QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG VỀ GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI
Điều kiện kinh tế - xã hội và tiền đề văn hóa tư tưởng
Công cuộc duy tân nửa sau thế kỷ XIX là một trong những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Nhật Bản,
Chuyển từ chế độ phong kiến sang tư bản chủ nghĩa đã giúp Nhật Bản thoát khỏi tình trạng thuộc địa Minh Trị duy tân khởi xướng quá trình công nghiệp hóa, dẫn đến sự phát triển ngoạn mục của nền kinh tế Nhật Bản trong ba thập kỷ cuối thế kỷ XIX, biến đất nước này thành một cường quốc quân sự.
Thành công của bất kỳ cuộc cải cách nào, bao gồm cả ở Nhật Bản, phụ thuộc vào các điều kiện nội tại và những yếu tố tự thân quyết định Đặc biệt, Nhật Bản đã tận dụng được những thuận lợi từ môi trường bên ngoài, đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục.
1.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội
Sau gần 2 thế kỷ theo đuổi chính sách đóng cửa đất nước, còn gọi là chính sách “Tỏa quốc”
- xuyên phải đối mặt với những áp lực chính t
Tây Là những quốc gia có tiềm lực kinh tế, quân sự; nhận thấy vị trí
, khu vực Bắc Thái Bình Dương Do đó, từ đầu thế kỷ XVIII, các nước Hà Lan, Anh, Pháp, Mỹ v.v.
Bản, đề nghị mở cửa để mở rộng quan hệ giao thương, nhưng Edo vẫn kiên quyết giữ nguyên chính sách cũ của họ
“ h các quốc gia Cơ Đ là ở chỗ, không có một dân tộc n ”
Vào năm 1853, chỉ huy Matthew C Perry đã dẫn đầu một đoàn tàu chiến tiến vào vịnh Tokyo, nhằm mục đích mở cửa Nhật Bản với thế giới Tuy nhiên, hành động này đã khiến Nhật Bản rơi vào tình thế "tiến thoái lưỡng nan", giữa việc duy trì truyền thống và áp lực từ các cường quốc phương Tây Sự kiện này không chỉ đánh dấu một bước ngoặt trong lịch sử Nhật Bản mà còn có ảnh hưởng sâu rộng đến quan hệ quốc tế trong thời kỳ đó.
“H hữu nghị” với Mỹ, thương mại với các quốc gia trên thế giới
Việc chính quyền Edo đồng ý mở cửa và ký kết các hiệp ước thương mại với các nước phương Tây đã dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng, thay thế cho vị trí của Nhật Bản trên trường quốc tế.
Tây trong thế bị động “ có tính quyền Edo nhằm bảo vệ an ninh quốc gia,
Việc nhận thức rõ về sự lạc hậu của mình đã giúp Nhật Bản tái hòa nhập với thế giới, từ đó tạo động lực cho đất nước quyết tâm cải cách và hướng tới một diện mạo mới.
Chế độ kinh tế Nhật Bản thời Edo đặc trưng bởi cơ chế tự chủ của từng lãnh địa, trong đó Mạc Phủ là lãnh chúa sở hữu diện tích đất đai lớn nhất, cùng với các lãnh chúa ngoại phiên như thân phiên (shimpan), phổ đại (fudai) và ngoại phiên (tozama daimyo) Các tozama daimyo giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì chính quyền trung ương và có sức mạnh kinh tế đáng kể, đóng vai trò tiên phong trong các phong trào cải cách Chính quyền Edo đã thực hiện nhiều chính sách tích cực nhằm khuyến khích cải tạo giống cây trồng và gieo trồng các loại giống mới, đồng thời cải tiến công cụ thu hoạch, dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng năng suất lao động.
