(luận văn thạc sĩ) phân tích hành vi quản trị lợi nhuận trên báo cáo tài chính của các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng việt nam

Tổng quan tài liệu nghiên cứu Quản trị lợi nhuận và sự can thiệp có chủ đích trong quá trình cung cấp thông tin tài chính nhằm đạt được những mục đích cá nhân, phản ánh hành động của nh

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

LÊ THỊ YẾN NHI

PHÂN TÍCH HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT NHÓM NGÀNH SẢN XUẤT HÀNG TIÊU

DÙNG VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KẾ TOÁN

Đà Nẵng – Năm 2017

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

LÊ THỊ YẾN NHI

PHÂN TÍCH HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN TRÊN BÁO CÁO TÀI CHÍNH CỦA CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT NHÓM NGÀNH SẢN XUẤT HÀNG TIÊU

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được

ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

LÊ THỊ YẾN NHI

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

6 Bố cục của đề tài 3

7 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 3

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN 6

1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA NHÀ QUẢN TRỊ 6

1.1.1 Cơ sở đo lường lợi nhuận kế toán 6

1.1.2 Khái niệm và mục đích của hành vi quản trị lợi nhuận 7

1.1.3 Vận dụng chính sách kế toán để thực hiện hành vi quản trị lợi nhuận 11

1.1.4 Các lý thuyết nền tảng về quản trị lợi nhuận 17

1.2 CÁC MÔ HÌNH NHẬN DIỆN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA NHÀ QUẢN TRỊ 22

1.2.1 Nhận diện hành vi quản trị lợi nhuận 22

1.2.2 Các mô hình nhận diện hành vi quản trị lợi nhuận 23

1.3 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN 27

1.3.1 Nhân tố về nhóm ngành ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận 27

1.3.2 Nhân tố về quy mô của doanh nghiệp ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận 28

1.3.3 Nhân tố về sàn niêm yết ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận 29

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 31

CHƯƠNG 2 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 32

2.1 TỔNG QUAN VỀ CÁC CÔNG TY NIÊM YẾT THUỘC NHÓM NGÀNH SẢN XUẤT HÀNG TIÊU DÙNG TRÊN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM 32

2.2 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 34

2.2.1 Giả thuyết H1 34

2.2.2Giả thuyết H2 35

2.2.3 Giả thuyết H3 36

2.2.4 Giả thuyết H4 36

2.3 PHƯƠNG PHÁP KIỂM ĐỊNH GIẢ THUYẾT 38

2.3.1 Phương pháp kiểm định giả thuyết H1 38

2.3.2 Phương pháp kiểm định giả thuyết H2 41

2.3.3 Phương pháp kiểm định giả thuyết H3 43

2.3.4 Phương pháp kiểm định giả thuyết H4 44

2.3.5 Mẫu nghiên cứu 44

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 47

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH 48

3.1 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 48

3.1.1 Kết quả kiểm định giả thuyết H1 48

3.1.2 Kết quả kiểm định giả thuyết H2 57

3.1.3.Kết quả kiểm định giả thuyết H3 60

3.1.4 Kết quả kiểm định giả thuyết H4 64

3.1.5 Nhận xét kết quả nghiên cứu 69

3.2 HÀM Ý CHÍNH SÁCH VÀ KIẾN NGHỊ 70

3.2.1 Đối với nhà đầu tư 70

3.2.2 Đối với Ủy ban chứng khoán Nhà nước 72

3.2.3 Đối với các tổ chức niêm yết chứng khoán 73

3.2.4 Đối với kiểm toán viên (và các công ty kiểm toán độc lập) 74

3.2.5 Đối với Bộ Tài chính và cơ quan quản lý Nhà nước 75

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 79

KẾT LUẬN 80 PHỤ LỤC

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (BẢN SAO)

GIẤY ĐỀ NGHỊ BẢO VỆ LUẬN VĂN

BIÊN BẢN HỌP HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN VĂN (BẢN SAO)

NHẬN XÉT CỦA PHẢN BIỆN 1

NHẬN XÉT CỦA PHẢN BIỆN 2

BẢN GIẢI TRÌNH CHỈNH SỬA LUẬN VĂN (BẢN CHÍNH)

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

TỪ VIẾT TẮT DIỄN GIẢI

DANH MỤC BẢNG

Số hiệu

55

3.6

Kết quả kiểm định Wilconxon Signed Rank Test giá trị trung bình của DA1 với mức điều chỉnh 5% so với tổng tài sản

56

Số hiệu

3.14 Kiểm định T-Test sự khác biệt về mức độ quản trị lợi

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Các nhà đầu tư thường quan tâm tới nhiều thông tin trên BCTC, trong đó thông tin về lợi nhuận là thông tin được quan tâm nhiều nhất Vì vậy đó cũng

là thông tin mà các nhà quản lý có xu hướng tác động nhiều nhất Sự phát triển của nền kinh tế khiến các ngành nghề ngày càng được đa dạng hóa, trong đó ngành công nghiệp quan trọng của Việt Nam là công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng cũng có sự phát triển nhanh chóng về cả về chiều rộng và chiều sâu Tuy nhiên để mở rộng thêm quy mô, nâng cao năng lực cạnh tranh trước rất nhiều tập đoàn công nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng lớn của thế giới, các công ty cần phải huy động được nhiều vốn hơn từ các nhà đầu tư Để thu hút được vốn và nâng cao uy tín trên thị trường, các công ty cần có một BCTC đẹp, thể hiện kết quả kinh doanh tốt Thực tế là những năm gần đây, một loạt công ty niêm yết công bố kết quả kinh doanh thay đổi trước và sau kiểm toán đã gây nhiều lo lắng cho các nhà đầu tư Điều này đã đặt ra câu hỏi liệu có hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty niêm yết ngành sản xuất hàng tiêu dùng tại Việt Nam

Hiện nay, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về hành vi quản trị lợi nhuận của nhà quản lý Tuy nhiên, trên thị trường Việt Nam vẫn còn mới mẻ nên các nghiên cứu về hành vi quản trị lợi nhuận mới chỉ bắt đầu được thực hiện những năm gần đây Nghiên cứu về hành vi quản trị lợi nhuận của ngành công nghiệp quan trọng của Việt Nam, được nhiều nhà đầu tư quan tâm đó là ngành sản xuất hàng tiêu dùng là hết sức cần thiết Do đó, Tác giả chọn đề

tài:”Phân tích hành vi quản trị lợi nhuận trên báo cáo tài chính của các

công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam’’

2 Mục tiêu nghiên cứu

Trong khuôn khổ phạm vi, thời gian nghiên cứu hạn chế, Tác giả lựa

chọn mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định:

- Có hay không hành vi điều chỉnh lợi nhuận ở các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam?

- Phân tích sự khác biệt về hành vi quản trị lợi nhuận trên BCTC của các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam theo ngành,

theo quy mô và theo sàn niêm yết

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hành vi quản trị lợi nhuận trên báo cáo tài chính của các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu:

- Về không gian: Các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng trên Sở giao dịch chứng khoản Hồ Chí Minh (HoSE) và Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX)

- Về thời gian: Luận văn sử dụng dữ liệu của các công ty đã niêm yết trong năm 2015

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp tiếp cận thực chứng, thông qua mô hình toán thống kê để chứng minh giả thuyết Quy trình nghiên cứu từ nghiên cứu

cơ sở lý luận đến đặt ra giả thuyết nghiên cứu, sau đó thu thập số liệu từ BCTC của các công ty niêm yết trên 02 sàn HoSE và HNX trong năm 2014

và 2015 Tiếp đến sử dụng mô hình phân tích quản trị lợi nhuận Modified Jones (1995) để kiểm định giả thuyết, phân tích kết quả được thực hiện thông qua các công cụ thống kê toán

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng để trả lời cho câu hỏi có hay

không hành vi quản trị lợi nhuận ở các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam, và chứng minh có hay không sự khác biệt về hành

vi quản trị lợi nhuận theo nhóm ngành, theo quy mô, theo sàn niêm yết của các công ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng trên 02 sàn HoSE

và HNX Nếu chứng minh được các giả thuyết nghiên cứu này, đề tài sẽ giúp cho các đối tượng sử thông tin nhận diện việc điều chỉnh lợi của các công ty niêm yết trong nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng tại Việt Nam thông qua việc thu thập số liệu và kiểm định việc điều chỉnh lợi nhuận bằng các mô hình nghiên cứu điều chỉnh lợi nhuận Từ đó giúp các đối tượng sử dụng thông tin

có nguồn thông tin chính xác hơn để đưa ra các quyết định đúng đắn Đồng thời nghiên cứu này cũng đưa ra một số kiến nghị với các bên có liên quan nhằm kiểm soát hành vi điều chỉnh lợi nhuận, nâng cao chất lượng của thông tin công bố trên BCTC của các công ty niêm yết

