(luận văn thạc sĩ) phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện EA KAR, tỉnh đăk lăk

Mức độ đóng góp của sản xuất hồ tiêu trong phát triển kinh tế huyện 2.23 Một số tiêu chí đánh giá phương diện xã hội của sản xuất hồ tiêu của Phụ lục 2 Tình hình diện tích, dân số và mật

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐÀO HỮU HÒA

Đà Nẵng, Năm 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 3

6 Bố cục của đề tài 3

7 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 4

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN CÂY

HỒ TIÊU 7

1.1 KHÁI QUÁT VỀ CÂY HỒ TIÊU VÀ PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU 7

1.1.1 Cây hồ tiêu và đặc điểm kinh tế kỹ thuật của cây hồ tiêu 7

1.1.2 Khái niệm về phát triển cây hồ tiêu 10

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của phát triển cây hồ tiêu 10

1.2 NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU 13

1.2.1 Gia tăng quy mô sản xuất cây hồ tiêu 13

1.2.2 Gia tăng các yếu tố nguồn lực 14

1.2.3 Chuyển dịch cơ cấu trồng cây hồ tiêu 16

1.2.4 Nâng cao trình độ thâm canh sản xuất cây hồ tiêu 17

1.2.5 Hoàn thiện các hình thức tổ chức sản xuất 18

1.2.6 Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm cây hồ tiêu 19

1.2.7 Gia tăng kết quả, hiệu quả và đóng góp của cây hồ tiêu cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương 20

1.3 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU 23

1.3.1 Nhóm nhân tố thuộc về điều kiện tự nhiên: 23

24

25

1.4 KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG TẠI VIỆT NAM 28

1.4.1 Kinh nghiệm của huyện Thống Nhất tỉnh Đồng Nai 28

1.4.2 Kinh nghiệm của huyện Chư Sê tỉnh Gia Lai 30

1.4.3 Kinh nghiệm của huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị 31

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 33

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN EA KAR TỈNH ĐĂK LĂK 34

2.1 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN EA KAR 34

2.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên 34

2.1.2 Đặc điểm xã hội 42

2.1.3 Đặc điểm kinh tế 46

2.2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN EA KAR 53

2.2.1 Quy mô phát triển cây hồ tiêu 53

2.2.2 Quy mô các nguồn lực trong sản xuất cây hồ tiêu 56

2.2.3 Cơ cấu sản xuất cây hồ tiêu 61

2.2.4 Tình hình thâm canh sản xuất hồ tiêu 63

2.2.5 Các hình thức tổ chức sản xuất hồ tiêu 70

2.2.6 Thị trường tiêu thụ sản phẩm hồ tiêu 74

2.2.7 Gia tăng kết quả, hiệu quả và đóng góp của cây hồ tiêu cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương 78

2.3 ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU TRÊN ĐỊA

BÀN HUYỆN EA KAR 81

2.3.1 Những kết quả đạt được 81

2.3.2 Những tồn tại hạn chế 82

2.3.3 Nguyên nhân phát sinh tồn tại 84

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 85

CHƯƠNG 3 CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN EA KAR TRONG THỜI GIAN TỚI 86

3.1 CÁC CĂN CỨ XÂY DỰNG GIẢI PHÁP 86

3.1.1 Thị trường tiêu thụ hồ tiêu 86

3.1.2 Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội huyện Ea Kar đến năm 2020 87

3.1.3 Quan điểm, định hướng và mục tiêu phát triển cây hồ tiêu của huyện Ea Kar 87

3.2 CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN EA KAR TRONG THỜI GIAN TỚI 89

3.2.1 Phát triển quy mô sản xuất cây hồ tiêu 89

3.2.2 Tăng cường các nguồn lực cho phát triển cây hồ tiêu 90

3.2.3 Tăng cường thâm canh sản xuất cây hồ tiêu 94

3.2.4 Chuyển dịch cơ cấu trồng cây hồ tiêu 98

3.2.5 Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất 99

3.2.6 Liên kết trong sản xuất-tiêu thụ 102

3.2.7 Gia tăng kết quả và hiệu quả sản xuất hồ tiêu 103

3.3 MỘT SỐ KIẾN NGHỊ 104

3.3.1 Đối với Nhà nước 104

3.3.2 Đối với chính quyền địa phương 105

3.3.3 Đối với hộ nông dân sản xuất hồ tiêu 106

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 106 KẾT LUẬN 108 TÀI LIỆU THAM KHẢO 109 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ (BẢN SAO)

PHỤ LỤC……….………113

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

2.13 Giống và nguồn gốc giống hồ tiêu huyện Ea Kar năm 2013 63

2.15 Tình hình sử dụng nước tưới và các biện pháp tiết kiệm nước 66

2.17 Tỷ lệ (%) trang bị thiết bị trong sản xuất hồ tiêu năm 2013 69

2.18

Năng suất và tốc độ tăng năng suất hồ tiêu huyện Ea Kar từ

2.19

Biến động số cơ sở trồng, kinh doanh và chế biến hồ tiêu tại huyện Ea

Mức độ đóng góp của sản xuất hồ tiêu trong phát triển kinh tế huyện

2.23

Một số tiêu chí đánh giá phương diện xã hội của sản xuất hồ tiêu của

Phụ lục 2 Tình hình diện tích, dân số và mật độ dân số huyện Ea Kar 114

Phụ lục 11 Quy hoạch phát triển trồng cây lâu năm huyện Ea Kar đến năm 2020 119

DANH MỤC CÁC HÌNH

2.2 Cơ cấu lao động các ngành kinh tế huyện Ea Kar năm 2008

2.3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế huyện Ea Kar qua các năm 48

2.4 Tốc độ tăng trưởng về diện tích và năng suất hồ tiêu huyện Ea

2.5 Cơ cấu diện tích cây hồ tiêu phân theo xã/TT năm 2013 56 2.6 Tổ chức sản xuất hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar năm 2013 73

2.7 Sơ đồ các tác nhân chính tham gia chuỗi giá trị hồ tiêu tại

2.8 Sơ đồ các chức năng chính trong chuỗi giá trị hồ tiêu tại

2.9 Kênh tiêu thụ sản phẩm hồ tiêu huyện Ea Kar năm 2013 77

PL 6 Ảnh hưởng của cây che bóng đến nhiệt độ không khí trong

PL 7 Ảnh hưởng của cây che bóng đến ẩm độ không khí trong

PL 12 Bản đồ hiện trạng thích nghi cây hồ tiêu tỉnh Đăk Lăk 120

PL 13 Bản đồ quy hoạch phát triển nông nghiệp tỉnh Đăk Lăk đến

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong một thập niên gần đây, hạt tiêu Việt Nam nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường thế giới về sản lượng và tổng lượng xuất khẩu Xu hướng trên thị trường thế giới đang tiếp tục có những thuận lợi cho tiêu Việt Nam Theo báo cáo của Bộ NN&PTNT, năm 2013, xuất khẩu (XK) hồ tiêu cả nước ước đạt 134.000 tấn với kim ngạch đạt 899 triệu USD, tăng gần 15% về lượng và tăng hơn 13% về kim ngạch so với năm 2012 Theo Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam, hiện có khoảng 95% sản lượng hồ tiêu sản xuất trong nước để xuất khẩu đến hơn 80 quốc gia, vùng lãnh thổ, còn lại 5% là tiêu thụ nội địa Việt Nam có khoảng 15 doanh nghiệp xuất khẩu hồ tiêu ở vị trí đầu thế giới, chiếm trên 50% thị phần xuất khẩu Hiện nay, Hoa Kỳ và Singapore là các thị trường xuất khẩu tiêu

số 1 của Việt Nam, với kim ngạch liên tiếp đạt mức tăng trưởng cao, tiếp theo là các thị trường Ấn Độ, Hà Lan, Đức, UAE…[23]

Huyện Ea Kar có diện tích tự nhiên là 103.747 ha, trong đó đất đã sử dụng cho sản xuất nông nghiệp là 50.155 ha chiếm 48,34% Nhóm đất đỏ vàng chiếm diện tích lớn nhất có tầng đất dày trên 70 cm, kết cấu viên, độ xốp cao, thấm thoát nước tốt, đất giàu đạm và chất hữu cơ, được phân bổ trên diện rộng trong vùng và hầu hết diện tích đã khai thác trồng cây lâu năm như cây Điều, Hồ tiêu, Cao su, Cà phê, Chè; một số ít được khai thác trồng sắn, mía, thuốc lá, bông, đay, cói