Vào giữa thế kỷ XIX, nông dân Nhật Bản đã chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang các ngành nghề thủ công và chế biến, đánh dấu sự phát triển chất lượng trong kinh tế nông nghiệp Sự chuyển đổi này dẫn đến một chu trình kinh tế mới, nơi các làng nông nghiệp, làng thủ công và làng buôn kết nối chặt chẽ với nhau, tạo ra mối liên hệ giữa kinh tế nông thôn và kinh tế thành thị Tuy nhiên, áp lực từ địa chủ và thương nhân đã khiến nhiều nông dân mất đất, trở thành tá điền và rơi vào cảnh khốn cùng Hệ quả là họ đã đứng lên chống lại chính quyền, mặc dù phần lớn các cuộc khởi nghĩa đều thất bại, nhưng chúng đã gây ra những tác động mạnh mẽ đến xã hội.
Biến động trong kinh tế nông nghiệp đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của ngành thủ công nghiệp ở Nhật Bản, hình thành nhiều trung tâm lớn và thu hút hàng ngàn lao động, với hơn 20% dân số tham gia vào các ngành này vào cuối thời Tokugawa Nhờ vào chuyên môn hóa và đầu tư kỹ thuật, sản phẩm thủ công như lụa, đồ sứ và sơn mài đã trở nên nổi tiếng toàn cầu Trong khi Nhật Bản phải nhập khẩu tơ lụa từ Trung Quốc vào đầu thế kỷ XVII, sau khi thực hiện chính sách "đóng cửa", ngành sản xuất tơ lụa đã phát triển mạnh mẽ về cả chất lượng và số lượng Từ năm 1858, sau khi ký "Hiệp ước hữu nghị, thương mại và hàng hải" với Mỹ, tơ lụa trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực, có giá trị ngang bằng tổng ngân sách hàng năm và được xem là di sản quý giá từ thời kỳ Edo Nhiều chủ hàng từ các công trường thủ công đã mở rộng kinh doanh sang các lĩnh vực khác như khai mỏ, luyện kim, và ngân hàng, điển hình là gia đình Mitsui, từ việc sản xuất sake đã trở thành một trong những tên tuổi lớn trong lĩnh vực tài chính.
Trong lịch sử kinh tế Nhật Bản, phần lớn các tập đoàn tư bản công nghiệp có nguồn gốc từ thương mại, với các nhà kinh doanh lớn đầu tiên dưới thời Tokugawa là tầng lớp Samurai Họ được giao quản lý các ngành sản xuất, buôn bán và thuế quan, từ đó tích lũy kinh nghiệm và lợi nhuận, dần trở thành thương nhân Những thương nhân này là chỗ dựa cho quan lại phong kiến, trong khi chính quyền cũng hỗ trợ họ về chính trị và kinh doanh Tuy nhiên, khi Nhật Bản “đóng cửa” đất nước, phương thức kinh doanh của họ trở nên lạc hậu, tạo điều kiện cho đội ngũ doanh thương mới từ tầng lớp thấp hơn như thị dân nổi lên Các thương nhân mới này tổ chức phường hội buôn bán chặt chẽ, linh hoạt và thích ứng với biến động thị trường, qua đó hình thành các tập đoàn kinh doanh lớn có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống chính trị và kinh tế Các thương nhân lớn tại Osaka và Edo đã quyết định giá cả và tỷ giá hối đoái toàn quốc, đồng thời sự tham gia của họ vào hệ thống ngân hàng đầu tiên đã giúp ổn định thị trường tiền tệ và thúc đẩy sự phát triển kinh tế, đánh dấu bước tiến vượt bậc so với các nước khác trong khu vực.
Quá trình đô thị hóa tại Nhật Bản đã thúc đẩy sức mua và nhu cầu tiêu dùng, biến các thành phố thành trung tâm kinh tế, chính trị và văn hóa quan trọng Mặc dù chưa đạt được mức độ phát triển độc lập như các thành phố Tây Âu thời trung đại, nhiều thành phố Nhật Bản đã thể hiện những đặc điểm phát triển nổi bật khác biệt so với các thành phố châu Á cùng thời Nhật Bản đã thu thập được nhiều kinh nghiệm quý giá không chỉ trong kinh tế mà còn trong chính trị và bảo vệ chủ quyền dân tộc Quyết định mở cửa thị trường với các sản phẩm đặc trưng như trà và tơ lụa đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức cho đất nước.
