Quận, huyện, phường nơi không tổ chức HĐND vẫn có nhiệm vụ lập và quyết định dự toán ngân sách nhà nước trên địa bàn; dự toán thu chi ngân sách địa phương, báo cáo UBND cấp trên trực tiế
Trang 1ts nguyÔn thÞ thu hµ * gày 16/01/2009, Uỷ ban thường vụ
Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số
724/2009/NQ-UBTVQH12 về danh sách gồm
67 huyện, 32 quận (chiếm 16,58 % số quận,
huyện của cả nước) và 483 phường (chiếm
37,15%) trên 10 tỉnh, thành phố không tổ
chức hội đồng nhân dân (HĐND) 10 tỉnh,
thành phố thí điểm gồm Lào Cai, Vĩnh Phúc,
Hải Phòng, Nam Định, Quảng Trị, Đà Nẵng,
Phú Yên, Thành phố Hồ Chí Minh, Bà Rịa -
Vũng Tàu, Kiên Giang, trong đó Thành phố
Hồ Chí Minh là địa phương thí điểm nhiều
nhất với 5 huyện, 19 quận và 259 phường
Việc tiến hành thí điểm không tổ chức
HĐND huyện, quận, phường dựa trên một số
văn bản sau:
- Nghị quyết Hội nghị trung ương 5 khoá
X về đẩy mạnh cải cách hành chính, nâng
cao hiệu lực, hiệu quả quản lí của bộ máy
nhà nước (tháng 7/2007)
- Nghị quyết của Quốc hội số
26/2008/NQ-QH12 ngày 15/11/2008 về thực hiện thí điểm
không tổ chức HĐND huyện, quận, phường
- Nghị quyết của Uỷ ban thường vụ
Quốc hội số 724/2009/NQ-UBTVQH12 ngày
16/01/2009 về danh sách huyện, quận, phường
của các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương
thực hiện thí điểm không tổ chức HĐND
huyện, quận, phường
- Nghị quyết của Uỷ ban thường vụ
Quốc hội số 725/2009/NQ-UBTVQH12 ngày
16/01/2009 điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND và Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và quy định nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy của UBND huyện, quận, phường nơi không
tổ chức HĐND huyện, quận, phường
- Nghị định của Chính phủ số 27/2009/NĐ-CP ngày 19/3/2009 về sửa đổi, bổ sung Nghị định của Chính phủ số 107/2004/NĐ-CP ngày 01/4/2004 quy định số lượng phó chủ tịch và
cơ cấu thành viên UBND các cấp
- Thông tư của Bộ nội vụ số 01/2009/TT-BNV ngày 19/3/2009 hướng dẫn trình tự, thủ tục
bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức chủ tịch, phó chủ tịch, uỷ viên UBND huyện, quận, phường nơi không tổ chức HĐND
- Thông tư của Bộ nội vụ số 02/2009/TT-BNV ngày 19/3/2009 hướng dẫn triển khai thực hiện thí điểm không tổ chức HĐND huyện, quận, phường
Uỷ ban thường vụ Quốc hội đã thông qua nghị quyết điều chỉnh nhiệm vụ, quyền hạn của HĐND tỉnh, thành phố và quy định nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy của UBND quận, huyện, phường nơi không tổ chức HĐND Theo đó, quận, huyện, phường nơi không tổ chức HĐND vẫn là một cấp ngân sách nhưng là cấp ngân sách không hoàn chỉnh
N
* Giảng viên Học viện hành chính
Học viện chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh
Trang 2Quận, huyện, phường nơi không tổ chức
HĐND vẫn có nhiệm vụ lập và quyết định
dự toán ngân sách nhà nước trên địa bàn; dự
toán thu chi ngân sách địa phương, báo cáo
UBND cấp trên trực tiếp để trình HĐND
quyết định; phân bổ dự toán ngân sách cấp
mình; điều chỉnh dự toán ngân sách địa
phương trong trường hợp cần thiết; quyết
định các chủ trương, biện pháp triển khai
thực hiện ngân sách và báo cáo UBND, cơ
quan tài chính cấp trên trực tiếp kết quả phân
bổ và giao dự toán ngân sách địa phương;