Đến năm 2013 toàn huyện Ea Kar có 970 ha trồng cây hồ tiêu chiếm 12,47% tổng diện tích trồng cây hồ tiêu của tỉnh trong đó diện tích thu hoạch là

722 ha với sản lượng đạt 2.570 tấn Cây hồ tiêu là một trong ba loại

với cây cà phê và điều, là sản phẩm chủ yếu, chiếm hơn 20% giá trị từ sản xuất nông nghiệp, có tác động lớn đến phát triển kinh tế xã hội hàng năm của huyện Tuy nhiên việc phát triển cây hồ tiêu còn manh mún, nhỏ lẻ, công tác đầu tư thâm canh chưa đúng mức, kỷ thuật và kinh nghiệm trồng hồ tiêu của

các hộ nông dân còn hạn chế, chưa khai thác hết tiềm năng của của vùng Bên cạnh đó, phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar đang đứng trước những thách thức to lớn trong quá trình hội nhập kinh tế, đó là sự tăng nhanh không theo quy hoạch về diện tích; do chạy theo giá cả thị trường dẫn đến rừng bị tàn phá, đất bị thoái hoá; sản lượng tăng nhưng chất lượng sản phẩm chưa cao, sức cạnh tranh trên thị trường chưa đủ mạnh, hiệu quả kinh doanh mang lại chưa cao

Từ thực trạng phát triển cây hồ tiêu của huyện Ea Kar, thiết nghĩ việc nghiên cứu tình hình phát triển cây hồ tiêu, xác định hiệu quả kinh tế, tìm ra các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển cây hồ tiêu… Trên cơ sở đó, giúp định hướng phương thức canh tác tốt nhất nhằm phát huy lợi thế so sánh, nâng cao năng suất, sản lượng, chất lượng sản phẩm và tăng cao sức cạnh tranh trước mắt cũng như lâu dài Xuất phát từ thực tế đó, tác giả thực hiện nghiên cứu đề

tài: “Phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar, tỉnh Đắk Lắk”

2 Mục tiêu nghiên cứu

- Hệ thống hoá những vấn đề cơ bản về phát triển cây hồ tiêu

- Phân tích thực trạng phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar

- Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiến liên quan đến phát triển cây hồ tiêu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về không gian: Địa bàn huyện Ea Kar - tỉnh ĐăkLăk

- Phạm vi về thời gian: Dữ liệu thu thập để đánh giá thực trạng phát

triển sản xuất cây hồ tiêu: Từ năm 2008-2013

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu trên, đề tài sử dụng các phương pháp sau:

- Kế thừa các công trình nghiên cứu trước đó

- Thu thập thông tin

Tài liệu, thông tin được thu thập từ các nguồn khác nhau như: báo cáo của các ngành, các cấp, thu thập qua sách, tạp chí, báo có liên quan đến nội dung nghiên cứu đề tài

- Phương pháp thống kê, so sánh

Dựa trên các kết quả phân tích từng nội dung nghiên cứu, đánh giá một cách tổng hợp các vấn đề liên quan đến phát triển cây hồ tiêu

- Phương pháp chuyên gia

Tham vấn ý kiến các các chuyên gia nông nghiệp có kinh nghiệm trong công tác trồng, chăm sóc, thu hoạch, chế biến cây hồ tiêu để tìm hiểu thực trạng phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Eakar

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

- Đề tài góp phần đưa ra những căn cứ, những giải pháp cụ thể đáp ứng các yêu cầu bức thiết cho quy hoạch phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện EaKar

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể làm cơ sở để xây dựng chương trình khuyến nông, khuyến lâm, khuyến công nhằm hướng dẫn nông dân áp dụng những tiến bộ khoa học, công nghệ, góp phần tăng thu nhập, cải thiện đời sống nhân dân trong vùng;

6 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 3 chương

Chương 1: Những vấn đề chung về phát triển cây hồ tiêu

Chương 2: Thực trạng phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea

Kar, tỉnh Đăk Lăk

Chương 3: Các giải pháp phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea

7 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

- "Đề án qui hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn 2002 - 2005 tỉnh Đăk Lăk" Sở NN&PTNT (2003) Đề án đã xây dựng hệ thống cách

thức, biện pháp thực hiện quy hoạch trong đó đề cập đến việc chuyển đổi diện tích các loại cây trồng bao gồm cả cây hồ tiêu Đề án xác định lộ trình thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng giai đoạn 2002 – 2005 Chú trọng phát triển

hồ tiêu theo chiều sâu gắn với phát triển kinh tế Nghiên cứu này giúp tác giả

có thể đánh giá toàn diện về phát triển cây hồ tiêu, có cái nhìn tổng quan về việc sắp xếp, bố trí trồng cây hồ tiêu theo hướng bền vững [22]

- “Sử dụng tài nguyên đất và nước hợp lý làm cơ sở phát triển nông

nghiệp bền vững tỉnh Đắk Lắk”, Trần An Phong (2005), đã đưa ra kết luận:

“Bảo vệ môi trường gắn liền với phát triển bền vững trở thành một nội dung quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế xã hội của mỗi quốc gia” [20]

- “Nghiên cứu các giải pháp khoa học công nghệ về kinh tế xã hội để phát

triển vùng Tây Nguyên”, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên

(2006), đã xây dựng mô hình sản xuất bền vững các cây lâu năm chủ yếu ở Tây Nguyên như: cà phê, điều, tiêu vừa đem lại hiệu qủa kinh tế cao vừa bảo vệ môi trường; Xây dựng quy trình sản xuất bền vững các cây công nghiệp lâu năm chủ yếu ở Tây Nguyên như: cà phê, điều, tiêu; Đa dạng hoá cây trồng trong sản xuất, góp phần chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn ở Tây Nguyên [37]

-“Phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Chư Sê tỉnh Gia Lai” Luận

văn Thạc sĩ kinh tế- Nguyễn Đức Cường (2013), Đại học Kinh tế Đà Nẵng, đã chỉ

ra được thực trạng phát triển sản xuất cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Chư Sê, xác định được các nhân tố ảnh hưởng và đánh giá được hiệu quả trong việc phát triển cây hồ tiêu của huyện Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp và hướng đi mới trong việc thực hiện từ hộ nông dân đến cấp quản lý [8]

"Tác động của một số yếu tố chính đến thu nhập của hộ sản xuất hồ

kinh tế, Tác giả Nguyễn Ngọc Minh (2009), Đại học Kinh tế TP HCM Đề tài đã phân tích khá cụ thể các nhân tố ảnh hưởng như: Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội bao gồm cả thị trường giá cả, chính sách và chất lượng hồ tiêu thu hoạch, chế biến từ đó đề xuất một số giải pháp để góp phần nâng cao thu nhập cho hộ sản xuất hồ tiêu tại Đông Nam Bộ [18]

"Thực trạng sản xuất và tiêu thụ tiêu tại huyện Bù Đăng tỉnh Bình Phước"

luận văn Thạc sĩ kinh tế -Tác giả Lê Đình Quang (2007), Trường Đại học Nông lâm TP HCM; đã đánh giá hiệu quả kinh tế cho thấy mức năng suất bình quân vào năm khai thác là 2 tấn/ha với mức giá bán năm 2007 là 45.000 đồng/kg thì lợi nhuận của người trồng Tiêu đạt 47,7 triệu/ha [21]

Nhiều nghiên cứu tập trung vào các biện pháp nâng cao trình độ kỹ

thuật và áp dụng quy trình sản xuất tiên tiến như: Cục trồng trọt (2009) Hội

nghị đánh giá hiện trạng và bàn giải pháp phát triển cây hồ tiêu các tỉnh phía nam tháng 6/2009 Hay Phạm Kim Hồng Phúc và Nguyễn Văn A (2000) Hỏi đáp về kinh nghiệm trồng tiêu đạt năng suất cao, NXB Đà Nẵng 2000 [19]; Tài liệu hội nghị thường niên Hiệp hội hồ tiêu Việt Nam năm 2009 Thành

phố HCM ngày 7/5/2010 Chú trọng tới phòng chống bệnh cho cây tiêu đặc

biệt quan trọng như Cục bảo vệ thực vật (2007) Báo cáo tình hình sản xuất hồ

tiêu và ảnh hưởng của các loại dịch hại quan trọng tới sản xuất tại Việt Nam

tại hội thảo sâu bệnh hại tiêu và phương pháp phòng trừ tại Đắc Nông tháng

7/2007 Hay Ngô Vĩnh Viễn (2007) Báo cáo dịch hại trên hồ tiêu và biện

pháp phòng trừ tại hội thảo sâu bệnh hại tiêu và phương pháp phòng trừ tại

Đắc Nông tháng 7/2007 [38]