6 Bố cục của đề tài

Ngoài phần danh mục các từ viết tắt, danh mục bảng, biểu, sơ đồ và phụ lục, Luận văn có kết cấu như sau:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết về hành vi quản trị lợi nhuận

Chương 2: Thiết kế nghiên cứu

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và hàm ý chính sách

7 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Quản trị lợi nhuận và sự can thiệp có chủ đích trong quá trình cung cấp thông tin tài chính nhằm đạt được những mục đích cá nhân, phản ánh hành động của nhà quản trị trong việc lựa chọn các phương pháp kế toán mang lại lợi ích và tăng giá trị thị trường của doanh nghiệp Động cơ quản trị lợi nhuận chủ yếu là chế độ lương thưởng của nhà quản trị, thu hút nguồn tài trợ và tối thiểu chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp…Do đó các nhà quản trị sẽ tận dụng mọi cơ hội để quản trị lợi nhuận theo ý muốn Vì vậy, phân tích hành vi quản

trị lợi nhuận sẽ phần nào giúp cho các đối tượng sử dụng thông tin đánh giá khách quan hơn tình hình hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Trên thế giới có nhiều nghiên cứu về quản trị lợi nhuận bằng nhiều mô hình như: mô hình của Healy (1985), mô hình DeAngelo (1986), mô hình Jones (1991), mô hình Jones điều chỉnh (1995)… [19]

Tại Việt Nam đã có một số nghiên cứu lý thuyết về quản trị lợi nhuận như: „‟Kế toán theo cơ sở dồn tích và hành vi quản trị lợi nhuận của doanh nghiệp‟‟ (2009)“Về tính trung thực của chỉ tiêu lợi nhuận” (2007) của PGS

TS Nguyễn Công Phương Các nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở lý thuyết cho các nghiên cứu về việc vận dụng chính sách kế toán nhằm điều chỉnh lợi nhuận theo ý muốn của nhà quản trị Bên cạnh đó, Tác giả cũng tổng hợp các nghiên cứu có liên quan về mô hình nghiên cứu quản trị lợi nhuận trên thế giới, qua đó đánh giá những ưu, nhược điểm của từng mô hình [8], [10]

Trong bài viết “Hành vi quản trị lợi nhuận đối với thông tin lợi nhuận công bố trên BCTC” của PGS.TS Đường Nguyễn Hưng (2013) đã chỉ ra hành vi quản trị lợi nhuận của nhà quản trị thông qua việc vận dụng chính sách kế toán cũng như mục đích của việc quản trị lợi nhuận Tuy nhiên bài viết này chỉ giới hạn ở các nghiên cứu lý thuyết chứ chưa phải là nghiên cứu thực nghiệm, do đó chưa đưa ra bằng chứng về hành vi quản trị lợi nhuận của nhà quản trị [6]

Nghiên cứu của tác giả Phan Thị Thùy Dương (2015) đề tài “Sử dụng

mô hình Jones để nhận diện điều chỉnh lợi nhuận: trường hợp các công ty niêm yết ở HoSE phát hành thêm cổ phiếu năm 2013” đã vận dung mô hình Modified Jones (1995) để phân tích hành vi quản trị lợi nhuận Tuy nhiên nghiên cứu này chỉ giới hạn ở các công ty niêm yết trên sàn HoSE đối với các công ty phát hành thêm cổ phiếu năm 2013 Hai sàn HoSE và HNX có tiêu chuẩn niêm yết khác nhau do vậy nghiên cứu chỉ có giá trị đối với sàn HoSE

Bên cạnh đó chưa nghiên cứu đối với trường hợp các công ty không phát hành thêm cổ phiếu [5]

Nghiên cứu của tác giả Huỳnh Thị Vân (2012) đề tài “Nghiên cứu hành

vi điều chỉnh lợi nhuận ở các công ty cổ phần trong năm đầu tiên niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam” thời gian nghiên cứu từ năm 2008 đến 2010Tác giả sử dụng mô hình DeAngelo và Friedlan để đưa ra kết luận phần lớn các công ty niêm yết có điều chỉnh tăng lợi nhuận trong năm đầu niêm yết trên thị trường chứng khoán Mô hình DeAngelo và Friedlan có hạn chế là các

mô hình này giả định quy mô doanh nghiệp không thay đổi qua 2 năm và năm liền trước không có điều chỉnh lợi nhuận Nếu vi phạm giả thuyết này thì kết quả nghiên cứu không còn chính xác nữa [11]

Hiện nay có rất ít những nghiên cứu nào đi sâu phân tích hành vi quản trị lợi nhuận của các công ty nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam, một trong những ngành công nghiệp quan trọng mà các nhà đầu tư trong nước cũng như nước ngoài hết sức quan tâm Vì vậy dựa trên cở sở lý thuyết về hành vi quản trị lợi nhuận, Tác giả vận dụng mô hình Modified Jones (1995)

để nghiên cứu hành vi quản trị lợi nhuận trên báo cáo tài chính của các công

ty niêm yết nhóm ngành sản xuất hàng tiêu dùng Việt Nam để chứng minh có hành vi quản trị lợi nhuận và phân tích sự khác biệt theo ngành, theo quy mô, theo sàn niêm yết của các công ty thuộc ngành hàng tiêu dùng Giải quyết được các vấn đề trên sẽ giúp cho các đối tượng có liên quan có được thông tin chuẩn xác, đưa ra các quyết định một cách đúng đắn Đồng thời, nghiên cứu như một căn cứ giúp cho các cơ quan Nhà nước, cơ quan kiểm toán có thể kiểm soát tốt hơn hành vi quản trị lợi nhuận để làm sạch thông tin trên BCTC

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA NHÀ QUẢN TRỊ

1.1.1 Cơ sở đo lường lợi nhuận kế toán

Lợi nhuận kế toán được đo lường dựa trên các cơ sở, nguyên tắc sau (theo chuẩn mực kế toán Việt Nam số 01 – VAS 01) [1]

- Cơ sở dồn tích: Đây là nguyên tắc cơ bản nhất chi phối các phương

pháp kế toán cụ thể trong kế toán doanh nghiệp Cụ thể, mọi nghiệp vụ kinh

tế, tài chính của doanh nghiệp liên quan đến tài sản, nợ phải trả, nguồn vốn chủ sở hữu, doanh thu, chi phí phải được ghi nhận vào thời điểm phát sinh, không căn cứ vào thời điểm thực thu hoặc thực chi tiền hoặc tương đương tiền

- Hoạt động liên tục: Lợi nhuận kế toán theo nguyên tắc hoạt động liên

tục được xác định căn cứ vào thời kỳ quy định liên quan đến hoạt động trong một khoảng thời gian xác định Nói cách khác, lợi nhuận được xác định trên

cơ sở hoạt động liên tục

- Sự phù hợp giữa doanh thu và chi phí: Đó là việc ghi nhận doanh thu

và chi phí phải phù hợp với nhau Khi ghi nhận một khoản doanh thu thì phải ghi nhận một khoản chi phí tương ứng liên quan tới việc tạo ra doanh thu đó Chi phí tạo ra doanh thu không chỉ gồm chi phí của kỳ tạo ra mà còn gồm cả chi phí của các kỳ trước hoặc chi phí phải trả nhưng có liên quan tới doanh thu của kỳ đó

- Nguyên tắc thận trọng kế toán: Nguyên tắc này áp dụng khi xem xét,

cân nhắc, phán đoán để lập các ước tính kế toán trong điều kiện không chắc chắn Nội dung của nguyên tắc thận trọng là: Phải trích lập dự phòng nhưng

không quá lớn; không đánh giá cao hơn giá trị của tài sản và các khoản thu nhập; không đánh giá thấp hơn giá trị của các khoản nợ phải trả và chi phí; doanh thu chỉ được ghi nhận khi có bằng chứng chắc chắn về khả năng thu được lợi ích kinh tế, trong khi đó chi phí được ghi nhân khi có bằng chứng về khả năng phát sinh