Trong giai đoạn này, Nhật Bản trải qua tình trạng lạm phát kinh tế cao chưa từng có, không chỉ đơn thuần mang tính chất “thuần nông” mà còn có sự phát triển mạnh mẽ của thương mại với lượng sản phẩm phong phú Điều này đã kích thích nhu cầu tiêu dùng và mở rộng thị trường, tạo ra năng lực tập trung cho quá trình tích tụ tư bản Đặc biệt, các thành tố kinh tế trong thời kỳ này mang đặc trưng tư bản rõ nét.
“ coi là một trong những “ ” ch mạngMinh Trị” [36, tr.64]
Cũng cần nhấn mạnh thêm rằng, sự v.v là “ ” cho sự thành công của những chuyển biến về chính trị ở Nhật
Bản những năm sau đó
XIX phải là chuyện hiếm thấy ở nông thôn Thu nhập từ nông nghiệp của nông dân, võ sĩ, lãnh chúa cho chính quyề ưa ra nhằm kích thích sản xuất, tăng nguồn thu Phần lớn các hộ nông dân Nhật Bản thời kỳ này đều làm thêm nghề phụ hoặc buôn Đặc biệt, nhi c tính theo từng năm, từng tháng thậm chí từng ngày Thị trường nhân công thực sự đã hình thành cả về mặt số lượng và chất lượng, chuẩn bị nguồn lao động có kỷ luật, trình độ tay nghề cho các ngành công nghiệp hiện đại Có thể thấy rằng, đặc điểm quan trọ sống nhân dân, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển một nền kinh tế hiện đại ở giai đoạn sau này
Những biến chuyển kinh tế trong thời kỳ Tokugawa đã gây ra chấn động xã hội mạnh mẽ, với sự phân chia giai tầng xã hội thành sĩ, nông, công, thương nhằm ổn định chính trị Tuy nhiên, khuynh hướng phân hóa tự nhiên không thể bị ngăn cản, ngay cả khi triết lý Khổng giáo đề cao giá trị nghề nông và tính cần kiệm Dù xã hội Nhật Bản thời kỳ này vẫn mang tính chất nông nghiệp phong kiến, nhưng đã bắt đầu hình thành những tiền đề cho sự phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa, thể hiện rõ nét trong quá trình vận động của các thiết chế chính trị - kinh tế.
Chonin là tên gọi của hai đẳng cấp thợ thủ, được xem là có nguồn gốc cao quý và nắm giữ vai trò thống trị trong xã hội Việc phân chia xã hội thành các đẳng cấp nhằm mục đích ổn định chính trị và kinh tế - xã hội đã dẫn đến sự phân hóa giữa các đẳng cấp, gây ra sự đảo lộn trật tự xã hội và gia tăng mâu thuẫn.
Sự phát triển của nền kinh tế thương mại dẫn đến sự chuyển biến mạnh mẽ trong các tầng lớp xã hội, đặc biệt là sự biến đổi của tầng lớp võ sĩ (samurai).
Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi
Fukuzawa Yukichi (1835 - 1901), hay Phúc Trạch Dụ Cát, là một nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội Nhật Bản thời kỳ cận đại Ông được in trên tờ 10.000 Yên, tờ tiền có mệnh giá cao nhất của Nhật Bản, điều này cho thấy vị trí quan trọng của ông trong lịch sử Fukuzawa không chỉ là một nhà lãnh đạo trong quá trình hiện đại hóa Nhật Bản mà còn là một nhà cải cách chính trị xã hội và nhà giáo dục tiên phong Ông đã xây dựng bản đề án kết thúc thời kỳ phong kiến, mở ra một kỷ nguyên vàng son cho lịch sử Nhật Bản.