Nhìn chung các đề tài nghiên cứu tập trung phân tích và chỉ ra những thuận lợi và khó khăn trong việc phát triển hồ tiêu tại Việt Nam trong thời gian qua Tuy nhiên cho đến nay chưa có một công trình nghiên cứu nào về vấn đề phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar tỉnh Đắk Lắk Một số

vậy đề tài nghiên cứu của tác giả là không trùng lặp với các nghiên cứu trước đây Đề tài kế thừa và bổ sung cho nghiên cứu của mình nhằm đánh giá một cách toàn diện về phát triển cây hồ tiêu trên địa bàn huyện Ea Kar

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU 1.1 KHÁI QUÁT VỀ CÂY HỒ TIÊU VÀ PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU

1.1.1 Cây hồ tiêu và đặc điểm kinh tế kỹ thuật của cây hồ tiêu

a Giới thiệu cây hồ tiêu

Tiêu có tên khoa học là Piper nigrum L, họ Tiêu (Piperaceae) Có nguồn

gốc ở vùng Ghats miền tây Ấn Độ, ở đây có nhiều giống hoang dại mọc lâu đời sau đó được người Java (Indonesia) vào khoảng 600 năm sau công nguyên, cuối thể kỷ 12 Tiêu được trồng ở Mã lai Đến thế kỷ 18 Tiêu được trồng ở Srilanka và Campuchia Vào đầu thế kỷ 20 Tiêu được trồng nhiều nước nhiệt đới ở Châu phi như Congo, Madagusea, Nigievia, và ở Châu mỹ như Brazil, Mexico Tiêu được

du nhập vào Đông Dương từ thế kỷ 17 nhưng mãi đế thế kỷ 18 mới bắt đầu phát triển mạnh, khi một số người Hoa di dân vào vào Campuchia ở vùng dọc bờ biển Vịnh Thái Lan như: Konpong Trach, Kep, Kampot, và Tiêu vào Đông Bằng Sông Cửu Long qua cữa ngỏ Hà Tiên của tỉnh Kiên Giang rồi sau lan dần đến các tỉnh miền Trung như Quảng Trị, Gia Lai…

Hồ tiêu là cây công nghiệp lâu năm được trồng với mật độ dày 2.500 trụ/ha và là cây rất nhạy cảm với sâu bệnh Để đạt năng suất cao và có vườn tiêu khỏe cần thiết phải bón đầy đủ và cân đối N- P - K - phân hữu cơ Các nguyên tố dinh dưỡng trung, vi lượng cũng cần thiết đối với năng suất và chất lượng hạt tiêu

1.500-Trước những năm 1975, cả nước chỉ có khoảng 500 ha hồ tiêu với sản lượng ước chừng 500 tấn Từ năm 1997, diện tích hồ tiêu tăng liên tục, từ 9.800 ha lên 52.500 ha (2004) Diện tích hồ tiêu tập trung chủ yếu ở Đông Nam bộ (26.810 ha, 55%), Tây Nguyên (14.900 ha, 31%) và Duyên hải miền Trung (6.410 ha, 13%) Từ năm 2003 đến nay, Việt Nam trở thành nước sản

xuất, xuất khẩu hồ tiêu hàng đầu thế giới (chiếm 35% sản lượng và gần 50% thị phần thế giới) (VPA, 2013) Năng suất hồ tiêu trung bình cả nước đạt 2,4 tấn tiêu đen/ha, nhưng biến động lớn giữa các vùng trồng tiêu, từ 1,5-5 tấn /ha, cá biệt đạt trên 10 tấn/ha

tế kỹ thuật của cây hồ tiêu

Chu kỳ phát triển của cây hồ tiêu kéo dài khoảng 20 năm, trải qua hai thời kỳ, kiến thiết cơ bản và kinh doanh Thời kỳ kiến thiết cơ bản 2 năm, đòi hỏi phải có vốn đầu tư tương đối lớn Chất lượng đầu tư thời kỳ này quyết định năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế của cây hồ tiêu trong thời kỳ

kinh doanh sau này nói riêng và cả chu kỳ kinh tế của cây hồ tiêu nói chung

Cây hồ tiêu đòi hỏi qui trình kỹ thuật cao từ trồng, chăm sóc, khai thác sản xuất bảo quản và chế biến để đáp ứng yêu cầu của công nghiệp về mặt chất lượng Tất cả các khâu này đều đòi hỏi được đầu tư khá lớn cả về kỹ thuật, công nghệ và lao động có trình độ cao Cây hồ tiêu đòi hỏi trình độ thâm canh cao, đầu tư lao động sống và lao động có chất lượng

- Nước là yếu tố quan trọng nhất đối với Tiêu Ở giai đoạn ra tán, tiêu rất cần nước, cần ẩm độ để bộ rể phát triển và hoa kết quả Trồng tiêu đảm bảo năng suất cao thì phải thường xuyên tưới dặm cho tiêu Cần căn cứ lượng mưa mà tính toán lượng nước tưới nhiều hay ít Lượng mưa thích hợp là 2.000 – 3.000mm/năm, lượng mưa tối thiểu là 1800mm/năm Tiêu có thể chịu đựng được mùa khô nhưng không quá ba tháng (ở giai đoạn tiêu chín) muốn

có năng suất cao thì các tỉnh phía Nam tưới dặm trong các tháng nắng Tiêu cần mùa khô ngắn để ra hoa đồng loạt và chín tập trung Ẩm độ không khí thích hợp cho hoa tiêu thụ phấn là 75 – 90%

- Tiêu có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới nên đòi hỏi yêu cầu không khí nóng ẩm, nhiệt độ thích hợp nhất là 250

C – 270C, nếu ở nhiệt độ dưới 100

C hoặc trên 400C thì ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng và phát triển của tiêu

- Tiêu cần bóng râm ở giai đoạn con nhỏ, ở giai đoạn trưởng thành không cần bóng râm nhiều, do đó cần tỉa bớt các tán cây che bóng để ánh sáng lọt vào cho thoáng vườn cây và ngăn ngừa sâu bệnh

- Tiêu khi có gió lớn sẽ bị ngã ngọn, đổ cây, thụ phấn kém Do đó phải

có cây chắn gió đối với vùng gió nhiều Gió nhiều còn làm cho sự bốc hơi nước trong đất tăng lên, gây cho vườn tiêu bị khô và thiếu nước

- Tiêu có thể sinh trưởng và phát triển trên nhiều loại đất nhưng lý tưởng nhất là loại đất đỏ bazan, đất phù sa mới bồi và đất đồi tơi xốp, phải thoát nước tốt Đất có tầng canh tác sâu trên 80 – 100 cm, thủy cấp sâu cách mặt đất 2 m, thành phần cơ giới của đất nhẹ Tránh trồng tiêu ở đất cát khô, sét nặng, đất phèn, đất úng nước đất phải có hàm lượng màu cao trên 20% đạm (N), trên 1,5% cacbon (C), độ pH tốt nhất từ 5,6 – 6, độ dốc 3 – 20% bố trí theo đường đồng mức Cây hồ tiêu không chịu được độ mặn quá 3‰

- Tiêu là cây lâu năm, trồng một lấn cho thu hoạch nhiều năm Vì vậy việc chuẩn bị trồng phải làm kỹ càng Thời vụ trồng tiêu thay đổi qua các vùng trồng có khí hậu khác nhau Tuy nhiên trước khi trồng tiêu đòi hỏi phải

đủ độ ẩm, không bị ngập úng, có giàn che giảm bớt nắng gắt Thông thường tiêu được trồng vào đầu mùa mưa để giảm bớt công tưới Vùng miền Trung thường trồng vào tháng 8 – 9 (âm lịch) khi hết gió Lào và trời bớt nắng gắt Vùng Tây Nguyên trồng vào tháng 5 – 7, miền Đông Nam Bộ trồng vào tháng

