nghiên cứu - trao đổi 34 tạp chí luật học số 5/2011 TS. Lê Thanh Thập * i sng l h thng cỏc hot ng sng ca cỏ nhõn hoc ca cng ng trong iu kin kinh t-xó hi nht nh. S hỡnh thnh v th hin ca li sng khụng ch trong lao ng sn xut m cũn th hin trong c cỏc hot ng khỏc ca con ngi nh hot ng chớnh tr, hot ng xó hi, hot ng t tng vn hoỏ, hot ng phỏp lut, hot ng th dc th thao Li sng va l sn phm ca iu kin kinh t-xó hi mang tớnh lch s, va phn ỏnh iu kin sng, hot ng v quan h xó hi thụng qua nhn thc, tỡnh cm, thúi quen, cỏch ng x, cỏch lm vic ca mi con ngi, mi tng lp, mi giai cp v mi cng ng dõn tc. Vỡ th, ni dung ca li sng bao gm cỏc yu t cu thnh nh phong cỏch t duy, trng thỏi tỡnh cm, c im ca quan h xó hi v thúi quen biu hin qua hnh vi. Thờm vo ú, hot ng ca con ngi l hot ng cú mc ớch nờn li sng ph thuc vo giỏ tr xó hi m con ngi hng ti, ph thuc vo s kt hp cỏc giỏ tr vt cht v giỏ tr tinh thn trong chớnh bn thõn hot ng ca con ngi. Li sng theo phỏp lut l biu hin v mt cht lng ca li sng, ú l, li sng cú s nh hng chớnh tr rừ rng; li sng cú t chc, k lut v trỏch nhim xó hi; li sng bo m s kt hp hi ho gia li ớch cỏ nhõn v li ớch xó hi. Do ú, ni dung ca li sng theo phỏp lut c th hin trờn cỏc mt sau õy: 1. Li sng theo phỏp lut l li sng c nh hng theo cỏc nguyờn tc ca phỏp lut: Nhõn o, dõn ch, cụng bng, bỡnh ng, cao v tụn trng cỏc quyn c bn ca con ngi, cao trỏch nhim xó hi H thng phỏp lut Vit Nam c xõy dng tuõn theo nguyờn tc nhõn o, dõn ch, cụng bng, bỡnh ng i vi mi cụng dõn; nguyờn tc ú khụng ch c th hin trờn cỏc vn bn phỏp lut m cũn c bo m bng phng thc sn xut vt cht v th ch xó hi. Trờn c s kinh t, xó hi v phỏp lut th hin cỏc giỏ tr nhõn o, dõn ch, cụng bng, bỡnh ng ó lm tin cho vic hỡnh thnh li sng c nh hng theo cỏc giỏ tr ú. Nhõn o l s quan tõm n con ngi, cao v tụn trng nhõn cỏch ca con ngi. Phỏp lut xó hi ch ngha tuõn th v quỏn trit mt cỏch trit nguyờn tc ú trong mi iu lut. T h thng cỏc vn bn phỏp lut c ban hnh, qua tuyờn truyn, giỏo dc v thc hin, ỏp dng phỏp lut, t tng nhõn o thm thu vo tim thc v ch o hnh vi ca mi ngi. Giỏ tr ú L * Ging viờn Khoa lớ lun chớnh tr Trng i hc Lut H Ni nghiªn cøu - trao ®æi t¹p chÝ luËt häc sè 5/2011 35 định hướng cho con người cách sống biết quan tâm đến người khác, biết đề cao và tôn trọng nhân cách của người khác. Thấm nhuần giá trị nhân đạo, pháp luật quan tâm và tạo mọi điều kiện để mỗi cá nhân được thể hiện mình, được tạo điều kiện để phát triển năng khiếu và tài năng, được tham gia vào các hoạt động xã hội một cách bình đẳng với người khác; được quan tâm, chăm sóc sức khoẻ và hưởng cuộc sống hạnh phúc. Pháp luật là những quy tắc ràng buộc hành vi của con người, để mọi người chung sống hạnh phúc với nhau, sống không làm hại đến người khác: “Mục đích cuối cùng của đời sống con người là hạnh phúc. Do đó, luật phải