lập quyết toán thu chi ngân sách địa phương,
báo cáo UBND cấp trên trực tiếp để trình
HĐND phê chuẩn
Tại những nơi tổ chức thí điểm, HĐND
tỉnh thành phố trực thuộc trung ương sẽ giám
sát hoạt động của UBND, tòa án nhân dân,
viện kiểm sát nhân dân huyện, quận; khi xét
thấy cần thiết có thể bãi bỏ một phần hoặc
toàn bộ nghị quyết trái pháp luật của HĐND
thị trấn và xã thuộc huyện; giải tán HĐND
thị trấn và xã thuộc huyện trong trường hợp
HĐND đó làm thiệt hại nghiêm trọng đến lợi
ích của nhân dân và trình Uỷ ban thường vụ
Quốc hội phê chuẩn trước khi thi hành
1 Đánh giá kết quả thực hiện thí điểm
sau hơn một năm triển khai
* Những kết quả đạt được
Một là việc không tổ chức HĐND
quận, huyện, phường ở một số địa phương
đã làm cho bộ máy trở nên tinh gọn hơn,
giảm bớt tầng nấc, một phần tiết kiệm biên
chế, tiết kiệm kinh phí Về cơ bản, mô hình
thí điểm không làm thay đổi nhiều cơ cấu
tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của UBND
đồng thời vẫn duy trì được hiệu quả hoạt
động quản lí nhà nước
Hai là khi không còn HĐND cấp quận,
huyện, phường, việc bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm chức danh chủ tịch, phó chủ tịch và các uỷ viên UBND cùng cấp tương ứng chuyển sang quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Quy trình phê chuẩn nhân sự được giảm gọn, rút ngắn thời gian, tạo thuận lợi cho công tác điều động, luân chuyển cán bộ; nâng cao trách nhiệm, tăng thẩm quyền tự quyết cho chủ tịch UBND cấp trên trong việc chọn lựa cán bộ Có thể thấy việc thực hiện quy trình bổ nhiệm các chức danh chủ tịch, phó chủ tịch, uỷ viên UBND huyện, quận, phường so với quy trình trước đây do HĐND cùng cấp bầu nhanh và gọn hơn, do
có sự chỉ đạo, lãnh đạo chặt chẽ, thường xuyên của cấp uỷ, đề cao trách nhiệm của người đứng đầu trước khi giới thiệu cấp trên xem xét bổ nhiệm Chủ tịch UBND, người đứng đầu UBND, chịu trách nhiệm trước cấp trên trực tiếp về cấp phó và thành viên uỷ ban Điều này cũng tạo điều kiện cho sự điều hành tập trung của cơ quan hành chính cấp trên với cấp dưới và thuận lợi hơn cho việc điều động, luân chuyển cán bộ
Mặt khác, công tác cán bộ đã có điểm mới, đó là, với các chức danh UBND quận, huyện, phường, việc bổ nhiệm cán bộ không nhất thiết là người của địa phương
Ba là đã bước đầu giảm được một số quy
trình, thủ tục hành chính, giảm tải một số lượng đáng kể các văn bản nghị quyết của HĐND, phù hợp với mục tiêu cải cách hành chính
Trang 3Bốn là khi không tổ chức HĐND quận,
huyện, phường, thẩm quyền của UBND và
chủ tịch UBND trong hoạt động quản lí trên
các lĩnh vực của địa phương được nâng lên,
nhất là trong việc điều hành ngân sách và
cung cấp dịch vụ công, góp phần tăng tính
chủ động cho UBND
* Hạn chế, bất cập
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc
thí điểm không tổ chức HĐND quận, huyện,
phường ở một số địa phương cũng xuất hiện
một số bất cập
Một là khi không tổ chức HĐND quận,
huyện, phường, công tác giám sát đối với
hoạt động của UBND, toà án nhân dân, viện
kiểm sát nhân dân quận, huyện và UBND
phường không còn thường xuyên, chặt chẽ
như trước đây Một số địa phương thực hiện
thí điểm lúng túng trong việc tìm kiếm
phương thức bảo đảm quyền đại diện, quyền