Fukuzawa Yukichi, sinh ra tại Osaka và lớn lên ở Nakatsu, đã trải qua những năm tháng khó khăn trong giai đoạn suy thoái của chế độ phong kiến cuối cùng của Nhật Bản dưới triều đại Tokugawa Là con út trong gia đình có năm anh chị em, ông là con của Fukuzawa Hyakusuke, một võ sĩ cấp thấp trong lãnh địa Nakatsu, thuộc quyền quản lý của lãnh chúa dòng họ.
Okudaira ở Buzen, con gái cả của gia đình võ sĩ Hashimoto Hamaemon, có mẹ là Ojun (U Thuận) Fukuzawa Hyakusuke, một trí thức Nho giáo, luôn coi việc buôn bán là dơ bẩn Fukuzawa Yukichi nhớ lại thời thơ ấu, khi anh trai và chị gái đã có thầy dạy viết, nhưng cha ông phản đối việc dạy toán, cho rằng đó là thói tính toán của con buôn Ông luôn nhấn mạnh việc sống thành tâm và không làm điều xấu, thể hiện một nền giáo dục Nho giáo nghiêm khắc Tuy nhiên, chế độ phong kiến đã kìm hãm ông trong việc thực hiện những nguyện vọng của mình.
Cha của Fukuzawa Yukichi qua đời khi ông mới một tuổi, dẫn đến việc gia đình chuyển về Nakatsu Cái chết của Fukuzawa Hyakusuke và sự trở về quê hương gây khó khăn cho gia đình ông Cuộc sống ngột ngạt với lễ nghi phong kiến và sự khác biệt về ngôn ngữ, trang phục khiến các anh em khó hòa nhập Sự tách biệt với thế giới bên ngoài tạo nên sự gắn kết gần gũi giữa các thành viên trong gia đình, khiến họ trở thành những người xa lạ ngay trên quê hương của mình.
Fukuzawa Yukichi bắt đầu học văn học Trung Hoa ở tuổi 15, một độ tuổi muộn so với tiêu chuẩn của thập niên 1840-1850 Dù khởi đầu muộn, ông lại bộc lộ năng khiếu đặc biệt trong việc nghiên cứu các tác phẩm kinh điển của Nho giáo Chỉ sau 5 năm học tập, ông đã đọc được nhiều tác phẩm quan trọng như "T" và "Ngũ kinh".
Fukuzawa Yukichi đã đọc nhiều tác phẩm cổ điển như "Lão tử", "Trang", "Tiền hậu Hán thư", "Tấn thư" và "Ngũ đại sử", thậm chí ông còn đọc cuộn "Tả truyện" tới 10 lần Không chỉ dừng lại ở việc đọc, ông còn hiểu sâu ngữ nghĩa và có khả năng tranh luận với thầy Điều này đã giúp Fukuzawa sớm nhận ra và đánh giá lại những giá trị cũ cũng như những quan niệm cổ hủ, cứng nhắc của các nhà Nho.
Ông là người nhạy cảm với thời cuộc, không chấp nhận cuộc sống tù túng, và đã rời bỏ quê hương vào năm 19 tuổi Nagasaki, một hải cảng thuộc quần đảo Kyushu, nằm ở phía Nam Nhật Bản, là nơi đầu tiên tiếp xúc với tư tưởng phương Tây, được coi là "điểm yếu" của Nhật Bản trong thời kỳ bế quan tỏa cảng dưới triều đại Tokugawa.
Fukuzawa Yukichi quyết định rời Nakatsu vì ông cảm thấy chán nản với bầu không khí tẻ nhạt nơi đây Ông mô tả cảm giác ra đi của mình như “viên đạn ra khỏi nòng súng, một đi là không còn muốn quay trở lại.” May mắn thay, Okudaira đã chọn Fukuzawa đồng hành cùng ông đến Nagasaki, mở ra cơ hội mới cho cả hai.