4 – 8, miền Tây Nam Bộ trồng vào tháng 6 – 9

- Trồng tiêu cần phải bỏ ra một lượng vốn lớn và thời gian dài, do đó nên trồng những giống có tiềm năng, năng suất cao và hạn chế được sâu bệnh hại Hiện nay ở nước ta có nhiều giống tiêu có chất lượng tốt, năng suất cao như: Tiêu Vĩnh Linh (Quảng Trị), tiêu Phú Quốc, tiêu Lộc Ninh (Bình Phước)… Và một số giống tiêu nhập từ Campuchia, Indonesia có khả năng kháng được một số bệnh nhất định Biện pháp thâm canh nhanh chóng, rẻ tiền

và có hiệu quả rõ ràng nhất là công tác giống, cho nên việc chọn giống phẩm chất tốt, khả năng chống chịu được bệnh, thời tiết lại càng có ý nghĩa quan trọng trong quá trình đầu tư vào vườn tiêu

- Mật độ và khoảng cách trồng: Đối với choái (trụ, nọc) chết: trồng 2mx 2m: 2500 hố/ha Đối với choái sống: trồng 2m x 2,5m: 2.000 hố/ha hoặc 2,5m x 2,5m: 1.500 hố/ha [1], [5], [21]

1.1.2 Khái niệm về phát triển cây hồ tiêu

cả về số lượng và chất lượng nhằm

, có hiệu quả

Phát triển cây hồ tiêu bao gồm hai khía cạnh: phát triển sản xuất theo

chiều rộng và phát triển sản xuất theo chiều sâu Trong khi phát triển sản xuất

theo chiều rộng chú trọng tới quy mô như tăng diện tích, tăng thêm vốn, bổ

sung thêm lao động, mở mang thêm nhiều ngành nghề, xây dựng thêm những

xí nghiệp tạo ra những mặt hàng mới, và hầu như không tăng năng suất lao

động Phát triển sản xuất theo chiều sâu chú trọng về chất lượng của sự phát

triển, tức là nâng cao năng suất, nâng cao chất lượng sản phẩm, và hiệu quả sử dụng các nguồn lực [1]

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của phát triển cây hồ tiêu

a Về mặt kinh tế

(1) Tăng trưởng kinh tế địa phương và người kinh doanh hồ tiêu

Quá trình phát triển sản xuất hồ tiêu đảm bảo góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng kinh tế địa phương và người kinh doanh hồ tiêu Điều này đòi hỏi phải phát triển vững chắc các hoạt động sản xuất nhằm ổn định năng suất ở mức cao, gia tăng giá trị sản xuất và kim ngạch xuất khẩu hồ tiêu Hình thành các vùng sản xuất hồ tiêu tập trung, chuyên môn hóa với quy mô lớn, tạo ra

sự chuyển đổi cơ cấu sản xuất, chuyển dịch cơ cấu kinh tế một cách hợp lý, từ

đó góp phần phát triển kinh tế của địa phương

Phát triển sản xuất hồ tiêu trên cơ sở sử dụng các nguồn tài nguyên đất, nước và lợi thế về điều kiện tự nhiên nhằm đảm bảo mang lại hiệu quả kinh tế cho người sản xuất Điều này đòi hỏi người sản xuất phải sử dụng có hiệu quả các yếu tố sản xuất đầu vào nhằm nâng cao năng suất và chất lượng, hạ giá thành sản phẩm Phải xúc tiến các nỗ lực nhằm cải thiện và sử dụng các biện pháp kỹ thuật sản xuất hồ tiêu tiên tiến Nghiên cứu tác động các yếu tố đầu vào trong sản xuất hồ tiêu Đảm bảo duy trì và phát triển sản xuất hồ tiêu một cách ổn định

(2) Tăng sức cạnh tranh sản phẩm hồ tiêu trên thị trường

Sản xuất hồ tiêu chủ yếu dùng cho xuất khẩu Do vậy yêu cầu sản phẩm

hồ tiêu phải có chất lượng, sức cạnh tranh cao, được thị trường chấp nhận Do

đó sản xuất hồ tiêu phải đảm bảo các tiêu chuẩn, hồ tiêu phải được trồng đảm bảo về mặt môi trường Vì vậy đòi hỏi sản phẩm hồ tiêu từ khâu sản xuất, thu hoạch, bảo quản đến khâu chế biến phải đảm bảo các tiêu chuẩn đảm bảo sức khỏe cho người tiêu dùng, được thị trường chấp nhận Việc sản xuất hồ tiêu phải đảm bảo chất lượng và nâng cao giá trị sản phẩm Do vậy việc sản xuất phải được tiến hành một cách đồng bộ trên tất cả các khâu của chuỗi cung sản phẩm hồ tiêu, từ cung ứng các nguyên liệu đầu vào, quá trình sản xuất, cho đến khâu cuối cùng của quá trình tiêu thụ sản phẩm Có như vậy mới đáp ứng được yêu cầu của thị trường, tăng sức cạnh tranh, gia tăng sản lượng hồ tiêu tiêu thụ ở thị trường nội địa và kim ngạch xuất khẩu

b Về mặt xã hội

(1) Thu nhập và vấn đề phân hóa giàu nghèo trong phát triển hồ tiêu

Phát triển sản xuất hồ tiêu đảm bảo để cuộc sống của các cộng đồng địa phương, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, đồng bào tại chỗ, không bị ảnh

hưởng tiêu cực, rủi ro bởi sự phát triển hồ tiêu gây ra như mất mùa, biến động giá Đòi hỏi phải nâng cao thu nhập của người trực tiếp sản xuất hồ tiêu và các đối tượng liên quan Phải đảm bảo cuộc sống gia đình, cải thiện chất lượng cuộc sống người trồng hồ tiêu, góp phần xóa đói, giảm nghèo, giảm khoảng cách giàu nghèo Khắc phục tình trạng nợ nần làm ăn thua lỗ khi giá

hồ tiêu xuống quá thấp, mất mùa hoặc những rủi ro xảy ra khác

(2) Giải quyết việc làm, nâng cao trình độ học vấn, bình đẳng giới và bình đẳng giữa các dân tộc trong phát triển hồ tiêu

Phát triển sản xuất hồ tiêu nâng cao trình độ hiểu biết về kĩ năng cũng như trình độ chuyên môn, kỹ thuật của người lao động sản xuất hồ tiêu thông qua các khóa đào tạo, tập huấn, hướng dẫn kỹ thuật trồng trọt và công tác khuyến nông Đảm bảo ổn định và tạo ra việc làm cho người lao động, nhất là đối với người đồng bào tại chỗ, đồng bào dân tộc thiểu số, góp phần nâng cao trình độ học vấn của người lao động, thay đổi hành vi ứng xử của người dân đối với môi trường Phải tạo việc làm cho phụ nữ, tạo điều kiện cho họ phát huy vai trò của nữ giới, tạo ra sự bình đẳng giới, bình đẳng giữa các dân tộc trong cộng đồng, ổn định và hạn chế di dân tự do

c Về mặt môi trường

(1) Khai thác và sử dụng các tài nguyên đất và nước một cách hợp lý

Điều kiện tự nhiên, trong đó đất đai và nguồn nước là hai yếu tố quan trọng nhất và không thể thay thế được cho việc phát triển hồ tiêu Nó vừa là nguồn tài nguyên, vừa là môi trường sinh thái để phát triển sản suất hồ tiêu

Do vậy việc khai thác đất đai, nguồn nước để phát triển sản xuất hồ tiêu cần chú ý việc duy trì được chất lượng đất, chống xói mòn, rửa trôi, ô nhiễm và thoái hoá đất, phải chú ý bảo vệ nguồn nước, tránh khai thác một cách không

có qui hoạch, tự phát làm cạn kiệt nguồn nước phục vụ tưới hồ tiêu Phải đảm bảo cho hoạt động sản xuất hồ tiêu có thể phát triển liên tục Phải áp dụng các

biện pháp kỹ thuật canh tác hồ tiêu phù hợp nhằm duy trì và phục hồi khả năng sản xuất của đất đai cũng như cung ứng đầy đủ nguồn nước hiện tại cũng như trong dài hạn