1.1.2 Khái niệm và mục đích của hành vi quản trị lợi nhuận

a Khái niệm hành vi quản trị lợi nhuận

Đã có nhiều nghiên cứu và đưa ra khái niệm về hành vi điều chỉnh lợi nhuận Thuật ngữ earning management xuất hiện từ khá sớm Theo Schipper (1989) điều chỉnh lợi nhuận là một sự can thiệp có cân nhắc trong quá trình cung cấp thông tin tài chính nhằm đạt được những mục đích cá nhân Nhà kinh tế học Scott (1997) cho rằng hành vi điều chỉnh lợi nhuận phản ánh hành động của nhà quản trị trong việc lựa chọn các chính sách kế toán nhằm đạt được mục tiêu cá nhân Trong nghiên cứu của mình, Healy and Whalen (1999) cho rằng, điều chỉnh lợi nhuận xảy ra khi ban giám đốc sử dụng các ước tính kế toán hoặc giao dịch nội bộ để nhằm thay đổi BCTC, đánh lạc hướng người sử dụng thông tin trên BCTC về tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của công ty…

Trong khi đó, Ronen và Yaari (2008) đã nghiên cứu, tổng hợp lại các khái niệm và đưa ra định nghĩa như sau: điều chỉnh lợi nhuận là hành vi của nhà quản lý sử dụng việc ghi nhân trên cơ sở dồn tích thông qua một số tài khoản đề làm thay đổi lợi nhuận sau thuế theo các mục tiêu công bố thông tin của họ Tùy thuộc vào động cơ, nhóm nghiên cứu Ronen và Yaari phân điều chỉnh lợi nhuận thành 3 nhóm:

- White Earnings Management – Điều chỉnh lợi nhuận trắng: Nhà quản trị dựa trên lợi thế về quyền lực để lựa chọn chính sách kế toán một cách linh hoạt nhằm thông báo ý chí cá nhân của họ về dòng tiền của công ty trong

tương lai Mục đích của nhà quản trị là muốn công bố nhiều thông tin có chất lượng tốt hơn tới người sử dụng Theo cách này, điều chỉnh lợi nhuận được xem là có lợi và làm tăng chất lượng BCTC

- Grey Earnings Management – Điều chỉnh lợi nhuận xám: Nhà quản trị lựa chọn chính sách kế toán trong hoặc ngoài giới hạn cho phép nhằm làm gia tăng giá trị của công ty trước công chúng hoặc vì động cơ vụ lợi

- Black Earnings Management – Điều chỉnh lợi nhuận đen: là hành vi sử dụng các biện pháp, thủ thuật của nhà quản trị để làm sai lệch hoặc giảm sự minh bạch của các BCTC

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài mình, tác giả sẽ đi sâu nghiên cứu

về khía cạnh điều chỉnh lợi nhuận trắng Nghĩa là việc các nhà quản trị dựa trên lợi thế về quyền lực để lựa chọn chính sách kế toán một cách linh hoạt nhằm điều chỉnh lợi nhuận trên BCTC

Tại Việt Nam, đã có một số công trình, bài nghiên cứu và bài báo trong nước bàn về điều chỉnh lợi nhuận như:

PGS-TS Đường Nguyễn Hưng với đề tài „‟Quản trị lợi nhuận thông qua lựa chọn chính sách kế toán trong các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam‟‟ định nghĩa: Điều chỉnh lợi nhuận là việc người quản lý sử dụng các đánh giá chủ quan của mình trong quá trình lập và công bố BCTC

và quá trình thực hiện các nghiệp vụ kinh tế để thay đổi BCTC nhằm đánh lừa các bên có liên quan nhất định, hoặc nhằm thay đổi các kết quả của hợp đồng

mà điều khoản ràng buộc dựa trên số liệu kế toán

PGS.TS Nguyễn Công Phương của Trường Đại học Đà Nẵng đưa ra khái niệm trong „‟Nghiên cứu hành động quản trị lợi nhuận trong trường hợp phát hành thêm cổ phiếu của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán‟‟ đăng trên tạp chí khoa học kinh tế Số 2 (06) 2014 như sau: Điều chỉnh lợi nhuận là hành động điều chỉnh lợi nhuận kế toán của nhà quản trị doanh

nghiệp nhằm đạt được lợi nhuận mục tiêu thông qua công cụ kế toán

Thuật ngữ Earnings Management được dịch theo nhiều cách như sau: điều chỉnh lợi nhuận, quản trị lợi nhuận, quản trị thu nhập…Trong Luận văn này thuật ngữ Earnings Management được dùng với nghĩa „‟điều chỉnh lợi nhuận‟‟ Như vậy những điều chỉnh lợi nhuận qua các nghiên cứu ở trên đều

có những đặc điểm chung như sau:

- Là hành vi, quyết định có chủ đích của nhà quản trị

- Sự can thiệp của nhà quản trị làm thay đổi các thông tin trên BCTC

- Là sự công bố thông tin liên quan đến các thời điểm trình bày BCTC Qua các nghiên cứu trên, có thể hiểu : Quản trị lợi nhuận là hành động làm thay đổi lợi nhuận kế toán của nhà quản trị doanh nghiệp bằng vận cách vận dụng các chính sách kế toán để tác động tới doanh thu và chi phí Quản trị lợi nhuận được thực hiện trong phạm vi các nguyên tắc kế toán, có thể nói quản trị lợi nhuận hay còn gọi quản trị lợi nhuận là hợp pháp; thông qua vận dụng linh hoạt các nguyên tắc kế toán để làm thay đổi doanh thu, chi phí ghi nhận trong kỳ

b Mục đích của hành vi quản trị lợi nhuận

Hành vi điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị doanh nghiệp trong những giai đoạn khác nhau có những động cơ khác nhau nhằm đạt được mục tiêu nào đó Tại Việt Nam, mục đích của hành vi điều chỉnh lợi nhuận thường là:

Thứ nhất, hợp đồng, thù lao và tiền thưởng Trong thực tế, các doanh

nghiệp niêm yết có chế độ trả lương hoặc trả thưởng cho ban điều hành bằng

tỷ lệ % nhân với lợi nhuận kế toán Trong trường hợp này, nhà quản trị và ban điều hành sẽ có xu hướng điều chỉnh tăng lợi nhuận của kỳ kế toán Do tỷ lệ

% được quy định từ trước (là không đổi) nên muốn tăng mức lương, thưởng thì chỉ còn cách tăng lợi nhuận Theo một cách khác, hợp đồng thù lao giữa ban điều hành và doanh nghiệp quy định mức thưởng tỷ lệ với mức lợi nhuận

Cụ thể như khi lợi nhuận đạt đến mức A (đơn vị tiền) thì ban điều hành được thưởng B (đơn vị tiền) Do đó nếu trong thực tế lợi nhuận chưa đạt được mức

A thì nhà quản trị có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận tới mức A và ngược lại vì

dù lợi nhuận có vượt ngưỡng A thì nhà quản trị vẫn không được nhận thêm lương thưởng

Thứ hai, cân bằng lợi nhuận giữa các kỳ kế toán nhằm bảo đảm lợi

nhuận bền vững trong dài hạn Nhằm giữ ổn định giá cổ phiếu hoặc làm tăng giá trị thị trường của doanh nghiệp, các nhà quản trị nỗ lực giảm thiểu sự biến động chỉ tiêu lợi nhuận trong các kỳ kế toán Bởi vì lợi nhuận giữa các kỳ kế toán biến động lớn đồng nghĩa với rủi ro cao khi đầu tư vào công ty đó, dẫn tới giá cổ phiếu sẽ giảm Hệ quả là nhà quản trị có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận nhằm đạt được sự ổn định giữa các kỳ kế toán nhằm bảo đảm lợi nhuận, sự phát triển bền vững trong dài hạn

Thứ ba, tránh vi phạm hợp đồng tín dụng Một số doanh nghiệp có mục

đích điều chỉnh lợi nhuận nhằm tránh vi phạm trong hợp đồng đi vay Nếu vi phạm, các chủ nợ có thể tăng lãi suất, bắt trả nợ trước hạn đối với các khoản

nợ đó Vì nếu doanh nghiệp làm ăn không có lợi nhuận, các chủ nợ cho rằng doanh nghiệp không có khả năng thanh toán các khoản nợ và có quyền áp dụng các hình thức phạt gây bất lợi cho doanh nghiệp Dẫn tới các nhà quản trị thường áp dụng điều chỉnh lợi nhuận để tránh vấp phải các rắc rối liên quan tới hợp đồng tín dụng

Thứ tư, thu hút đầu tư, phát hành cổ phiếu ra công chúng Nhằm giảm

thiểu rủi ro khi phát hành cổ phiếu ra công chúng, bên cạnh các biện pháp như marketing các nhà quản trị thường điều chỉnh lợi nhuận tăng tối đa (trong khuôn khổ cho phép) làm cho BCTC của doanh nghiệp đẹp hơn nhằm huy động vốn theo đúng tiến độ đã hoạch định