liên quan chủ yếu tới trật tự có trong hạnh phúc”. (1) Luật sống vĩnh cửu ở đời người là cầu phúc, tránh hoạ nên lối sống nhân đạo còn là lối sống khoan dung và giàu lòng nhân ái. Pháp luật quán triệt tính nhân đạo là pháp luật làm cho các giá trị đó được hiện hữu trong lối sống. Dân chủ với tư cách là thể chế chính trị, đó là quyền lực xuất phát từ nhân dân. Dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy con người hành động. Con người được sống và hoạt động một cách tự do mà dân chủ mang lại mới có điều kiện phát huy hết tài năng sáng tạo của mình. Một khi nhân dân thực sự là chủ và làm chủ mọi quyền lực xã hội sẽ khơi dậy một lối sống năng động, phát huy được sức sáng tạo của nhân dân trong các hoạt động và quan hệ xã hội. Vì thế, dân chủ phải được thể chế hoá bằng pháp luật và được pháp luật đảm bảo, đồng thời nó cũng là nguyên tắc chi phối lối sống của con người trong xã hội. Dân chủ xã hội chủ nghĩa là dân chủ theo pháp luật; trong hoạt động của mình, người dân được làm những gì mà pháp luật không cấm và các cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì mà pháp luật cho phép. Trong nền dân chủ đó sẽ tạo ra ý thức về sự công bằng, bình đẳng. Công bằng xã hội là phương thức để thoả mãn hợp lí những nhu cầu của các tầng lớp, các nhóm xã hội, các cá nhân xuất phát từ khả năng hiện thực của những điều kiện kinh tế-xã hội và vai trò của nhà nước trong giai đoạn lịch sử nhất định. Về nguyên tắc, chưa thể có sự công bằng nào được coi là tuyệt đối, trong chừng mực mà mâu thuẫn giữa nhu cầu của con người và khả năng hiện thực của xã hội đáp ứng nhu cầu còn chưa được giải quyết. Bởi vậy, mỗi thời đại và ở mỗi đất nước lại có sự đòi hỏi riêng về sự công bằng xã hội. Những mục tiêu cần thực hiện để bảo đảm công bằng xã hội là vô cùng rộng lớn, trong đó pháp luật tập trung vào những điểm chủ yếu: phải xử lí tốt mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi công dân; xoá bỏ mọi đặc quyền, đặc lợi; mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật… Nguyên tắc công bằng đòi hỏi sự áp dụng pháp luật phải như nhau không phân biệt kẻ sang người hèn, phải chí công vô tư, không được thiên vị; pháp luật phải là công cụ hữu hiệu nhất được mọi chủ thể trong xã hội tin tưởng và có khả năng bảo vệ cho mọi chủ thể. Dưới tác động của pháp luật, lối sống định chuẩn theo nguyên tắc công bằng được hình thành, được khuyến khích và bảo vệ. nghiên cứu - trao đổi 36 tạp chí luật học số 5/2011 ú l, trong cỏc hỡnh thc hot ng xó hi bit kt hp mt cỏch hi ho mi quan h gia quyn li v ngha v ca cỏ nhõn vi cỏ nhõn, gia cỏ nhõn vi cng ng; chng nhng cỏch sng cc b bn v, kộo bố kộo cỏnh, phe phỏi, to ra nhng c quyn, c li cho mt s ngi, khụng bit quan tõm n li ớch ca nhõn dõn, ca ngi lao ng v tỏc ng xu n xó hi. Ngi cú li sng