(2) Bảo vệ môi trường sinh thái

Quá trình phát triển sản xuất hồ tiêu đòi hỏi phải chú trọng đến vấn đề bảo vệ môi trường sinh thái của vùng sản xuất hồ tiêu Phải duy trì được sự đa dạng và bền vững của môi trường sinh thái, tính toàn vẹn của môi trường sống, bảo toàn chức năng của các hệ thống sinh thái Cần đảm bảo việc sử dụng an toàn, hiệu quả ở mức tối thiểu các loại thuốc hoá học, các loại phân

vô cơ Vì vậy người sản xuất phải được chuyển giao những tiến bộ kỹ thuật sản xuất hồ tiêu để có thể áp dụng nó vào hoạt động sản xuất của mình Phải

áp dụng những tiến bộ công nghệ thân thiện với môi trường, không nên can thiệp quá sâu vào quá trình sinh trưởng tự nhiên của cây hồ tiêu [5], [18], [25], [26]

1.2 NỘI DUNG VÀ TIÊU CHÍ PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU

1.2.1 Gia tăng quy mô sản xuất cây hồ tiêu

Gia tăng quy mô sản xuất cây hồ tiêu là việc gia tăng diện tích trồng cây hồ tiêu, sản lượng và giá trị sản lượng sản xuất hồ tiêu: Sự gia tăng sản lượng nhờ sự gia tăng không gian sản xuất, nguồn lực huy động vào và năng suất cây hồ tiêu, tăng số lượng các nhà sản xuất hồ tiêu qua các năm theo chiều hướng năm sau cao hơn năm trước Gia tăng quy mô sản xuất cây hồ

* Nhóm tiêu chí đánh giá gia tăng quy mô sản xuất cây hồ tiêu

- Diện tích trồng hồ tiêu và sự gia tăng về diện tích

- Sản lượng và sự gia tăng sản lượng

- GTSX và sự gia tăng GTSX

1.2.2 Gia tăng các yếu tố nguồn lực

độ chính trị, trình độ văn hoá, nghiệp vụ và tay nghề Cần phải nâng cao kiến thức và khả năng lao động của người trồng hồ tiêu, xây dựng tác phong công nhân nông nghiệp cho người lao động hoạt động sản xuất hồ tiêu

c

Vốn trong nông nghiệp được biểu hiện bằng tiền của tư liệu lao động và đối tượng lao động, được sử dụng vào quá trình sản xuất hồ tiêu Trong nông nghiệp có thể được chia theo hình thái luân chuyển, hình thái biểu hiện, mục đích sử dụng hay theo sở hữu Nhu cầu vốn và sử dụng vốn luôn mang tính thời vụ và đầu ra sản phẩm luôn mang tính rủi ro, nên các biện pháp tạo vốn

và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn sẽ rất cần thiết để thúc đẩy phát triển sản

xuất hồ tiêu

d

-hồ tiêu, ứng dụng trình độ công nghệ và các biện pháp kỹ thuật mới vào quá trình hoạt động sản xuất chế biến hồ tiêu

- Hệ thống điện phục vụ nông nghiệp là tiền đề để thực hiện điện khí hoá nông nghiệp, cơ giới hoá và tự động hoá

- Sân phơi, lò sấy các kho chứa vật tƣ nông sản, khu chế biến, kho bảo quản … Những cơ sở hạ tầng này góp phần nâng cao chất lƣợng sản phẩm hồ tiêu và giảm tổn thất sau thu hoạch

* Nhóm tiêu chí đánh giá gia tăng các yếu tố nguồn lực

- Tình hình sử dụng đất

- Lao động và chất lƣợng lao động qua các năm

- Tổng số vốn đầu tƣ và mức đầu tƣ trên một đơn vị diện tích

- Số lƣợng và giá trị cơ sở vật chất kỹ thuật trong sản xuất hồ tiêu

1.2.3 Chuyển dịch cơ cấu trồng cây hồ tiêu

Cơ cấu cây trồng là tỷ lệ các loại cây trên một diện tích canh tác Tỷ lệ này một phần nào đó nói lên trình độ thâm canh sản xuất của từng vùng Tỷ lệ các loại cây trồng có sản phẩm tiêu thụ tại chỗ cao, sản phẩm có giá trị thấp chứng tỏ sản xuất ở vùng đó kém và ngược lại

Trong thực tế sản xuất thì mỗi cơ cấu cây trồng đều có ưu nhược điểm song sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng như thế nào để phù hợp với đặc điểm của vùng sản xuất, của một không gian thời gian nhất định và được người dân chấp nhận, mở rộng Cơ cấu cây trồng lựa chọn phải giải quyết được các yếu

tố quan trọng nhất trong sản xuất

Cơ cấu cây trồng mang tính lịch sử và xã hội nhất định Quá trình sản xuất cụ thể sẽ khác nhau bởi vì chúng có điều kiện tự nhiên, lịch sử và xã hội khác nhau Cơ cấu cây trồng luôn biến đổi theo xu hướng ngày càng hoàn thiện và phát triển thông qua sự chuyển hóa lẫn nhau từ cũ sang mới nhờ được thay thế bằng các giống mới, cơ cấu từ đơn điệu đến đa dạng hóa, từ hiệu quả thấp đến hiệu quả cao

Chuyển dịch cơ cấu cây trồng là một quá trình dài gắn liền với những tiến bộ khoa học kỹ thuật, không có một cơ cấu cây trồng nào có sẵn hoặc xuất hiện thay đổi cơ cấu cũ ngay lập tức Mà nó là một quá trình, quá trình này nhanh hay chậm phụ thuộc vào trình độ hiểu biết của các chủ thể quản lý, điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội

Chuyển đổi cơ cấu trồng hồ tiêu là quá trình thay đổi số lượng, tỷ trọng

về loại giống; số hộ canh tác hồ tiêu; diện tích trồng các loại giống cho năng suất cao, có khả năng kháng bệnh tốt; tăng giảm diện tích do chuyển đổi sản xuất giữa cây hồ tiêu với các loại cây trồng khác

* Nhóm tiêu chí đánh giá chuyển dịch cơ cấu trồng cây hồ tiêu

- Cơ cấu giống hồ tiêu qua các năm

- Mức và tỷ lệ tăng diện tích giống mới trong sản xuất

- Cơ cấu diện tích đất trồng các loại hồ tiêu qua các năm

1.2.4 Nâng cao trình độ thâm canh sản xuất cây hồ tiêu

Thâm canh nông nghiệp là tất yếu khách quan khi đất đai nông nghiệp ngày càng thu hẹp, nhu cầu nông nghiệp ngày càng tăng, khoa học công nghệ ngày càng phát triển nhờ áp dụng các tiến bộ KHCN vào SXNN như:

- Thuỷ lợi hoá giúp người canh tác chủ động tưới tiêu, kiểm soát được mùa vụ và nâng cao năng suất canh tác;

- Cơ giới hoá giúp tiết kiệm lao động không những khâu làm đất mà tất

cả các khâu như phun thuốc, thu hoạch, vận chuyển, sấy … đều có thể cơ giới hoá được;

- Hoá học hoá giúp kiểm soát sâu bệnh, cỏ dại, phân vi lượng và phân hoá học nhằm đem lại năng suất cao trong canh tác cây hồ tiêu;

- Điện khí hoá giúp giải quyết vấn đề động lực trong sản xuất hồ tiêu

và nâng cao chất lượng cuộc sống tại nông thôn;

- Sinh học hoá giúp tạo ra giống cây hồ tiêu năng suất chất lượng cao

- Ứng dụng công nghệ, kỹ thuật mới để nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí và hao hụt trong sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm Việc áp dụng KHCN và kỹ thuật mới được xem xét về tính tiến bộ, hiệu quả, loại hình, phương pháp, quy trình, thời gian thực hiện Bao gồm: Chọn tạo giống mới

có năng suất chất lượng cao, kỹ thuật bón phân tưới nước và phòng trừ sâu bệnh, kỹ thuật canh tác và thu hái, kỹ thuật chế biến