Thứ năm, đáp ứng kỳ vọng của giới phân tích thị trường Các nhà phân

tích trên TTCK thường quan tâm đến tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp thông qua các chỉ tiêu chính, trong đó doanh thu và lợi nhuận là một trong những chỉ tiêu rất được quan tâm Chính vì vậy, các nhà quản trị chịu áp lực về việc đáp ứng sự mong đợi của nhà phân tích thông qua hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Thứ sáu, thay đổi nhà quản trị Hành vi điều chỉnh lợi nhuận thường xảy

ra quanh thời điểm thay đổi nhà quản trị Nhà quản trị của một công ty làm ăn thua lỗ, kém hiệu quả sẽ cố gắng điều chỉnh tăng lợi nhuận nhằm tránh bị sa thải Mặt khác, nhà quản trị mới được bổ nhiệm sẽ cố gắng đẩy lợi nhuận lên cao nhằm ký kết hợp đồng và củng cố vị trí của mình

1.1.3 Vận dụng chính sách kế toán để thực hiện hành vi quản trị lợi nhuận

Chuẩn mực kế toán số 29 ban hành theo Quyết định 12/2005/QĐ-BTC Chính sách kế toán: Là các nguyên tắc, cơ sở và phương pháp kế toán cụ thể được doanh nghiệp áp dụng trong việc lập và trình bày BCTC

Đặc trưng của chính sách kế toán:

- Tính nguyên tắc: kế toán phải tuân thủ các nguyên tắc khi lập BCTC

- Lựa chọn: chuẩn mực kế toán cho phép doanh nghiệp lựa chọn các phương pháp kế toán khác nhau phù hợp với đặc điểm và mục tiêu hoạt động của doanh nghiệp Việc lựa chọn phương pháp kế toán khác nhau sẽ làm thay đổi thông tin trên BCTC

- Ước tính kế toán: là các nguyên tắc đo lường đối tượng kế toán mà doanh nghiệp tự xây dựng do chuẩn mực kế toán không thể bao quát mọi vấn

đề phát sinh ở trong nội tại doanh nghiệp Các ước tính kế toán bao gồm ước tính liên quan đến khấu hao TSCĐ, cách xác định dự phòng, ước tính giá trị sản phẩm dở dang…

Lựa chọn chính sách kế toán:

a Tác động đến doanh thu

- Chính sách tính giá thành sản phẩm và xác định sản phẩm dở dang:

Lựa chọn phương pháp tính giá thành sản phẩm và phương pháp đánh giá sản phẩm dở dang có thể làm thay đổi giá thành, từ đó có thể điều chỉnh giá vốn hàng bán

+ Phương pháp tính giá thành sản phẩm: Việc lựa chọn phương pháp tính giá thành sản phẩm và phương pháp ước tính giá trị sản phẩm dở dang có thể làm thay đổi giá thành sản phẩm, dẫn tới có thể điều chỉnh giá vốn hàng bán Hiện tại theo Thông tư 200/TT-BTC ngày 22/12/2014 Hướng dẫn chế độ

kế toán doanh nghiệp (Thông tư 200), phương pháp tính giá thành gồm những phương pháp sau:

1 Phương pháp tỷ lệ: Đối tượng tập hợp chi phí là tập hợp theo nhóm

sản phẩm của toàn bộ quy trình công nghệ, đối tượng tính giá thành là từng loại sản phẩm trong quy trình đó

2 Phương pháp định mức: Căn cứ vào định mức kinh tế kỹ thuật hiện

hành và dự toán chi phí sản xuất chung để xác định giá thành định mức Qua

đó doanh nghiệp tập hợp chi phí sản xuất trong phạm vi định mức cho phép

3 Phương pháp hệ số: Xác định giá thành đơn vị sản phẩm tiêu chuẩn,

quy đổi sản phẩm thu được của từng loại về sản phẩm tiêu chuẩn theo các hệ

số quy định, xác định giá thành của từng loại sản phẩm

4 Phương pháp giản đơn:Đối tượng hạch toán chi phí sản xuất trong các

doanh nghiệp này là từng loại sản phẩm hay dịch vụ

+ Phương pháp đánh giá sản phẩm dở dang

1 Đánh giá sản phẩm dở dang theo chi phí sản xuất định mức Theo

phương pháp này, kế toán căn cứ vào khối lượng sản phẩm dở dang đã kiểm

kê ở từng giai đoạn sản xuất, quy đổi theo mức độ hoàn thành của sản phẩm

và định mức khoản mục chi phí ở từng công đoạn tương ứng cho đơn vị sản

phẩm để tính ra chi phí định mức cho sản phẩm dở dang ở từng công đoạn, sau đó tổng hợp cho từng loại sản phẩm

2 Đánh giá sản phẩm dở dang theo chi phí nguyên vật liệu chính trực tiếp: Sản phẩm dở dang cuối kỳ chỉ bao gồm chi phí nguyên vật liệu trực tiếp,

còn các chi phí gia công chế biến được tính cả cho sản phẩm hoàn thành

3 Đánh giá sản phẩm dở dang theo khối lượng sản phẩm hoàn thành tương đương: Sản phẩm dở dang trong kỳ của doanh nghiệp áp dụng phương

pháp này phải chịu toàn bộ chi phí theo mức độ hoàn thành, theo đó khi kiểm

kê sản phẩm dở dang người ta phải đánh giá mức độ hoàn thành sau đó quy đổi sản phẩm dở dang theo sản phẩm hoàn thành tương đương

- Chính sách tính giá trị hàng xuất kho: Có 4 phương pháp tính giá trị

hàng xuất kho (VAS 02): nhập trước-xuất trước, nhập sau-xuất trước, thực tế đích danh và bình quân gia quyền Lựa chọn phương pháp tính giá hàng xuất kho có thể làm thay đổi giá vốn hàng bán trong kỳ

Việc lựa chọn phương pháp xác định giá vốn hàng xuất kho sẽ ảnh hưởng đến giá vốn hàng bán dẫn đến làm thay đổi lợi nhuận trong kỳ Theo VAS 02, việc tính giá trị hàng tồn kho được áp dụng theo một trong các phương pháp sau:

1 Phương pháp tính theo giá đích danh: Theo phương pháp này, sản

phẩm, vật tư, hàng hóa xuất kho thuộc lô hàng nhập nào thì lấy đơn giá nhập kho của lô hàng đó để tính

2 Phương pháp bình quân gia quyền „‟Giá trị của từng loại hàng tồn

kho được tính theo giá trị trung bình của từng loại hàng tồn kho tương tự đầu

kỳ và giá trị từng loại hàng tồn kho được mua hoặc sản xuất trong kỳ Giá trị trung bình có thể được tính theo thời kỳ hoặc vào mỗi khi nhập một lô hàng

về, phụ thuộc và tình hình của doanh nghiệp‟‟ Theo phương pháp này giá xuất kho hàng hóa được tính theo đơn giá bình quân gồm có bình quân dự trữ

cả kỳ, bình quân dự trữ cuối kỳ trước, bình quân sau mỗi lần nhập

3 Phương pháp nhập trước, xuất trước: Giá trị hàng xuất kho được tính

theo giá của lô hàng nhập kho ở thời điểm đầu kỳ hoặc gần đầu kỳ, giá trị của hàng tồn kho được tính theo giá của hàng nhập kho ở thời điểm cuối kỳ hoặc gần cuối kỳ còn tồn kho

4 Phương pháp nhập sau, xuất trước Phương pháp này ngược với

phương pháp trên và thường được doanh nghiệp áp dụng trong giai đoạn lạm phát

- Chính sách về thanh lý TSCĐ: Lựa chọn thời điểm mua, thanh lý

TSCĐ có thể điều chỉnh doanh thu, chi phí

b Tác động đến chi phí

- Chính sách lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho: Nhà quản trị có thể

thay đổi giá bán và chi phí ước tính để thay đổi mức lập dự phòng, điều chỉnh chi phí trong kỳ Doanh nghiệp thực hiện ước tính mức trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho theo ý chí chủ quan của nhà quản trị, từ đó sẽ ảnh hưởng tới chi phí dẫn tới ảnh hưởng đến lợi nhuận trong kỳ

