn tới một lối sống cân đối, hài hòa và tốt đẹp hơn

Việc cá nhân hướng suy nghĩ và hành động của mình vào những giá trị này hay những giá trị khác sẽ tạo nên định hướng giá trị của họ Cùng một lúc con người theo đuổi nhiều giá trị liên quan đến bản thân, gia đình, công việc Việc định hướng giá trị có ý nghĩa rất quan trọng trong khẳng định vị trí của cá nhân trong hệ thống các quan hệ xã hội Do vậy, mỗi cá nhân phải

tự điều chỉnh mình cho phù hợp với các quan hệ xã hội Chính ý thức chính trị giúp cho chủ thể trong việc khẳng định xu hướng chính trị (nhu cầu chính trị, lý tưởng chính trị, động cơ chính trị ) Mặt khác, dựa vào đó các chủ thể tổ chức các hệ thống hành động, xử lý các quan hệ xã hội theo quĩ đạo chân, thiện, mỹ

1.2.2 Đặc điểm ý thức chính trị

a Ý thức chính trị bao giờ cũng mang tính giai cấp

Ý thức chính trị hình thành trong thực tiễn đấu tranh giai cấp, do đó nó luôn

bị chi phối bởi thế giới quan, hệ tư tưởng, những quan điểm chính trị của giai cấp nhất định và nó phục vụ lợi ích của mỗi giai cấp Không bao giờ có ý thức chính trị chung chung cho mọi giai cấp Do vậy, bất cứ hành vi nào của chủ thể chính trị khi đã chịu sự điều chỉnh của ý thức chính trị cũng là hành vi hướng tới thực hiện lợi ích giai cấp và bảo vệ lợi ích của giai cấp ấy một cách nhân văn Nhưng tính giai cấp không phải là thuộc tính duy nhất của ý thức chính trị Tính dân tộc và tính nhân loại luôn tồn tại trong ý thức chính trị của từng giai cấp Đặc biệt trong bối cảnh của thế giới hiện đại mối quan hệ giữa tính giai cấp, tính dân tộc và tính nhân loại càng gắn bó chặt chẽ hữu cơ hơn bao giờ hết

b Ý thức chính trị mang tính lịch sử - cụ thể

Ý thức chính trị bị qui định bởi những điều kiện khách quan và nhân tố chủ quan Hai loại nhân tố này có nội dung, tính chất và phương thức qui định

khác nhau trong các thời kỳ lịch sử khác nhau, điều đó qui định tính lịch sử

của ý thức chính trị

Ý thức chính trị không chỉ là kết quả của sự phát triển của nhận thức chính trị và hoạt động chính trị sáng tạo của nhiều chủ thể ở các nước khác nhau và các dân tộc khác nhau mà còn gắn liền với các nền chính trị khác nhau Có ý thức chính trị của giai cấp nắm quyền đặc trưng cho mỗi nền chính trị, nhưng bản thân sự tồn tại của mỗi nền chính trị lại không vĩnh viễn mà luôn có sự thay thế kế tiếp nhau trong lịch sử, nên ý thức chính trị cũng thay đổi theo Hơn nữa, ý thức chính trị không phải là một hiện tượng biệt lập, sự xuất hiện và phát triển của nó nằm trong mối liên hệ mật thiết, biện chứng với các yếu tố lịch sử, nó chịu sự chi phối của những điều kiện kinh tế, chính trị,

xã hội Khi các yếu tố này có sự thay đổi thì ý thức chính trị cũng chịu ảnh

hưởng của sự thay đổi đó

Sự truyền dẫn ý thức chính trị từ thế hệ này sang thế hệ khác cũng được thực hiện theo khuôn mẫu và định hướng nhất định, thích hợp với nhận thức và nhu cầu của mỗi cá nhân và toàn xã hội trong đời sống chính trị ở mỗi giai đoạn lịch sử Do vậy, ý thức chính trị còn phụ thuộc vào khả năng tạo lập, kế