* Nhóm tiêu chí đánh giá trình độ thâm canh sản xuất cây hồ tiêu

- Tổng số vốn cố định trên đơn vị diện tích

- Giá trị công cụ máy móc trên đơn vị diện tích

- GTSX trên đơn vị diện tích

- Năng suất sản phẩm

1.2.5 Hoàn thiện các hình thức tổ chức sản xuất

Trong phát triển sản xuất cây hồ tiêu cần lựa chọn và hoàn thiện các hình thức tổ chức sản xuất tiến bộ Cần xem xét số lượng và sự gia tăng số lượng qua các năm, tỷ trọng và hiệu quả hoạt động của các hình thức tổ chức sản xuất Các hình thức tổ chức sản xuất cây hồ tiêu hiện nay bao gồm: Hộ sản xuất hồ tiêu, trang trại hồ tiêu, công ty, nông trường

a Hộ sản xuất hồ tiêu

Kinh tế nông hộ thực sự phát triển nhanh từ khi có chính sách giao quyền

sử dụng đất đến hộ gia đình Nhà nước cần tạo ra cơ chế thích hợp nhằm thúc đẩy loại hình này phát triển và kết hợp với nhiều loại hình phi nông nghiệp để tạo ra các hình thức phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán từng vùng nhằm phát huy lợi thế cộng đồng hạn chế nhược điểm sản xuất nhỏ manh mún

b Trang trại hồ tiêu

Là hình thức tổ chức sản xuất cao hơn kinh tế hộ gia đình, được hình thành

và phát triển trong thời kỳ công nghiệp hóa Quy mô sản xuất và vốn đầu tư lớn hơn Theo Thông tư số 27/2011/TT-BNN&PTNT ngày 13/4/2011 Quy định

về tiêu chí và thủ tục cấp giấy chứng nhận kinh tế trang trại, trang trại trồng trọt ở khu vực Tây Nguyên phải có mức hạn điền từ 2,1 ha và giá trị sản lượng hàng hóa đạt 700 triệu đồng/năm trở lên

c Nông trường hồ tiêu

Đây là hình thức tổ chức sản xuất lãnh thổ nông nghiệp ở mức độ cao Quy mô sản xuất tương đối lớn và tập trung, bộ máy tổ chức sản xuất khá hoàn chỉnh với đầy đủ các bộ phận chuyên trách được cơ cấu bao gồm các đội sản xuất trực tiếp là công nhân, nông dân Bộ máy gián tiếp và ban điều hành phụ trách các hoạt động về kỹ thuật, tài chính, chế biến và kinh doanh Mô hình này phát triển mạnh trong khoảng những năm đầu của thế kỷ 21 Đặc điểm của mô hình này là

từ khâu sản xuất đến chế biến kinh doanh tiêu thụ sản phẩm được tổ chức bài bản

và chuyên môn hóa Toàn bộ máy nông trường bao gồm trụ sở thường gắn với vùng sản xuất là vườn cây Ưu điểm gần nơi sản xuất, gần gũi với nông dân, công nhân nắm bắt tình hình sản xuất nhanh chóng và thực hiện hết các công đoạn từ sản xuất cho đến tiêu thụ

d Công ty

Trong những năm gần đây việc xây dựng các công ty sản xuất chế biến

hồ tiêu có xu hướng tăng lên Mô hình này là mô hình sản xuất hiện đại Ưu điểm của mô hình này là có thể quản lý sản xuất quy mô lớn có thể bao gồm nhiều nông trường sản xuất Kỹ năng sản xuất, chế biến, tiêu thụ được nâng lên Trụ sở công ty thường ở khu vực trung tâm kinh tế hoặc giao thông thuận lợi không nhất thiết phải bám sát vùng sản xuất

* Nhóm tiêu chí đánh giá hoàn thiện các hình thức tổ chức sản xuất

- Số lượng các hình thức tổ chức sản xuất tăng qua các năm

- Tốc độ tăng của số lượng các hình thức tổ chức sản xuất

1.2.6 Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm cây hồ tiêu

Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm cây hồ tiêu là quá trình mở rộng quy mô khách hàng cũng như sản lượng và giá trị sản phẩm cây hồ tiêu trên thị trường Quá trình này cũng là quá trình chiếm lĩnh thị trường bảo đảm và tăng dần thị phần của các nhà sản xuất hồ tiêu bằng nhiều biện pháp khác nhau

Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm cây hồ tiêu đòi hỏi phải có được các sản phẩm hồ tiêu có chất lượng cao, phong phú về chủng loại, có giá cả cạnh tranh, hình thành một hệ thống kênh thu mua và phân phối sản phẩm được tổ chức tốt có hiệu quả đi liền với công tác marketing tốt

Thông thường các kênh thu mua và phân phối ở Việt Nam rất đơn giản

và tự phát, thiếu tính chuyên nghiệp bài bản Do đó hạn chế rất nhiều tới khâu tiêu thụ sản phẩm Phần lớn sản phẩm hồ tiêu mới qua sơ chế

Việc chiến lĩnh và mở rộng thị trường xuất khẩu hồ tiêu phụ thuộc vào rất nhiều các yếu tố như: chất lượng sản phẩm, thương hiệu sản phẩm, nhu cầu của nước nhập khẩu, thị trường truyền thống, thị trường tiềm năng, một

số chính sách trong thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm,…

* Nhóm tiêu chí đánh giá phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm cây hồ tiêu

- Doanh thu và mức tăng doanh thu của sản phẩm hồ tiêu

- Thị phần và mức tăng thị phần của sản phẩm hồ tiêu trên thị trường

- Số lượng các nhà phân phối tham gia

1.2.7 Gia tăng kết quả, hiệu quả và đóng góp của cây hồ tiêu cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

Nâng cao kết quả sản xuất cây hồ tiêu thể hiện sự phối hợp các nguồn lực, các yếu tố sản xuất, thể hiện sự lớn mạnh tổng hợp về vốn, lao động, máy móc thiết bị công nghệ… Các nguồn lực này được tăng cường đầu tư đồng bộ thì kết quả sản xuất cây hồ tiêu như năng suất, sản lượng, GTSX ngày càng phát triển Trên cơ sở so sánh để xem xét hiệu quả về các mặt của việc sử dụng nguồn lực Đóng góp cho phát triển kinh tế địa phương thể hiện bằng sự gia tăng tỷ trọng GTSX hàng hóa của cây hồ tiêu trong GTSX của ngành nông nghiệp và trong GDP của địa phương [8], [23], [25]

Nhóm tiêu chí đánh giá việc gia tăng kết quả, hiệu quả và đóng góp của cây hồ tiêu cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

* Nhóm tiêu chí thể hiện kết quả sản xuất của cây hồ tiêu

- Giá trị sản xuất GO (Gross output) là toàn bộ giá trị của cải vật chất

và dịch vụ tạo ra trong một thời gian nhất định thường là một năm Đối với cây hồ tiêu là toàn bộ giá trị sản phẩm thu được trong một năm

n

j

QjPj GO

1

Q là khối lượng sản phẩm ; P là đơn giá sản phẩm

- Chi phí trung gian IC (Intermediary Cost), đây là chi phí của các nhân

tố bị tiêu hao trong một chu kỳ sản xuất kinh doanh Trong sản xuất hồ tiêu chi phí này bao gồm: chi phí về giống, phân bón, thuốc trừ sâu, nhiên liệu, chi phí vận chuyển, chi phí bảo dưỡng sửa chữa, các chi phí thuê mướn, chi phí dụng cụ và các chi phí khác

n

j j

VA = GO - IC

- Tổng chi phí sản xuất TC là toàn bộ chi phí cố định và biến đổi đầu tư trong một thời kỳ nhất định thường là 1 năm

TC = FC + VC

+ Chi phí biến đổi VC là những khoản chi phí thay đổi phụ thuộc vào

sự thay đổi của sản phẩm

+ Chi phí cố định FC là những khoản chi phí thay đổi về tổng số cho dù có sự thay đổi về hoạt động sản xuất kinh doanh trong một quy mô sản xuất nhất định

- Thu nhập hỗn hợp MI là một phần của giá trị gia tăng sau khi đã trừ

đi chi phí khấu hao tài sản cố định, thuế Như vậy thu nhập hỗn hợp bao gồm

cả công lao động gia đình

MI = VA - (A+T) – Lao động thuê (nếu có)

Trong đó: A là khấu hao TSCĐ

T là các khoản thuế phải nộp

* Nhóm tiêu chí thể hiện hiệu quả sản xuất của cây hồ tiêu

- Tỷ suất giá trị sản xuất theo chi phí Tgo là tỷ số giá trị sản xuất GO của sản phẩm với chi phí trung gian IC trên một đơn vị diện tích của một vụ