- Chính sách kế toán về chi phí vốn vay: Việc doanh nghiệp xác định

khoản chi phí đi vay nào được vốn hóa trong kỳ, ghi nhận vào chi phí sản xuất kinh doanh hay thời điểm vốn hóa, tạm ngừng vốn hóa và chấm dứt vốn hóa có thể làm ảnh hưởng tới chi phí dẫn đến ảnh hưởng tới lợi nhuận kế toán

của doanh nghiệp

- Chính sách lập dự phòng nợ phải thu khó đòi: Việc lập dự phòng nợ

phải thu khó đòi dựa trên mức dự kiến tổn thất đối với những khoản nợ chưa đến hạn Nhà quản trị có thể điều chỉnh chi phí thông qua trích lập dự phòng

nợ phải thu khó đòi dựa trên mức độ tổn thất dự kiến, tuổi nợ…

Dự phòng phải thu khó đòi là những khoản dự phòng phần giá trị các khoản nợ phải thu và các khoản đầu tư nắm giữ đến ngày đáo hạn khác có bản

chất tương tự khó có khả năng thu hồi

- Chính sách lập dự phòng giảm giá đầu tư tài chính: Mức trích lập dự

phòng có thể được điều chỉnh ít hơn mức cần thiết hoặc nâng mức trích lập để điều chỉnh việc ghi nhận chi phí trích lập dự phòng.[2]

Dự phòng giảm giá đầu tư tài chính bao gồm dự phòng giảm giá chứng khoán đầu tư trong hoạt động đầu tư tài chính là dự phòng phần giá trị bị tổn thất do giảm giá các chứng khoán doanh nghiệp đang nắm giữ có thể xảy ra;

và dự phòng tổn thất do giảm giá các khoản đầu tư dài hạn hoặc do doanh nghiệp nhận vốn góp đầu tư bị lỗ phải gọi thêm vốn

- Chính sách phân bổ chi phí trả trước: Đối với các chi phí cần phân bổ

qua nhiều kỳ, nhà quản trị có thể lựa chọn số kỳ phân bổ để điều chỉnh chi phí từng kỳ Chi phí trả trước là các chi phí thực tế đã phát sinh, nhưng chưa tính vào chi phí sản xuất, kinh doanh của kỳ phát sinh trong doanh nghiệp Theo thời gian phân bổ, các khoản chi phí trả trước được chia thành chi phí trả trước ngắn hạn và chi phí trả trước dài hạn Nguyên nhân chỉ tiêu này chưa được tính vào chi phí kinh doanh trong kỳ là vì chỉ tiêu này chưa tạo ra lợi ích cho kỳ đó và sẽ tạo ra lợi ích cho nhiều kỳ

- Chính sách về trích trước chi phí: Chế độ kế toán cho phép các công ty

được tính trước và hạch toán và chi phí chưa phát sinh vào chi phí sản xuất kinh doanh trong kỳ khi có sở, được tính toán chặt chẽ nhằm không gây phát sinh đột biến cho chi phí sản xuất kinh doanh Chi phí trả trước như lương, chi phí sửa chữa lớn TSCĐ, chi phí doanh nghiệp sản xuất theo mùa vụ…Nhà quản trị có thể điều chỉnh chi phí thông qua việc lựa chọn mức trích trước, hoàn nhập

- Chính sách khác:

+ Ước tính % hoàn thành công việc trong ghi nhận doanh thu: Để điều

chỉnh lợi nhuận theo hướng mong muốn, một trong những thủ thuật phổ biến

nhất có lẽ là ước lượng phần trăm hoàn thành công việc trong ghi nhận doanh thu Ước lượng phần trăm hoàn thành công việc phụ thuộc nhiều vào nhận định, kinh nghiệm và thực tế tiến độ hoàn thành công việc

+ Lựa chọn thời điểm thực hiện các giao dịch kinh tế: Lựa chọn thời điểm mua hay thanh lý, nhượng bán TSCĐ cũng có ảnh hưởng đến lợi nhuận

kế toán Nhà quản trị cũng có thể quyết định thời điểm thanh lý, nhượng bán TSCĐ để đẩy nhanh hoặc làm chậm lại việc ghi nhận lợi nhuận hay thua lỗ hoạt động khác Từ đó, nhà quản trị có thể tác động đến lợi nhuận theo ý muốn chủ quan của mình

Tóm lại các phương án trên có thể được vận dụng tổng hợp để điều chỉnh lợi nhuận mục tiêu của một kỳ hoặc vài kỳ kế toán tuỳ theo tình hình kinh doanh, đặc điểm của từng doanh nghiệp, mức độ linh hoạt của các phương pháp kế toán, trình độ của kế toán viên và mục tiêu lợi nhuận của nhà quản trị doanh nghiệp

c Các kĩ thuật quản trị lợi nhuận khác

- Kỹ thuật quản trị lợi nhuận thông qua chính sách giá và tín dụng: Nới lỏng chính sách bán hàng trả chậm hoặc công bố tăng giá kỳ sau sẽ làm tăng doanh thu kỳ này

- Cắt giảm một số chi phí: Cắt giảm một số chi phí không cần thiết để tăng lợi nhuận

- Trì hoãn hay thúc đẩy thanh lý các khoản đầu tư không hiệu quả: Đối với các khoản đầu tư không hiệu quả thường mang lại một khoản lỗ nếu như thanh lý, trì hoãn hay thúc đẩy việc thanh lý sẽ tác động đến lợi nhuận trong

kỳ

- Làm giảm chi phí bằng cách “vốn hoá”: Việc xác định thời điểm vốn hóa, thời điểm tạm ngừng vốn hóa, thời điểm chấm dứt việc vốn hóa cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến chỉ tiêu lợi nhuận

1.1.4 Các lý thuyết nền tảng về quản trị lợi nhuận

a Lý thuyết đại diện

Lý thuyết người chủ - người đại diện (sau đây gọi là lý thuyết đại diện) xuất hiện trong bối cảnh việc quản trị kinh doanh gắn liền với những nghiên cứu về hành vi của người chủ và người làm thuê thông qua các hợp đồng Những nghiên cứu đầu tiên tập trung vào những vấn đề về thông tin không hoàn hảo trong những hợp đồng của ngành bảo hiểm Tuy nhiên, phải đến năm 1976, dưới kết quả nghiên cứu của Michael C Jensen và William H Meckling trong tác phẩm “Theory of the firm: Managerial 51 behavior, agency costs and ownership structure” thì lý thuyết đại diện mới thật sự được quan tâm nhiều Nội dung của lý thuyết như sau [17]

(1) Chủ thể (Principal) hay chủ sở hữu vốn (Shareholders) và người đại diện (Agent) hay nhà quản trị (Manager) luôn có sự đối nghịch về lợi ích Người sở hữu vốn quan tâm đến giá trị công ty, giá cổ phiếu (cũng chính là lợi ích của bản thân họ) Trong khi nhà quản trị về cơ bản không quan tâm nhiều đến lợi ích của cổ đông mà quan tâm đến lợi ích của mình (lương, thưởng, phụ cấp, nguồn thu khác dựa trên vị trí công tác)

(2) Việc không đồng nhất lợi ích giữa cổ đông (chủ sở hữu) và Giám đốc (người đại diện) làm phát sinh một loại chi phí gọi là “chi phí đại diện” (agent costs) Đây là loại chi phí để duy trì một mối quan hệ đại diện hiệu quả (ví dụ một khoản tiền thưởng vì những gì đã thể hiện của nhà quản trị để khuyến khích họ làm việc vì lợi ích của các cổ đông) Chi phí này bằng không khi chủ

sở hữu đồng thời là Giám đốc công ty Cụ thể hơn, khi Giám đốc sở hữu toàn

bộ vốn của công ty Chi phí đại diện càng lớn khi Giám đốc sở hữu ít hoặc không sở hữu cổ phiếu công ty Các chi phí đại diện bao gồm: chi phí giám sát, chi phí ràng buộc và chi phí cơ hội

- Chi phí giám sát (Monitoring cost): Là những chi phí do người chủ trả

để đo lường, giám sát và kiểm tra hoạt động của người đại diện, như là chi phí kiểm toán Chi phí này có thể gồm các chi phí cho hoạt động kiểm tra giám sát, chi phí ký kết hợp đồng bồi hoàn và cuối cùng là chi phí sa thải đối với người đại diện Ban đầu những chi phí này do người chủ trả, nhưng Fama và Jensen (1983) cho rằng cuối cùng thì đây là chi phí do người đại diện gánh chịu vì các khoản tiền lương, tiền thưởng, các ưu đãi khác của họ sẽ bị điều chỉnh để bù đắp những chi phí này

- Chi phí ràng buộc (Bonding cost): Chi phí để thiết lập một bộ máy có thể tối thiểu những hành vi quản trị không mong muốn, như bổ nhiệm những thành viên bên ngoài vào ban điều hành hay tái thiết lập hệ thống tổ chức của công ty Giả sử rằng người đại diện là người cuối cùng gánh chịu chi phí giám sát, rằng họ có thể xây dựng hệ thống hoạt động vì mục tiêu lợi nhuận tối đa cho cổ đông, hoặc họ sẽ chịu bồi thường nếu họ vi phạm các điều khoản của hợp đồng đại diện, khi đó chi phí thiết lập và giữ vững hệ thống hoạt động này được gọi là chi phí ràng buộc