thừa của mỗi chủ thể nào đó trong từng giai đoạn lịch sử nhất định

Ý thức chính trị còn gắn với hiện tượng tâm lý xã hội của chủ thể về mặt

cá nhân Cùng tiếp cận giá trị nhưng tính khí và khí chất khác nhau sẽ tạo nên những quyết định hành vi, quyết định hoạt động chính trị của các chủ thể khác nhau Tính cụ thể của ý thức chính trị không chỉ dựa trên cơ sở lý tưởng chính trị, lập trường và hành vi mà có khi cả trên cơ sở của yếu tố tâm lý xã hội Tính lịch sử, cụ thể của ý thức chính trị thể hiện cả ở chỗ: trong các điều kiện lịch sử khác nhau, tính chất, nội dung, mức độ phát triển của ý thức chính trị không giống nhau Mặt khác cũng cho thấy, ý thức chính trị không phải là cái

gì bất biến mà luôn có sự vận động và phát triển Điều đó ảnh hưởng lớn đến

những thay đổi trong nhân cách xã hội của con người

c Ý thức chính trị mang tính kế thừa

Tính lịch sử, cụ thể không thể tạo nên sự gián đoạn hay cô lập tuyệt đối của ý thức chính trị của một giai cấp nào đó trong một giai đoạn lịch sử nhất định Sự ra đời của một hệ tư tưởng chính trị bao giờ cũng là kết quả phủ định biện chứng đối với các hệ tư tưởng chính trị trước nó Đó là sự giữ lại và nâng lên một trình độ mới những nhân tố có giá trị chung mang tính tích cực của hệ

tư tưởng chính trị bị phủ định Tính kế thừa của ý thức chính trị trong sự phát triển được kết tinh từ những thành tựu, những di sản tinh thần của thời đại, của truyền thống, kết hợp với kinh nghiệm thực tiễn, từ đó làm cho ý thức chính trị không ngừng được nâng lên Cụ thể, trong truyền thống, ông cha ta cũng đã để lại cho đời sống chính trị hiện tại của chúng ta nhiều bài học kinh nghiệm quí báu Trong quá trình vận động và phát triển, các giá trị truyền thống không biến mất, mà nó hóa thân vào các giá trị của thời sau theo qui luật kế thừa và tái tạo Các giá trị trước trở thành truyền thống khi được các thế hệ sau lựa chọn, tiếp nhận và phát triển, đó chính là quan hệ giữa truyền thống và hiện tại Sự thích nghi của những giá trị cũ đối với sự thay đổi của thời đại là biểu hiện tính liên tục của tư tưởng chính trị Bởi vậy, trong ý thức chính trị cũng phải luôn có sự

kế thừa về mặt giá trị, quay lưng với những giá trị truyền thống cũng có nghĩa quay lưng lại với lịch sử dân tộc Điều đó vừa là sự sa sút về bản lĩnh chính trị

vừa trái với qui luật vận động và phát triển của lịch sử

d Ý thức chính trị luôn mang tính đa dạng

Hệ tư tưởng là nhân tố cốt lõi nhất của ý thức chính trị, mà trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội nhất định kết cấu giai cấp cũng phức tạp không thuần nhất, cho nên hệ tư tưởng của các giai cấp không đồng nhất Trong mỗi nền chính trị, ý thức chính trị không thuần nhất Do đối lập về lợi ích nên các

giai cấp thường có hệ tư tưởng đối lập Bên cạnh ý thức chính trị của giai cấp cầm quyền còn có ý thức chính trị của các giai cấp và giai tầng khác trong xã hội Ngay trong CNXH, tuy lợi ích của các giai tầng thống nhất với hệ tư tưởng vô sản, chi phối những định hướng cơ bản của ý thức chính trị; song mỗi giai cấp có tính độc lập tương đối, do vậy nó thống nhất trong đa dạng Hơn nữa, sự phát triển của ý thức chính trị nằm trong mối liên hệ mật thiết với các yếu tố lịch sử, do đó có mối liên hệ chặt chẽ với các thành tố khác của điều kiện kinh tế - xã hội và các hình thái ý thức xã hội như: kinh tế, đạo đức, pháp quyền, thẩm mỹ, tôn giáo