- Hiệu quả thu nhập/chi phí Chỉ tiêu này cho biết một đồng chi phí bỏ

ra thu đƣợc bao nhiêu đồng thu nhập

- Tỉ suất lợi nhuận (PCR) Nhằm đánh giá hiệu quả về lợi nhuận của chi phí đầu tƣ Nó đƣợc xác định bởi % của lợi nhuận so với tổng chi phí sản xuất

%100

x TC

P PCR

PCR: Tỉ suất lợi nhuận (%) P: Lợi nhuận

TC: Tổng chi phí

* Nhóm tiêu chí thể hiện đóng góp của cây hồ tiêu cho phát triển kinh

tế - xã hội của địa phương

- Tỷ lệ đóng góp của sản xuất hồ tiêu: Chỉ tiêu này thể hiện mối quan

hệ giữa giá trị sản lƣợng hồ tiêu sản xuất ra so với giá trị hàng hóa nông

nghiệp (hoặc GTSX của huyện) trong một năm

Gnn: Tổng giá trị sản lượng hàng hóa ngành nông nghiệp (GTSX của huyện)

1.3 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU

1.3.1 Nhóm nhân tố thuộc về điều kiện tự nhiên:

Cây hồ tiêu là loại cây công nghiệp nhiệt đới, sống lâu năm, đòi hỏi những điều kiện tự nhiên tương đối khắt khe Do đó những hiểu biết không đầy đủ về đặc tính sinh lý và yêu cầu sinh thái của từng giống hồ tiêu có thể gây ra những tổn thất rất lớn và kéo dài về mặt kinh tế Một số yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến phát triển cây hồ tiêu như: Chất lượng và độ cao của đất, khí hậu (nhiệt độ, ẩm độ, lượng mưa, gió ), nguồn nước

a Đất đai

Chất lượng đất ảnh hưởng rất lớn đến khả năng tăng và ổn định năng suất, tuổi thọ, chất lượng tiêu và vườn cây Đất đỏ bazan là loại đất thích hợp nhất để canh tác hồ tiêu Loại đất này có tầng phong hóa sâu, dễ thoát nước và giàu chất dinh dưỡng Hồ tiêu được trồng trên đất bazan có khả năng sinh trưởng tốt, năng suất cao, phẩm chất tốt Đất thích hợp cho phát triển hồ tiêu

là đất dễ thoát nước, có độ dốc dưới 200, không bị úng ngập đất dốc thoai thoải từ 5-100

tốt hơn đất bằng phẳng vì thuận lợi cho thoát nước Tầng canh tác dày trên 70cm, mạch nước ngầm sâu hơn 2m

b Khí hậu

Điều kiện khí hậu ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng và chất lượng

hồ tiêu Hồ tiêu là loại cây trồng ưa khí hậu nhiệt đới cao nguyên, nhiệt độ thích hợp từ 25oC đến 27oC, biên độ nhiệt độ giữa ngày và đêm cao, lượng mưa cả năm từ 2000mm đến 3000mm Ở những khu vực có lượng mưa phân

bố khá đều quanh năm, không có giai đoạn khô hạn tối thiểu rõ rệt thì không phù hợp cho cây hồ tiêu phát triển bình thường do cây khó phân hóa mầm hoa Khâu thu hái, chế biến cũng gặp không ít khó khăn Khí hậu có mùa khô hạn kéo dài từ tháng 11 đến đầu tháng 4 năm sau là điều kiện lý tưởng để thu hoạch, phơi sấy sản phẩm bảo đảm chất lượng tốt; đồng thời tạo điều kiện cho cây hồ tiêu phân hóa mầm hoa một cách triệt để, là cơ sở để đạt năng suất và chất lượng cao

c Nguồn nước

Nguồn nước tưới cùng với đất đai là hai yếu tố quan trọng đối với việc tăng năng suất và chất lượng sản phẩm hồ tiêu, tạo điều kiện cho cây hồ tiêu phát triển một cách bình thường Sự thiếu hụt nước, đặc biệt trong giai đoạn

từ khi cây hồ tiêu ra hoa, thụ phấn đến 3 - 4 tháng sau đó sẽ làm giảm sút năng suất và chất lượng hồ tiêu do hạt lép, kích cỡ và trọng lượng hạt nhỏ Như vậy, ngoài các tiêu chuẩn về đất đai, độ cao và điều kiện khí hậu, thì nguồn nước tưới cũng là một tiêu chuẩn rất quan trọng để lựa chọn và quy hoạch vùng trồng hồ tiêu

a Dân số

Dân số là tập hợp những con người đang sống ở một vùng địa lý hoặc một không gian nhất định, thường được đo bằng một cuộc điều tra dân số Kết quả điều tra dân số sẽ cho biết về kích cỡ dân số, độ tuổi, cấu trúc giới tính, tỷ

lệ tăng dân số và sự phát triển dân số cùng với điều kiện kinh tế - xã hội sẽ có ảnh hưởng đến chất lượng của nguồn nhân lực Ở vùng nông thôn quy mô dân

số lớn, tốc độ tăng tự nhiên và mật độ dân số cao thì chất lượng dân số sẽ thấp, lực lượng lao động có chất lượng kém, nên nguồn lực về lao động cho các ngành kinh tế hạn chế, trong đó có nông nghiệp

b Truyền thống

Truyền thống ảnh hưởng lớn đến quá trình sản xuất Truyền thống tốt đẹp góp phần tích cực phát triển sản xuất, xây dựng xã hội mới, con người mới Trong sản xuất hồ tiêu nếu truyền thống sản xuất lạc hậu sẽ kìm hãm nông nghiệp phát triển, vì sẽ gặp nhiều khó khăn trong quá trình áp dụng công nghệ, kỹ thuật tiến bộ vào sản xuất

c Dân trí

Dân trí là trình độ văn hóa chung của xã hội, hoặc đơn giản hơn là trình

độ học vấn trung bình của người dân: bao nhiều phần trăm biết đọc, biết viết; bao nhiêu phần trăm có trình độ học vấn cao Trình độ dân trí có ảnh hưởng lớn đến chất lượng nguồn nhân lực Đa số lao động nông nghiệp nói chung và sản xuất hồ tiêu nói riêng ở nông thôn thường có trình độ dân trí thấp hơn so với lao động các ngành khác, nên quá trình áp dụng công nghệ, kỹ thuật còn gặp nhiều khó khăn Khi trình độ dân trí được nâng lên sẽ thuận lợi trong thay đổi tập quán sản xuất lạc hậu và thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa sản xuất

a Tình hình nền kinh tế

Bất kỳ một nền kinh tế nào cũng có tính chu kỳ Ở trong mỗi giai đoạn nhất định, tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế luôn có những thay đổi sẽ ảnh hưởng đến tốc độ tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu sản xuất của các ngành, trong đó có nông nghiệp Quá trình tăng trưởng và phát triển của nền kinh tế trong hiện tại cũng có ảnh hưởng đến triển vọng phát triển của các nganh của nền kinh tế trong tương lai, nên phát triển sản xuất cũng sẽ chịu tác động của quá trình đó

b Thị trường

- Thị trường các yếu tố đầu vào của sản xuất hồ tiêu như thị trường

vốn, thiết bị và vật tư nông nghiệp, quyền sử dụng đất, khoa học và công nghệ Khi nền kinh tế nông nghiệp hàng hóa phát triển đòi hỏi phải phát triển các thị trường yếu tố đầu vào Tuy nhiên, do năng lực kinh tế và trình độ quản

lý mà nông hộ khó có thể thâm nhập về phía “trước” hoặc phía “sau” trên chuỗi sản xuất nông sản Vì vậy, Nhà nước phải có các thể chế để phát triển hiệu quả thị trường các yếu tố đầu vào nhằm giảm chi phí sản xuất, nhưng đồng thời Nhà nước kiểm soát thị trường này để giảm thiểu rủi ro đối với quá trình sản xuất