- Chi phí cơ hội (Residual loss): Là chi phí phát sinh khi các cổ đông thuê người đại diện và buộc phải đưa ra các hạn chế, ví dụ những thiệt hại do người đại diện lạm dụng quyền được giao để tư lợi, những thiệt hại do việc đặt ra quy định đối với quyền bỏ phiếu của cổ đông về những vấn đề cụ thể, thiệt hại từ những biện pháp kiểm soát hoạt động của người đại diện Bất chấp việc giám sát và sự ràng buộc, lợi ích của người đại diện và cổ đông vẫn không chắc chắn hoàn toàn đồng nhất Vì vậy, vẫn có thiệt hại do vấn đề người đại diện phát sinh từ những mâu thuẫn lợi ích Những thiệt hại đó được gọi là chi phí cơ hội

Giữa hai chủ thể Chủ DN với nhà quản lý có mối quan hệ mâu thuẫn về lợi ích Chủ DN muốn nhà quản lý đem công sức, tâm huyết cho lợi ích của công ty, phục vụ cho doanh nghiệp, còn NQL muốn gia tăng lợi ích riêng của

mình, có tiền thưởng, thăng tiến trong công việc

Có một sự tách biệt giữa chủ DN với NQL Chủ DN là người đóng góp tài sản vào DN nhưng lại không trực tiếp quản lý tài sản đó Còn NQL không đóng góp TS thì lại là người trực tiếp quản lý Ai cũng muốn tối đa hóa lợi ích cho mình Nhưng ai cũng muốn đạt dc lợi ích cho cá nhân mình Lợi ích của NQL gắn liền với trách nhiệm đạt được chỉ tiêu kế hoạch, nhưng nếu không đạt được chỉ tiêu trách nhiệm, NQL sẵn sàng vì lợi ích cá nhân của mình mà

có hành vi quản trị lợi nhuận để đạt được chỉ tiêu được giao

b Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory)

Theo Jensen and Meckling (1976) lý thuyết này nghiên cứu mối quan hệ giữa bên ủy nhiệm (principal) và bên được ủy nhiệm (agent) thông qua hợp đồng, bên được ủy nhiệm thực hiện một số công việc đại diện cho bên được

ủy nhiệm Trong DN, mối quan hệ ủy quyền chủ yếu giữa cổ đông và NQL Với phần lớn các CTNY, vấn đề đại diện ngày càng thể hiện rõ rệt vì đa số các công ty đều thuê quản lý và thông thường những người này thường chỉ sở hữu một phần nhỏ cổ phiếu Lý thuyết ủy nhiệm cho rằng cả hai bên đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình Nếu cả hai bên tối đa hóa lợi ích thì nhà quản lý có thể điều hành quản lý dưới sự giám sát của cổ đông [17]

Do đó, mức độ quản trị lợi nhuận càng thấp thì càng giảm bớt chi phí NQL và giảm sự nghi ngờ giữa lợi ích của nhà quản lý và cổ đông

Theo các nghiên cứu về quản trị lợi nhuận, bằng các hành vi quản trị lợi nhuận, ban lãnh đạo thường công bố lợi nhuận cao nhằm đạt mức lương thưởng gắn với kết quả kinh doanh và đồng thời giữ giá cổ phiếu khi họ cũng

là những cổ đông lớn

c Lý thuyết về thông tin bất cân xứng

Lý thuyết thông tin bất cân xứng góp phần để chứng minh hành vi quản trị lợi nhuận bởi vì khi người cung cấp thông tin không có vấn đề gì phải che

giấu, hay để đánh lừa những đối tượng sử dụng thông tin thì mức độ quản trị lợi nhuận thấp

Thông tin bất cân xứng xảy ra khi một bên giao dịch có nhiều thông tin hơn một bên khác (George A Akerlof, 1970) Điển hình là người bán biết nhiều thông tin về sản phẩm hơn đối với người mua [13]

d Lý thuyết các bên có liên quan (stakeholder theory)

Lý thuyết các bên liên quan là một lý thuyết về quản lý tổ chức và đạo đức kinh doanh trong việc quản lý một tổ chức Ban đầu nó được chi tiết bởi Edward (1984) với cách tiếp cận nhằm giải quyết “nguyên tắc ai hay cái gì cần quan tâm nhất”

Trong quan điểm truyền thống của một công ty, các cổ đông chỉ xem chủ

sở hữu hoặc các cổ đông của công ty là quan trọng, và công ty có một nhiệm

vụ ủy thác ràng buộc để đạt nhu cầu của họ lên trước tiên và để tăng giá trị cho họ Thay vào đó lý thuyết các bên liên quan lập luận rằng có những bên

có liên quan, bao gồm: nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, các nhà tài chính, cộng đồng, các cơ quan chính phủ, các nhóm chính trị, các hiệp hội thương mại và tổ chức công đoàn Ngay cả đối thủ cạnh tranh đôi khi được tính là các bên liên quan - tình trạng của họ đc bắt nguồn từ khả năng ảnh hưởng đến các công ty và các bên liên quan

Theo đó, nhà quản lý với tư cách là người đại diện cho cổ đông phải đưa

ra các quyết định kinh tế đảm bảo sự tồn tại, phát hiện của doanh nghiệp, đồng thời bảo vệ lợi ích của các bên liên quan Đó là một trong những động

cơ, lí do khiến các NQL có hành vi quản trị lợi nhuận để đảm bảo sự tồn tại của doanh nghiệp cũng như tạo hình ảnh tốt với các NĐT cũng như các bên liên quan

e Lý thuyết chi phí chính trị (Political costs theory)

Chi phí chính trị là chi phí mà doanh nghiệp phải chịu thông qua một

hành vi mang tính chính trị từ tác động bên ngoài (như Nhà nước, nghiệp đoàn hay các nhóm cộng đồng) Lần đầu tiên lý thuyết chi phí chính trị được Watts, Zimmerman (1978) giới thiệu cho kết quả đó là doanh nghiệp lớn có chi phí chính trị cao hơn doanh nghiệp nhỏ, các công ty sẽ CBTT nhiều hơn

để giảm các chi phí chính trị này Nghiên cứu trên lập luận rằng tầm quan trọng của chi phí chính trị phụ thuộc nhiều vào quy mô doanh nghiệp Quy

mô doanh nghiệp là một biến đại diện cho sự chú ý chính trị Lý thuyết này cho rằng các nhà quản lý nhà nước có thể ra các quyết định ảnh hưởng liên quan đến lợi ích công ty ví dụ như chính sách thuế, hạn chế độc quyền,…dựa trên các thông tin đã được doanh nghiệp công bố Theo Lang và Lundholm (1993) một mức độ CBTT cao hơn mong đợi sẽ ủng hộ cho một mức lợi nhuận lớn hơn cho công ty vì vậy tránh đi trách nhiệm pháp lý và cũng như một sự biện minh cho mức độ lợi nhuận của công ty Giner, B., (1997) Chi phí chính trị và môi trường cạnh tranh cũng ảnh hưởng đến mức độ quản trị lợi nhuận trên BCTC Mối quan hệ giữa chi phí chính trị và mức độ quản trị lợi nhuận trong CBTT trên BCTC cũng được kiểm nghiệm thực nghiệm thông qua các nghiên cứu của Cooke, T.E., (1989), Dumontier, P., và B Raffournier (1998), Inchausti, B G (1997)

Bên cạnh đó, những chi phí chính trị ảnh hưởng đến lợi nhuận doanh nghiệp, điều này dẫn đến khả năng NQL hạn chế chi phí chính trị bằng cách quản trị lợi nhuận

f Lý thuyết tín hiệu (Signalling theory)

Vào năm 1973, Spence là người tiên phong cho ra đời lý thuyết tín hiệu Theo lý thuyết này khi có sự tồn tại của sự bất cân xứng thông tin, lý thuyết tín hiệu đưa ra một trạng thái cân bằng trong đó đối tượng có lợi thế về thông tin tốt hơn là nên cung cấp một số tín hiệu (thí dụ các thông tin thích hợp) cho các đối tượng khác [18]