Cuộc sống thành thị với những điều mới mẻ thực sự đã thu hút ông Lần đầu tiên Fukuzawa Yukichi nhìn thấy chữ viết ngang Việc tiếp xúc với
Fukuzawa Yukichi, với sự quan tâm đối với nền học thuật phương Tây, đã bắt đầu hành trình học tập của mình tại Nagasaki, nơi ông sống trong ngôi chùa Koeiji và sau đó chuyển đến nhà Yamamoto, người tiên phong trong lĩnh vực chế tạo pháo ở Nhật Bản Ông đã tích cực tham gia vào nhiều công việc, từ dạy Hán văn cho con trai của mình đến chăm sóc vật nuôi, điều này đã giúp ông nhận được sự quý mến từ gia đình và thầy Yamamoto Là người quản lý bộ sách phương Tây, Fukuzawa đã hỗ trợ Yamamoto trong việc sao chép tài liệu về chế tạo súng và pháo Vào tháng 3 năm 1855, ông đã theo lời anh Sannosuke đến Edo để học Hà Lan tại trường Tekijuku do thầy Koan Ogata sáng lập, nơi việc học chính thức về tiếng Hà Lan bắt đầu Tuy nhiên, cuộc sống ở Osaka gặp khó khăn khi cả hai anh em đều mắc bệnh, dẫn đến cái chết của Sannokuke Sau khi phải chịu tang, Fukuzawa đã thuyết phục mẹ mình cho phép quay trở lại Osaka, và vào tháng 12 năm 1856, ông rời Nakatsu, đánh dấu lần cuối cùng ông rời khỏi quê hương.
Thầy Ogata có ảnh hưởng sâu sắc đến Fukuzawa Yukichi trong giai đoạn định hình nhân cách và tư tưởng của ông Thời gian sống ở Osaka, Fukuzawa đã dành nhiều dung lượng trong cuốn tự truyện để mô tả cuộc sống sinh động tại đây Trường Tekijuku, một trong những cơ sở giáo dục đầu tiên dạy ngoại ngữ và khoa học phương Tây, chia thành tám cấp học khác nhau Do thiếu giáo viên, học viên cấp thấp hơn sẽ được dạy bởi học viên cấp cao hơn, với thầy Ogata trực tiếp giảng dạy ở cấp cao nhất Việc học tiếng Hà Lan chủ yếu diễn ra qua việc sao chép sách giáo khoa, tạo ra tâm lý chán chường và thụ động trong quá trình tiếp thu tri thức phương Tây.
Vào mùa hè năm 1858, theo lệnh của lãnh chúa Elgin, Fukuzawa Yukichi đã chuyển từ Osaka đến Edo để dạy tiếng Hà Lan Trong chuyến thăm cảng Yokohama cùng năm, ông ngạc nhiên khi thấy phố phường chỉ toàn chữ tiếng Anh, điều này khiến ông nhận ra rằng việc học tiếng Hà Lan đã trở nên lỗi thời Fukuzawa Yukichi nhận định rằng “đất nước chúng ta đang ký điều ước và định mở cửa, như thế sau này chắc chắn sẽ cần tiếng Anh,” từ đó ông quyết tâm học tiếng Anh, coi đây là ngôn ngữ quốc tế Ông đã tìm mọi cách để học, từ việc nhờ Moriyama dạy cho đến tự học qua từ điển và tìm bạn học Trong bối cảnh Hà Lan học vẫn thịnh hành, quan điểm của ông thể hiện sự vượt trội so với thời đại, đánh dấu bước khởi đầu cho những quyết định táo bạo và các cải cách vĩ đại sau này.