Trong chủ nghĩa xã hội, ý thức chính trị xã hội chủ nghĩa vừa là nội dung, là động lực, vừa là biểu hiện chất lượng của nền dân chủ Là nhân tố thúc đẩy cho việc đạt mục tiêu của chủ nghĩa xã hội: dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh Đồng thời là phương thức để nhân dân lao động trở thành chủ thể thực sự

e Ý thức chính trị điều chỉnh, định hướng cho hành vi và các quan hệ

xã hội, nâng cao nhận thức, giáo dục cho các chủ thể chính trị

Ý thức chính trị có vai trò to lớn trong việc điều chỉnh các quan hệ con người với con người, con người với xã hội trong đời sống chính trị Trong quá trình điều chỉnh, một mặt nó dựa vào những chuẩn mực giá trị, mô hình chính trị để điều chỉnh hành vi, hành động của chủ thể phù hợp với đường lối của giai cấp cầm quyền Mặt khác, nó tăng cường khả năng tự điều chỉnh của các chủ thể phù hợp, hài hoà với lợi ích của các chủ thể khác, với lợi ích xã hội Thông qua ý thức chính trị, lập trường tư tưởng chính trị của các chủ thể trong xã hội, giới cầm quyền có thể kịp thời phát hiện ra những điểm nóng chính trị - xã hội, nhằm đưa ra những biện pháp hữu hiệu để chủ động giải quyết, làm dịu đi các xung đột xã hội, giữ vững ổn định chính trị Trong những tình huống chính trị, ý thức chính trị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, thiếu nó người ta có thể

làm cho những quan hệ xã hội vốn bình thường hoặc ít gay cấn lại trở nên căng thẳng, gay gắt, nóng bỏng, thậm chí đối đầu

Vai trò điều chỉnh của ý thức chính trị chủ yếu thực hiện thông qua các chuẩn giá trị của nó với nhiều thang bậc và phạm vi khác nhau Có những chuẩn giá trị mà ý nghĩa và việc áp dụng điều chỉnh của nó chỉ mang tính nhất thời, đặc biệt là những chuẩn giá trị củng cố quan hệ giữa các đảng phái chính trị, giữa các nhóm xã hội lớn khác nhau thường do sự cân nhắc về mặt chiến lược hoặc chiến thuật, do lợi ích của hoàn cảnh và thời cơ qui định Nhưng cũng có bộ phận các chuẩn giá trị chính trị mà thường gọi là các nguyên tắc chính trị mang tính bền vững, bởi những nguyên tắc này thường quyết định vận mệnh chính trị của một chủ thể nào đó Xa rời, từ bỏ nguyên tắc ấy cũng có nghĩa là đời sống chính trị, quyền lợi chính trị của chủ thể đó cũng không còn nữa Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng cầm quyền, lãnh đạo hệ thống chính trị, luôn giữ vững các nguyên tắc chính trị của mình Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh

là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hoạt động; Đảng là một tổ chức chặt chẽ lấy nguyên tắc tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản; Đảng là đại biểu trung thành với lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của cả dân tộc; Nhà nước Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng là Nhà nước của dân, do dân, vì dân là những nguyên tắc chính trị cho mọi hoạt động của Đảng ta Đảng ta không bao giờ xa rời những nguyên tắc này

Sự sụp đổ của chế độ chính trị XHCN, Đảng cộng sản mất vai trò lãnh đạo

ở Liên Xô và Đông Âu cũng bắt đầu từ sự xa rời các nguyên tắc chính trị như: phủ nhận vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng cộng sản, từ bỏ nguyên tắc dân chủ XHCN với chủ trương đa nguyên chính trị, đa đảng đối lập Từ đó cho thấy, chủ thể nào muốn khẳng định và giữ vững vị thế chính trị của mình đều phải luôn khẳng định, thừa nhận và thực hiện những chuẩn giá trị mang tính nguyên tắc sống còn của mình