cụng bng bao gi cng tụn trng chõn lớ, tụn trng phỏp lut v tụn trng li ớch ca ngi khỏc, vỡ th cụng bng luụn gn lin vi s bỡnh ng. Mc tiờu phỏt trin xó hi l to ra tin v kinh t, chớnh tr, xó hi thc hin quyn bỡnh ng thc s gia con ngi vi con ngi mang li hnh phỳc chõn chớnh cho con ngi. Do ú, li sng bỡnh ng l ni dung v cng l thuc tớnh ca li sng vn minh. Li sng ú c phỏp lut hng ti th ch hoỏ v bo v. Cỏc quyn c bn ca con ngi l nhng giỏ tr c nh nc ghi nhn, cng c bng cỏc quy phm phỏp lut v m bo cho cỏc giỏ tr ú c tha nhn vỡ li ớch chung. ú l cỏc quyn ca con ngi v chớnh tr, dõn s, kinh t, vn hoỏ v xó hi. Cỏ nhõn con ngi l giỏ tr v giỏ tr ú khụng tỏch khi giỏ tr ca loi. Khỏi nim quyn con ngi phn ỏnh giỏ tr ca cỏ nhõn con ngi t trong mi quan h vi mt nh nc nht nh. Vỡ th cỏc vn v cuc sng nh sc kho, nhõn phm, bt kh xõm phm v thõn th, ti sn cỏ nhõn, lng tõm, danh d c cao v m bo bng phỏp lut. Thụng qua phỏp lut v th ch xó hi, ý chớ ca giai cp tỏc ng n cỏ nhõn to ra mu ngi phự hp vi xó hi v giai cp ca mỡnh; qua ú khng nh trỏch nhim ca cỏ nhõn cụng dõn i vi nh nc v trỏch nhim ca nh nc i vi mi ngi dõn. cao v bo v quyn con ngi l l sng, chi phi hot ng sng ca con ngi trong mi lnh vc xó hi. 2. Li sng theo phỏp lut l li sng trong ú nhng nh chun theo phỏp lut c nhn thc tr thnh tri thc, tỡnh cm nh hng quan trng nht Mi ch xó hi u cú cỏc h chun v c ch iu chnh hnh vi, hon thin li sng. Trong cỏc h chun tham gia iu chnh hnh vi con ngi nh truyn thng, o c, thm m thỡ phỏp lut l h chun nh hng quan trng nht. H chun phỏp lut ũi hi mi cỏ nhõn trong cỏc hot ng ca mỡnh phi chp nhn cỏc quan h cho phộp v khụng c phộp. ú l nhng nh chun cng nh hng v bo m cho li sng v s phỏt trin nhõn cỏch theo xu hng lnh mnh. H thng phỏp lut tin b ly vic hỡnh thnh nhõn cỏch tớch cc, phong phỳ lm hng xỏc lp cỏc nh chun. H nh chun phỏp lut khụng phi l h thng cụng c tr dõn m ch yu l lm hỡnh thnh nhng phm cht cụng dõn ly h chun ỳng - sai lm thc o giỏ tr. Nh nc phỏp quyn to c s phỏp lớ cho vic ny sinh cỏc mi quan h v quyn, trỏch nhim, ngha v gia con ngi vi con ngi, iu ú cng cú ngha l to iu kin cho li sng theo phỏp lut hỡnh thnh. Li sng theo phỏp lut l li sng ca nhng nghiªn cøu - trao ®æi t¹p chÝ luËt häc sè 5/2011 37 người hiểu biết và tôn trọng pháp luật. Bởi vì, pháp luật là yêu cầu của xã hội và hệ chuẩn mực xã hội đòi hỏi đồng thời nó xác định ranh giới cho hoạt động của mỗi cá nhân. Hiểu biết pháp luật là kết quả của quá trình nhận thức về pháp luật thông qua học tập, nghiên cứu, hoạt động và quan hệ pháp luật… Hiểu biết pháp luật bao gồm sự hiểu biết các tư tưởng, quan điểm, học thuyết về pháp luật; truyền thống pháp lí của dân tộc và nhất là quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lênin về bản chất và vai trò của pháp luật hiện hành, về quyền và nghĩa vụ của nhà