Một năm sau khi lên Edo, năm 1859, “một quyết định hiếm hoi” của
Mạc Phủ, từ khi Nhật Bản ra đời cho đến nay, đã quyết định gửi một quân hạm sang Mỹ mà không chờ lệnh triệu tập, thể hiện tầm nhìn chiến lược của ông Vào ngày 17 tháng 3 năm 1860, trên tàu Kanrinmaru, Fukuzawa Yukichi cùng đoàn của mình đã cập bến San Francisco và được tiếp đón nồng nhiệt Ông trải qua nhiều bất ngờ, so sánh cảm giác như nàng dâu mới về nhà chồng, và điều đầu tiên gây ấn tượng mạnh với ông là phong tục trọng nữ khinh nam Trong khi Nhật Bản chịu ảnh hưởng nặng nề từ văn hóa Trung Hoa và Nho giáo với các quy định nghiêm ngặt về trật tự gia đình, thì ở Mỹ, phong tục này hoàn toàn khác biệt.
Fukuzawa Yukichi đã có những trải nghiệm thú vị và bất ngờ trong chuyến đi đến Mỹ, đặc biệt là khi chứng kiến sự khác biệt trong vai trò của vợ chồng trong xã hội Ông cảm thấy ngạc nhiên khi thấy vợ của một người bạn ngồi yên tiếp khách trong khi chồng lại bận rộn Ngoài ra, ông cũng nhận thấy chi phí sinh hoạt ở Nhật Bản cao hơn nhiều, cùng với những thói quen như tặng hoa để thể hiện lòng biết ơn và uống rượu champagne Trong chuyến đi, ông đã mua hai cuốn từ điển để nâng cao khả năng tiếng Anh, coi đó là "vũ khí tri thức" giúp ông tìm hiểu về văn minh hiện đại Sau khi trở về, ông được chính quyền Mạc Phủ mời làm dịch thuật các văn bản ngoại giao, một cơ hội quý báu để rèn luyện tiếng Anh.
“Cuộc phiêu lưu trên tàu Kanrinmaru là một dấu m c cho Fukuzawa nhận thấy tiếng Hà Lan thật vô dụng so với tiếng Anh” [71, tr.86]
Lần thứ hai Mạc Phủ cử phái đoàn sứ giả sang châu Âu, Fukuzawa Yukichi tham gia với tư cách thành viên chính quyền Vào ngày 22 tháng 1 năm 1862, phái đoàn lên đường từ Nhật Bản trên tàu Odin, do thiếu tá John Hay chỉ huy, thực hiện chuyến đi dài nhất trong lịch sử Mạc Phủ Trong suốt hành trình, Fukuzawa bắt đầu viết nhật ký, sau này xuất bản thành cuốn “Seiko Ki” Phái đoàn đi qua nhiều quốc gia như Hong Kong, Singapore, Ai Cập, Hy Lạp, Pháp, Anh, Hà Lan, Berlin và St Petersburg, trước khi trở về Nhật Bản vào cuối năm 1862 Mỗi địa danh mang đến cho Fukuzawa những trải nghiệm và nhận thức khác nhau, từ đó ông nhận ra sự cần thiết phải đổi mới và hiện đại hóa Nhật Bản Ông đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục trong việc phát triển đất nước, với quan điểm “phú quốc binh” - giàu đất nước và mạnh quân đội.
Chuyến đi đến châu Âu của Fukuzawa Yukichi có ý nghĩa quan trọng trong việc đàm phán hoãn mở thêm cảng biển và điều chỉnh tỷ giá hối đoái, nhưng cả hai cuộc đàm phán đều thất bại Trong vai trò biên dịch, ông đã quan sát nhiều thể chế tổ chức mới mẻ như bệnh viện, kho vũ khí và trường học Fukuzawa nhận thấy rằng sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật đóng vai trò then chốt trong sự thịnh vượng của phương Tây, và những thay đổi cách mạng trong tư duy và kiến thức là yêu cầu thiết yếu cho quá trình hiện đại hóa Nhật Bản Nhận thức này đánh dấu bước chuyển biến mạnh mẽ trong tư tưởng của ông, góp phần hình thành phong trào duy tân trong giáo dục và xã hội.