Khi áp dụng lý thuyết tín hiệu trong thị trường tài chính sự bất cân xứng thông tin có thể xuất hiện giữa nhà quản lý và các đối tượng khác như cổ đông, chủ nợ, nhân viên…Khi đó theo lý thuyết tín hiệu nhà quản lý cần cung cấp thông tin (tín hiệu) cho thị trường để các đối tượng khác đánh giá đúng về thực trạng kinh tế của DN Theo đó nhà quản lý phải cung cấp một tín hiệu về tình trạng của công ty cho chủ sở hữu Tín hiệu có thể được thực hiện qua CBTT của thông tin kế toán như BCTC Thông tin kế toán được trình bày trong BCTC là một trong những thông tin chính mà các nhà đầu tư, các chủ

nợ, cổ đông cần được cung cấp để họ đánh giá được hiệu quả sử dụng vốn của công ty Tín hiệu mà Nhà quản trị tung ra thị trường càng tốt thì lợi ích đem lại càng cao, càng thúc đẩy hành vi quản trị lợi nhuận nhiều hơn

1.2 CÁC MÔ HÌNH NHẬN DIỆN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN CỦA NHÀ QUẢN TRỊ

1.2.1 Nhận diện hành vi quản trị lợi nhuận

Để nhận diện hành động điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị có thể có nhiều phương pháp khác nhau, cụ thể là trực tiếp kiểm tra đối chiếu giữa báo cáo tài chính với các chứng từ sổ sách liên quan của những doanh nghiệp nghi ngờ có khả năng điều chỉnh lợi nhuận Tuy nhiên, phương pháp này khó có thể thực hiện vì người sử dụng thông tin khó tiếp cận sổ sách kế toán của doanh nghiệp Thông thường thì phương pháp này chỉ có thể được thực hiện bởi cơ quan có thẩm quyền như thanh tra, kiểm toán, Hơn nữa, khi có sự kiểm tra của thanh tra, kiểm toán cũng khó phát hiện vì như đã nói ở trên, điều chỉnh lợi nhuận được thực hiện trong khuôn khổ các nguyên tắc kế toán

Từ những vấn đề ở trên, các nhà nghiên cứu đã đưa ra các mô hình để nhận diện việc điều chỉnh lợi nhuận Cụ thể, dựa vào cơ sở kế toán được vận dụng để lập báo cáo tài chính cụ thể là báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh

và báo cáo lưu chuyển tiền tệ Báo cáo kết quả kinh doanh được lập dựa trên

cơ sở dồn tích Theo cơ sở này, mọi giao dịch liên quan đến tài sản, nguồn vốn, nợ phải trả, doanh thu, chi phí được ghi nhận tại thời điểm phát sinh giao dịch, không quan tâm đến thời điểm thực tế thu hoặc chi tiền Lợi nhuận được xác định trên báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh là phần chênh lệch giữa doanh thu và chi phí phát sinh trong kỳ Báo cáo lưu chuyển tiền tệ được lập dựa trên cơ sở tiền Theo cơ sở này, các nhà quản trị chỉ được ghi nhận khi có

số tiền thực thu và thực chi Vì thế không thể điều chỉnh thời điểm ghi nhận các giao dịch Từ đó, chênh lệch giữa lợi nhuận trong báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh và dòng tiền trong báo cáo lưu chuyển tiền tệ tạo ra những biến kế toán mà các nhà nghiên cứu thường gọi là accruals Hay nói cách khác accruals là phần lợi nhuận kế toán không bằng tiền được trình bày trong báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh Do dòng tiền từ hoạt động kinh doanh không thể điều chỉnh, để điều chỉnh lợi nhuận các nhà quản trị phải nhận diện được các biến kế toán dồn tích và điều chỉnh các biến này Theo các nhà nghiên cứu, tổng biến kế toán dồn tích (TA – total accruals) bao gồm 2 phần: một phần gọi là accruals không thể điều chỉnh (NDA-nondiscretionary accruals), phần còn lại gọi là accruals được điều chỉnh từ hành động điều chỉnh lợi nhuận của nhà quản trị (DA- discretionary accruals)

Trong đó: DA là lợi nhuận có được thông qua vận dụng các chính sách

kế toán Vì DA không thể quan sát trực tiếp nên để đo lường các nhà nghiên cứu xác định phần NDA Do đó mô hình nghiên cứu hành vi quản trị lợi nhuận thực chất là mô hình xác định NDA

1.2.2 Các mô hình nhận diện hành vi quản trị lợi nhuận

Để xác định NDA, các nhà nghiên cứu chủ yếu sử dụng 4 mô hình sau:

a Mô hình của Healy (1985)

Theo quan điểm của Healy, NDA chính là trung bình của tổng biến dồn tích của các năm trước:

NDAit = ∑t (TAit / A it-1 )/n → DAit = TAit / A it-1 - NDAit

Trong đó:

n: số năm trong kỳ ước tính

t: năm nghiên cứu

i: công ty i cần nghiên cứu

Trong mô hình Healy, khi không có hành động quản trị lợi nhuận thì DA

= 0 và TA ~ NDA NDA chính là trung bình của TA Hay khi đó NDA không thay đổi qua các năm

Hạn chế: Ưu điểm của mô hình này là đơn giản, dễ tính toán Tuy nhiên

mô hình này có một hạn chế khi cho rằng, NDA không thay đổi theo thời gian Thực tế thì NDA liên quan đến mức hoạt động của doanh nghiệp, khi mức hoạt động thay đổi như tăng trưởng về hoạt động, thay đổi tình trạng kinh tế sẽ dẫn đến NDA thay đổi Việc không kiểm soát được các biến này làm cho phần NDA không chính xác và từ đó, đo lường phần DA bị sai lệch

b Mô hình của DeAngelo (1986)

Mô hình của DeAngelo giả định rằng các thành phần NDA sinh ra là ngẫu nhiên và bằng với TA của thời kỳ t-1 hay nói cách khác NDA không thay đổi qua hai năm, do đó sự thay đổi trong TA giữa thời kỳ t và t-1 được giả đỉnh là do việc thực hiện các điều chỉnh kế toán Cụ thể như sau:

NDAit = TAit-1 / A it-2; Trong đó phần có thể điều chỉnh DAit = TAit / A it-1

- NDAit

Hạn chế: mô hình của DeAngelo không thật sự chính xác nếu các công

ty này có xu hướng phát triển Nếu yếu tố tăng trưởng bị bỏ qua, sự thay đổi trong tổng số biến kế toán dồn tích (TA) ở thời kỳ t có thể được xác định không chính xác, do những thay đổi trong biến kế toán không thể điều chỉnh (NDA) phụ thuộc vào sự tăng trưởng Từ đó làm cho việc xác định biến kế toán có thể điều chỉnh (DA) không còn chính xác Điều này có thể dẫn đến

kết luận không đúng về việc thực hiện các điều chỉnh kế toán để lập báo cáo tài chính của nhà quản trị

c Mô hình của Jones (1991)

Mô hình Jones (1991) xây dựng trên cơ sở phần NDA phụ thuộc vào doanh thu và quy mô của nguyên giá TSCĐ Do đó, mô hình Jones sử dụng mức biến động về doanh thu thuần và nguyên giá TSCĐ để tính toán NDA

Cụ thể như sau:

NDAit / Ait-1 = α1 / Ait-1 + α 2 ΔREVit / Ait-1 + α 3 PPEit / Ait-1

Trong đó:

ΔREV: doanh thu thuần kỳ t – doanh thu thuần kỳ t-1

nguyên giá BĐS đầu tư + chi phí xây dựng cơ bản dở dang cuối kỳ t

Ait-1: Tổng tài sản cuối kỳ t-1

α1, α 2, α 3: các tham số của từng công ty được tính bằng ước lượng bình phương nhỏ nhất OLS (ordinary least square) của a1, a2, a3 trong mô hình sau:

TAit/Ait-1 = a1/Ait-1 + a2 ΔREVit / Ait-1 + a3 PPEit / Ait-1 + ε

Mô hình Jones do Dechow, Sloan và Sweeney (1995) cải tiến bằng cách

bổ sung thêm sự thay đổi của phải thu khách hàng (ΔREC) Mô hình Modified Jones (1995):

NDAit / Ait-1 = α1 / Ait-1 + α 2 (ΔREVit - ΔRECit)/ Ait-1 + α 3 PPEit / Ait-1

Trong đó:

ΔREC = phải thu khách hàng kỳ t – phải thu khách hàng kỳ t-1

Hạn chế: Mô hình Jones ngầm ẩn cho rằng, doanh thu là phần không thể điều chỉnh Tuy nhiên trong thực tế, nhà quản trị có thể điều chỉnh lợi nhuận thông qua doanh thu bằng cách đẩy nhanh hoặc chậm lại việc ghi nhận các giao dịch kinh tế để ghi nhận doanh thu vào một kỳ nào đó Để khắc phục hạn chế này, Dechow và các cộng sự (1995) đã đề xuất một phiên bản sửa đổi của

mô hình Jones bằng việc thay thế biến biến động doanh thu bằng biến biến động doanh thu bằng tiền Biến biến động doanh thu bằng tiền là phần chênh lệch giữa biến động doanh thu thuần bán hàng và biến động của khoản phải thu khách hàng Do đó, phiên bản sửa đổi của mô hình Jones (Modified Jones Model) đã khắc phục được hạn chế trên khi sử dụng biến biến động doanh thu bằng tiền để kiểm soát NDA thay vì dùng biến biến động doanh thu Bên cạnh những ưu điểm, mô hình Jones cũng có hạn chế về mặt số liệu tính toán vì để tính toán được bằng mô hình Jones phải thu thập một cơ sở số liệu rất lớn

d Mô hình ngành của Dechow và Sloan (1991)

Mô hình ngành của Dechow và Sloan cho rằng NDA là chung cho các doanh nghiệp trong cùng ngành Từ đó, NDA được tính toán thông qua nghiên cứu thực tế ngành Cụ thể như sau:

NDAit = β1 + β2 medianl TAit/Ait-1

Trong đó:

β1, β2: được tính bằng ước lượng OLS trong kỳ nghiên cứu

 Sau khi xác định biến kế toán dồn tích không thể điều chỉnh NDA, các nhà nghiên cứu sẽ xác định biến kế toán dồn có thể điều chỉnh DA dựa trên kết quả tính toán và đưa ra kết luận:

Trường hợp:

DAit > 0 → Điều chỉnh tăng lợi nhuận

DAit < 0 → Điều chỉnh giảm lợi nhuận

DAit = 0 → Không điều chỉnh lợi nhuận

Hạn chế: Về sau Dechow và Sloan đã phát hiện những hạn chế trong mô hình của mình Theo Dechow và các cộng sự (1995), mô hình ngành loại bỏ những biến động đến từ những tình trạng cụ thể của mỗi doanh nghiệp Mặt khác, mô hình này chỉ hợp lý nếu biến kế toán dồn tích và mục tiêu quản trị lợi nhuận của các doanh nghiệp trong cùng ngành phải có sự tương quan rất

chặt chẽ sau khi kiểm soát các biến tiềm tàng khác (Dechow và các cộng sự, 1995) Nếu biến động của các biến động của các yếu tố quyết định đến biến

kế toán không thể điều chỉnh NDA có sự khác biệt giữa các công ty trong cùng ngành thì mô hình này có sai số, việc đo lường NDA không còn chính xác nữa

1.3 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HÀNH VI QUẢN TRỊ LỢI NHUẬN

1.3.1 Nhân tố về nhóm ngành ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận

Việt Nam với dân số đông thứ ba ở khu vực Đông Nam Á, gần 70% dân

số thuộc độ tuổi lao động (16- 60 tuổi), là thị trường lớn của ngành sản xuất hàng tiêu dùng Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế ngày một sâu rộng, thu nhập bình quân đầu người ngày càng được cải thiện, là động lực thúc đẩy ngành sản xuất hàng tiêu dùng phát triển mạnh mẽ Chính vì lẽ đó, mà hàng loạt các DN ra đời với nhiều mẫu mã, sản phẩm đa dạng để phục vụ cho nhu cầu tiêu dùng của người dân, dẫn đến cạnh tranh rất quyết liệt

Tùy thuộc vào đặc tính riêng của mỗi nhóm ngành, mà phương cách sản xuất, kinh doanh, marketing,…cũng như các chính sách hạch toán kế toán cũng sẽ khác nhau Tận dụng được khe hở đó, mà các nhà quản trị có thể dễ dàng vận dụng các chính sách kế toán để điều chỉnh lợi nhuận trên báo cáo tài chính, nhằm mục đích có lợi có DN

Trên thế giới hiện nay, có một số nghiên cứu nổi bật về mối quan hệ giữa hành vi quản trị lợi nhuận theo nhóm ngành như : Raghuveer Kaur (2014),

Detecting Earnings Management in India: A sector-wise study, trên tạp chí

European Journal of Business and Management nghiên cứu về 6 lĩnh vực ngành lớn tại Ấn Độ

Hay nghiên cứu của Jose‟ Elias Feres de Almeida & Alexsandro Broedel

Lopes (2014), Earnings Management and Industry Classification in Brazil: an Exploratory Investigation: A sector-wise study trên Fucape Producao Cientifica Brazil Tuy nhiên kết quả nghiên cứu vẫn chưa tìm ra được sự khác biệt giữa mức độ hành vi quản trị lợi nhuận theo ngành

Theo phạm vi tìm hiểu của tác giả, tại Việt Nam hiện nay chưa có một nghiên cứu chuyên sâu nào đề cập đến vấn đề sự khác biệt giữa các nhóm ngành dẫn có ảnh hưởng đến hành vi điều chỉnh lợi nhuận

Chính vì vậy, đây cũng vừa là thách thức vừa là động lực giúp tác giả đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu về vấn đề này

1.3.2 Nhân tố về quy mô của doanh nghiệp ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận

Lợi nhuận là mục tiêu cơ bản nhất của mỗi doanh nghiệp, bởi nó giúp

DN tồn tại và phát triển bền vững Do đó, lợi nhuận luôn là mối quan tâm hàng đầu của các nghiên cứu, kể cả lý thuyết và thực nghiệm Nghiên cứu đã chỉ ra rằng lợi nhuận của DN chịu ảnh hưởng của yếu tố vi mô (ở cấp độ DN) cũng như yếu tố vĩ mô Trong đó mối quan hệ đa dạng giữa quy mô và lợi nhuận của DN luôn gây ra nhiều tranh cãi, chính sự tác động đó mà các nhà quản trị đã tận dụng yếu tố quy mô để điều chỉnh lợi nhuận, làm sai lệch đi các thông tin trên BCTC, thúc đẩy sự ra đời của nhiều nghiên cứu ở các nước trên thế giới về chủ đề này

Theo phát biểu của Lê Khương Ninh (2012) dựa trên các nghiên cứu trên thế giới của FitzRoy (1989) cho rằng quy mô có ảnh hưởng tích cực đến lợi nhuận nhờ tính kinh tế của quy mô nhưng Goddard và cộng sự (2005) khẳng định điều ngược lại Các nghiên cứu khác như Amato & Amato (2004), Amato & Burson (2007), Aggrey & các tác giả (2010), Becker-Blease & các tác giả (2010) đã chứng minh quy mô ảnh hưởng cả tích cực lẫn tiêu cực đến lợi nhuận của DN [7]

Tuy nhiên các kết luận trên có phù hợp với đặc thù của từng quốc gia, từng vùng, từng địa phương hay không lại là vấn đề cần được kiểm chứng bằng thực nghiệm để từ đó có chính sách hỗ trợ DN khắc phục một cách hiệu quả nhất các hạn chết bắt nguồn từ sự thay đổi của quy mô

1.3.3 Nhân tố về sàn niêm yết ảnh hưởng đến hành vi quản trị lợi nhuận

Căn cứ theo Nghị định số 58/2012/NĐ-CP ngày 20/7/2012 (Bảng 2.3) Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Chứng khoán

và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán quy định về công

bố thông tin trên hai sàn HoSE và HNX Tác giả nhận thấy có sự khác biệt rõ rệt về quy định niêm yết giữa hai sàn Hồ Chí Minh và Hà Nội

Chính sự khác biệt đó có tác động đến mức độ chính xác của thông tin công bố trên BCTC của các DN Sàn niêm yết có quy định càng chặt chẽ, cụ thể, thì mức độ chuẩn xác của thông tin càng cao, khả năng các nhà quản trị vận dụng các chính sách kế toán để điều chỉnh lợi nhuận, làm “méo mó” thông tin trên BCTC càng thấp

Hiện nay, trên thế giới có các nghiên cứu liên quan đến hành vi quản trị lợi nhuận với mức độ bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư Sở dĩ, tác giả đề cập đến mức độ bảo vệ lợi ích của nhà đầu tư là bởi vì trong nền kinh tế hiện nay, các nhà quản lý thường quan tâm đến lợi ích của mình như việc hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch, hay thăng tiến trong công việc, đó là động lực thúc đẩy các nhà quản lý có hành vi quản trị lợi nhuận để đạt được lợi ích Và để đảm bảo cho lợi ích của các nhà đầu tư trong việc sử dụng các thông tin trên báo cáo tài chính được chuẩn xác thì các đơn vị có liên quan phải hoàn thiện, nâng cao các quy định, quy chế về tiêu chuẩn niêm yết trên sàn, giảm thiểu được mức

độ quản trị lợi nhuận

Các sàn niêm yết thiết lập ra các quy định về công bố thông tin mục đích