nước, của các tổ chức xã hội và của công dân; khả năng cảm nhận, đánh giá được về tính hợp pháp hay không hợp pháp hành vi xử sự của con người trong xã hội. Sự hiểu biết các điều luật cụ thể trong các văn bản pháp luật là điều không thể thiếu của việc xác định trình độ hiểu biết pháp luật. Điều này có ý nghĩa to lớn để tạo ra thói quen sống và làm việc theo pháp luật. Nó không chỉ góp phần giải quyết những vấn đề có liên quan đến pháp luật một cách đúng đắn mà còn là cơ sở hình thành năng lực tư duy và kĩ năng vận dụng pháp luật phân tích thực tiễn và đưa ra các quyết định lựa chọn hành vi đúng đắn, chính xác, kịp thời phù hợp với yêu cầu của pháp luật. Tình cảm pháp luật là nhân tố quan trọng trong quá trình chuyển hoá, biến tri thức và sự định hướng giá trị pháp lí thành hành vi pháp luật đúng đắn. Tình cảm pháp luật vừa thể hiện tâm lí của chủ thể hành vi, vừa thúc đẩy hành vi pháp luật. Người thể hiện hành vi theo các chuẩn mực quy phạm pháp luật, khi có sự thấm nhuần về mặt ý thức sẽ nảy sinh cảm xúc về danh dự, nghĩa vụ, trách nhiệm từ đó theo đuổi chân lí và chính nghĩa, thực hiện hành vi pháp luật đúng đắn. Nếu không có tình cảm pháp luật chân xác thì không có hành vi pháp luật đúng đắn nên có thể hiểu, vì sao có người rất am hiểu cuộc sống và pháp luật nhưng vẫn vi phạm pháp luật. Tình cảm kết hợp với niềm tin lẽ sống sẽ đem lại cho hành vi của con người động lực to lớn. Tình cảm thuộc phạm trù ý thức, phản ánh hiện thực nhưng mang đặc trưng và sắc thái chủ thể rất sâu sắc. Phạm vi phản ánh của tình cảm mang tính lựa chọn cho nên chỉ những gì liên quan đến sự thoả mãn hay không thoả mãn nhu cầu hoặc động cơ của con người mới tạo ra tình cảm. Tình cảm nói lên thái độ của cá nhân, là thuộc tính bền vững, ổn định của nhân cách. Tình cảm nảy sinh và biểu hiện thông qua hành vi, vì thế nó là yếu tố bên trong thúc đẩy hành vi thể hiện lối sống của con người. Tình cảm pháp luật thể hiện thái độ của con người trước yêu cầu của pháp luật trong các quan hệ xã hội mà pháp luật điều chỉnh, sự vô cảm trong các vấn đề có quan hệ với pháp luật là lối sống không thể chấp nhận được. Chẳng hạn, thái độ thờ ơ, bao che, lảng tránh trước hành vi vi phạm pháp luật là sự vô cảm cần phải lên án để khuyến khích và xây dựng tình cảm pháp luật đúng đắn. 3. Lối sống theo pháp luật là lối sống thể hiện năng lực thực hiện pháp luật và hành vi pháp luật tích cực trong thực tiễn cuộc sống Năng lực là phẩm chất tâm lí nhân cách nghiªn cøu - trao ®æi 38 t¹p chÝ luËt häc sè 5/2011 của cá nhân dựa trên cơ sở tư chất nhưng chủ yếu được hình thành, phát triển và thể hiện trong hoạt động tích cực của mỗi người thông qua sự tiếp nhận giáo dục và rèn luyện. Muốn có năng lực trên một lĩnh vực hoạt động nào đó đòi hỏi phải có tri thức, tình cảm và