- Thị trường tiêu thụ nông sản

+ Quan hệ cung - cầu hồ tiêu

Đối với hồ tiêu, quan hệ về cung - cầu ngoài chịu tác động của giá hồ tiêu thế giới, còn chịu tác động của nhiều yếu tố Nếu cung về hồ tiêu thế giới tăng hơn cầu sẽ làm cho giá hồ tiêu giảm, dẫn đến giá hồ tiêu trong nước giảm Điều này sẽ có tác động xấu đến người sản xuất hồ tiêu Một yếu tố hết sức quan trọng liên quan đến cung - cầu hồ tiêu trên thế giới đó là các đối thủ cạnh tranh trong ngành hồ tiêu Các đối thủ cạnh tranh là những nước cùng sản xuất loại mặt hàng hồ tiêu trên thế giới, một số nước sản xuất lớn như Ấn

Độ, Indonesia ,… Khả năng phát triển hồ tiêu của những nước này sẽ ảnh hưởng rất lớn đến thị phần hồ tiêu của Việt Nam trên thế giới

+ Công tác xuất khẩu hồ tiêu

Đa số sản phẩm hồ tiêu của các nước sản xuất hồ tiêu hàng đầu trên thế giới đều được sử dụng cho mục đích xuất khẩu ra nước ngoài, tỉ trọng tiêu thụ nội địa thấp Do vậy, thị trường xuất khẩu có ý nghĩa sống còn đối với ngành

hồ tiêu Việc chiến lĩnh và mở rộng thị trường xuất khẩu hồ tiêu phụ thuộc vào rất nhiều các yếu tố như: chất lượng sản phẩm, thương hiệu sản phẩm,

nhu cầu của nước nhập khẩu, thị trường truyền thống, thị trường tiềm năng, một số chính sách trong thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm,…

- Theo quan hệ của chính sách đối với quá trình sản xuất, có thể phân thành các chính sách đầu vào (đầu tư, vật tư, trợ giá, khuyến nông ); các chính sách đầu ra (thị trường và giá cả, xuất - nhập khẩu ); các chính sách về

tổ chức quá trình sản xuất (đổi mới cơ cấu kinh tế nông nghiệp - nông thôn,

cơ cấu vật nuôi, cây trồng, cơ cấu quản lý, điều hành )

Trong nền kinh tế thị trường, mỗi chính sách mà Nhà nước sử dụng đều nhằm tác động vào phía cung hay phía cầu thị trường, nhưng cũng có chính sách có thể tác động lên cả hai phía Một chính sách được sử dụng để tác động lên phía cung thì phải có các biện pháp hạn chế phản ứng phụ lên phía cầu Vì vậy, một chính sách được ban hành cần xác định rõ nó là chính sách gì để có thể tạo ra cơ chế phối hợp giữa các chính sách

d Cơ sở hạ tầng nông nghiệp, nông thôn

Cơ sở hạ tầng nông nghiệp, nông thôn gồm giao thông đường bộ, đường thủy; hệ thống tưới tiêu, cấp thoát nước, điện, thông tin liên lạc , là nhân tố ngoại sinh của phát triển hồ tiêu nhưng có vai trò thúc đẩy nâng cao khả năng cạnh tranh và lợi thế so sánh của nông sản được sản xuất và tiêu thụ Phát triển giao thông, thủy lợi, thông tin liên lạc sẽ làm giảm chi phí trong sản

xuất và tiêu thụ nông sản Hoàn thiện hệ thống cấp điện, cấp thoát nước góp phần nâng cao được chất lượng cuộc sống ở nông thôn, tăng nhanh năng suất

hồ tiêu Do đó phát triển cơ sở hạ tầng nông nghiệp, nông thôn trở thành chính sách quan trọng tại các nước, đặc biệt là ở các nước đang phát triển nhằm thúc đẩy tăng trưởng sản xuất, xóa dần khoảng cách giữa nông thôn và

thành thị [3], [8], [10], [23]

1.4 KINH NGHIỆM PHÁT TRIỂN CÂY HỒ TIÊU CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG TẠI VIỆT NAM

1.4.1 Kinh nghiệm của huyện Thống Nhất tỉnh Đồng Nai

Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh, Đồng Nai là một trong 3 tỉnh có diện tích tiêu lớn nhất cả nước Đến nay, toàn tỉnh có diện tích trồng tiêu trên 9.000 ha, tăng gần 2.000 ha so với đầu năm 2013 Trong đó, các huyện có diện tích trồng tiêu tăng nhanh là Xuân Lộc, Long Khánh, Cẩm

Mỹ, Thống Nhất

quân từ 140.000 - 170.000 đồng/kg n

trồng tiêu Bà con nông dân chú trọng đầu tư, ứng dụng tiến bộ bộ khoa học kỹ thuật vào chăm sóc để kéo dài thời gian thu hoạch

Nhiều hộ nông dân trồng tiêu ở đây cũng đã mạnh dạn đầu tư lắp đặt hệ thống tưới tiết kiệm cho cây tiêu Sau một năm lắp đặt hệ thống tưới tiết kiệm cùng với

từ 700-800 triệu đồng/ha/năm

Theo số liệu của Trung tâm Khuyến nông huyện Thống Nhất, những năm trước, nông dân ở huyện đã mất trắng hàng trăm hécta tiêu do bị bệnh thối rễ chết nhanh

không thông thoáng, độ ẩm cao tạo điều kiện để nhiều loại nấm bệnh phát triển

Thống Nhất có trên 2.100 ha tiêu Hàng năm, diện tích trồng mới từ 100 - 200 ha

kỹ và

thời gian đầu tiêu vẫn tăng

-gấp hàng chục lần so với các loại cây trồng khác Chính vì vậy, ngay tại vùng đất không phù hợp, nông dân không nên trồng tiêu Đối với vườn tiêu dùng thân leo bằng trụ sống như xoan, gòn, vông, do cây trồng với mật độ dày, lại liên tục bị cắt tỉa cành nên việc cạnh tranh ánh sáng giữa chúng diễn ra rấ

-n chọ-n tại -nhữ-ng vườ-n tiêu khỏe, sau đó ma-ng về xử lí thuốc diệt

nấm bệnh Trụ tiêu cũng nên được xử lí mầm bệnh trước khi trồng nhằm hạn chế tình trạng tiêu không chết mà trụ đã chết [11]

1.4.2 Kinh nghiệm của huyện Chư Sê tỉnh Gia Lai

Huyện Chư Sê (tỉnh Gia Lai) có diện tích đất tự nhiên 135.098ha, trong

đó đất có khả năng sản xuất nông nghiệp 60.000ha, rất phù hợp với các loại cây công nghiệp dài ngày, đặc biệt là cây hồ tiêu Vào thập niên 80 của thế kỷ trước, hồ tiêu đã được người dân đưa về trồng và phát triển thành cây hàng hóa mang lại lợi nhuận cao

Ngay từ đầu khi đặt mục tiêu phát triển sản xuất hàng hóa, lãnh đạo huyện Chư Sê cũng đã xác định cây tiêu là một trong những cây trồng chủ lực

đi đầu trong việc tạo ra hàng hóa xuất khẩu UBND huyện Chư Sê và Hiệp hội Hồ tiêu Việt Nam cùng với các cơ quan chức năng khảo sát, đánh giá hiện trạng sản xuất và chế biến hồ tiêu, giúp xây dựng quy trình kỹ thuật chọn giống, trồng, thu hái, chế biến và bảo quản hồ tiêu, phát triển sản phẩm hồ tiêu bền vững

Đến nay, huyện Chư Sê có trên 3.000ha tiêu kinh doanh cho năng suất bình quân 6 tấn/ha/năm, chiếm 20% sản lượng hồ tiêu của cả nước, là huyện đứng đầu về năng suất, sản lượng cũng như chất lượng trong ngành hồ tiêu thế giới Tiêu Chư Sê đã được xuất sang 73 quốc gia và vùng lãnh thổ, qua mặt các nước có nghề trồng tiêu lâu đời như Ấn Độ, Indonesia, Malaysia…Thương hiệu hồ tiêu Chư Sê dần dần được khẳng định trên thị trường quốc tế

Từ những thành quả đạt được, ngày 14-8-2007, Cục Sở hữu trí tuệ thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ đã ký quyết định cấp giấy chứng nhận đăng

ký độc quyền nhãn hiệu tập thể số 86.138 cho thương hiệu “Hồ tiêu Chư Sê” Đây là thương hiệu đầu tiên dành cho những người nông dân Tây Nguyên, trong đó không ít hộ là đồng bào dân tộc thiểu số