kĩ năng nhất định trong lĩnh vực hoạt động đó. Hơn nữa, lối sống được thể hiện qua năng lực hành vi, cho nên có sự hiểu biết và tình cảm pháp luật đúng đắn chưa đủ mà lối sống theo pháp luật đòi hỏi phải có năng lực hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực pháp luật như năng lực thực hiện pháp luật, năng lực áp dụng pháp luật và hành vi pháp luật tích cực. Năng lực thực hiện pháp luật là năng lực chuyên biệt không thể thiếu trong nhân cách của con người sống trong môi trường xã hội nhà nước pháp quyền, nó thể hiện những phẩm chất cá nhân đáp ứng nhu cầu của lĩnh vực hoạt động thực hiện pháp luật. Thực hiện pháp luật là một trong các hình thức để thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước và trách nhiệm, nghĩa vụ công dân. Từ khi pháp luật xuất hiện và tham gia điều chỉnh hành vi con người thì hoạt động thực hiện pháp luật đã là hoạt động không thể thiếu. Vì thế, pháp luật không chỉ là công cụ quản lí xã hội sắc bén mà còn là hệ định chuẩn và hệ định chuẩn đó chỉ có thể phát huy được vai trò, giá trị của mình trong việc duy trì trật tự, tạo điều kiện cho xã hội phát triển lành mạnh khi pháp luật được tôn trọng và thực hiện trong cuộc sống. Nhà nước ban hành quy phạm pháp luật là mong muốn sử dụng chúng để điều chỉnh các quan hệ xã hội phục vụ mục đích, lợi ích của nhà nước, của xã hội và của công dân. Thực hiện pháp luật được thể hiện ở hành vi pháp luật, đó là hành vi hợp pháp của các chủ thể pháp luật. Điều đó có nghĩa là tất cả hoạt động của các cá nhân, các tổ chức được thực hiện phù hợp với quy định của pháp luật đều được coi là thực hiện các quy phạm pháp luật. Thêm vào đó, thông qua hoạt động thực hiện pháp luật cho phép làm rõ những hạn chế, những bất cập của hệ thống pháp luật thực định để từ đó có thể đưa ra những giải pháp hữu hiệu cho việc sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành và hoàn thiện cơ chế đưa pháp luật vào cuộc sống. Đồng thời với năng lực thực hiện pháp luật là năng lực áp dụng pháp luật do các cơ quan nhà nước và các nhà chức trách có thẩm quyền tiến hành nhưng nó ảnh hưởng tới lối sống chung của cả cộng đồng. Khi áp dụng pháp luật, để bảo đảm sự công bằng, bình đẳng, khách quan, chính xác thì mọi tình tiết phải được xem xét thận trọng dưới mọi giác độ và dựa trên cơ sở các quy định, yêu cầu của quy phạm pháp luật đã được xác định. Áp dụng pháp luật thiếu khách quan, không công bằng làm cho người dân thiếu tin tưởng ở pháp luật sẽ là điều kiện để nảy sinh lối sống theo “luật rừng”, gây tình trạng bất ổn cho xã hội. Lối sống phải được thể hiện thông qua hành vi, lối sống theo pháp luật được thể hiện thông qua hành vi pháp luật. Hành vi pháp luật là hành động có ý thức của con người diễn ra trong môi trường điều chỉnh nghiên cứu - trao đổi tạp chí luật học số 5/2011 39 ca phỏp lut. Hnh vi phỏp lut c xỏc nh bng quy phm phỏp lut nờn trong mi trng hp cỏc hnh vi phỏp lut ch cú th l hnh vi hp phỏp hay khụng hp phỏp. Hnh vi phỏp lut tớch cc phi l hnh vi hp phỏp. Hnh vi phỏp lut tớch cc l biu hin ca vn hoỏ phỏp lut, ú l ng x theo phỏp lut, ng x bng phỏp lut v ng x mt cỏch cú vn hoỏ. ng x theo phỏp lut, ng x bng phỏp lut thỡ xó hi no cng cú, xó hi no cng u phi thc hin nhng vic thc hin phỏp lut c tin hnh mt cỏch t nhiờn, nn np, hon ton t nguyn v chun mc quy phm phỏp lut c i x nh giỏ tr o c thỡ ch cú xó hi ó t ti s phỏt trin cao. Khi hnh vi phỏp lut cha tr thnh vn hoỏ ng x thỡ phỏp lut hin ra mt cỏch trn tri v ch thun tuý l cụng c mang tớnh cht cng bc. Ngi vi phm phỏp lut nu cú b sa li phỏp lut thỡ cng cha chc ó thy ht ti li v tớnh cht nguy him trong hnh vi ca mỡnh. Thm chớ, ngay c nhng ngi c phỏp lut bo v, cú th cng cha chc ó nhn ra l cụng bng m phỏp lut cú trỏch nhim phi bờnh vc. Trong quan h phỏp lut khụng th t do la chn m ch cú tuõn th, phc tựng. Con ngi cú hnh vi phỏp lut tớch cc l ngi chp hnh phỏp lut mt cỏch t nguyn. Thc hin s cng bc ca phỏp lut mt cỏch t nguyn nghe qua cú v nh mõu thun nhng ú li l bn cht ca hnh vi phỏp lut mang giỏ tr vn hoỏ, biu hin ca li sng vn minh. Xõy dng hnh vi phỏp lut cho cỏc thnh viờn tr thnh li sng tớch cc trong cng ng, ngoi vic giỏo dc nõng cao ý thc phỏp lut cng cn phi cú mụi trng xó hi cụng khai, dõn ch. Trong cng ng, l cụng bng, s bỡnh ng u c mi ngi tụn trng, cú c ch kim tra, giỏm sỏt vic thi hnh phỏp lut cht ch, nghiờm minh. Hot ng trong c ch ú, tuy l bt buc nhng khi ó tr thnh thúi quen mi ngi t giỏc tuõn th s mt i cm giỏc bt buc, ú l hnh vi tuõn th phỏp lut trờn c s nhn thc c tớnh tt yu khỏch quan. Mi cỏ nhõn khi t ỏnh giỏ v hnh vi x s ca mỡnh trong phm vi iu chnh ca cỏc quy phm phỏp lut cú th xut hin nhng cm xỳc nh xu h, bun, lo lng hoc trng thỏi xỳc ng trc hnh vi th hin ý thc chp hnh phỏp lut mt cỏch ỳng n, nghiờm minh, lm ny sinh ý mun noi theo. Trong th ch xó hi phỏt trin lnh mnh, cú c hnh vi ng x phỏp lut tớch cc phi cú s hiu bit ti thiu cỏc giỏ tr phỏp lut, phi cú lũng tin vo s ỳng n, cụng minh ca phỏp lut. T s hiu bit v nim tin, biu th thỏi ỳng n vi phỏp lut, ú l ng v phớa phỏp lut, bo v phỏp lut; cú thỏi ng tỡnh v ý thc chp hnh phỏp lut; khụng ng tỡnh v lờn ỏn nhng hnh vi vi phm phỏp lut, to thúi quen sng v lm vic theo phỏp lut./. (1).Xem: Samuel Enoch Stumpf, Lch s trit hc v cỏc lun , Nxb. Lao ng, H Ni, 2004, tr. 579. . và xây dựng tình cảm pháp luật đúng đắn. 3. Lối sống theo pháp luật là lối sống thể hiện năng lực thực hiện pháp luật và hành vi pháp luật tích cực trong. để nảy sinh lối sống theo “luật rừng”, gây tình trạng bất ổn cho xã hội. Lối sống phải được thể hiện thông qua hành vi, lối sống theo pháp luật được