làm chủ của người dân thay thế cho vai trò
của HĐND trước đây Đối với tổ chức Mặt
trận Tổ quốc (MTTQ) và các đoàn thể khác
ở địa phương, do chưa có những quy định
cụ thể nhằm điều chỉnh cơ chế giám sát nên
hiệu quả giám sát hạn chế Có những vấn đề
do MTTQ và các đoàn thể phát hiện nhưng
lại không có điều kiện và cơ chế đề xuất kiến
nghị đối với cơ quan có thẩm quyền giải
quyết Rõ ràng, chúng ta vẫn chưa có cơ chế
giám sát, kiểm tra hữu hiệu để thay thế chức
năng giám sát của HĐND đối với hoạt động
của UBND và các cơ quan tư pháp, nhất là
giám sát việc chi tiêu ngân sách nhà nước ở
địa phương, một trong những nhiệm vụ
quan trọng vào bậc nhất mà tất cả các cơ
quan phải thực hiện
Hai là khi còn HĐND quận, huyện,
phường, do gần với địa bàn dân cư nên những vấn đề ở cơ sở được HĐND quận, huyện, phường nắm bắt nhanh, kịp thời và chính xác hơn nên trong các cuộc tiếp xúc cử tri và các kì họp HĐND, việc trả lời ý kiến, kiến nghị của cử tri và chất vấn của đại biểu HĐND được kịp thời và sát thực tế hơn Vướng mắc đặt ra tại các địa phương thực hiện thí điểm hiện nay là khâu tiếp nhận ý kiến của nhân dân Nếu như trước kia, vấn
đề này thuộc thẩm quyền giải quyết của HĐND quận, huyện, phường thì nay chưa có đơn vị nào đứng ra làm đầu mối tiếp nhận, tổng hợp dẫn đến tồn đọng kéo dài
Trong khi đó, đối với đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, do vừa ở xa địa bàn, số lượng đại biểu có hạn và chủ yếu là đại biểu kiêm nhiệm, đồng thời do kéo dài nhiệm kì nên việc tiếp xúc và trả lời cử tri cũng bị hạn chế
cả về số lượng và thời gian Các kì họp của HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương,
do hạn chế về thời gian và điều kiện giám sát UBND, toà án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân các huyện nên không chất vấn trực tiếp đối với các cơ quan này thay cho HĐND huyện được như trước đây HĐND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương do phải
“gánh” thêm phần việc của HĐND quận, huyện, phường nhưng không được bổ sung thêm cán bộ nên cũng gặp nhiều khó khăn
Ba là khi không còn HĐND quận, huyện,
phường thì tức là không còn các kì họp của HĐND quận, huyện, phường, cử tri sẽ không
có điều kiện theo dõi, giám sát hoạt động
Trang 4của HĐND, UBND và các cơ quan nhà
nước ở địa phương thông qua các phương
tiện thông tin đưa tin trực tiếp về các kì họp
HĐND Đây là một trong những vấn đề cơ
bản được đặt ra Quyền làm chủ của nhân
dân được thể hiện trên nhiều khía cạnh,
trong đó, việc theo dõi, giám sát các kì họp
của HĐND ở cơ sở là kênh quan trọng để
nhân dân nắm bắt thông tin và qua đó thể
hiện quyền làm chủ của mình
Bốn là liên quan đến việc bầu hội thẩm
toà án nhân dân quận, huyện, trước đây do
HĐND quận, huyện bầu, tuy nhiên hiện nay
việc này là do HĐND tỉnh bầu Vấn đề đặt ra
là hầu hết các đại biểu HĐND tỉnh không
biết rõ nhân sự mà chỉ tin vào sự giới thiệu
của Uỷ ban MTTQ tỉnh và toà án nhân dân
tỉnh đề bầu Vậy thì chất lượng nhân sự cũng
khó mà có thể đánh giá được khi bản thân
các đại biểu HĐND cũng không biết rõ về
các đối tượng mình sẽ lựa chọn
Mặt khác, trong khi tình hình giải quyết
khiếu nại tố cáo và yêu cầu cải cách tư pháp,
tăng thẩm quyền xét xử cho toà án nhân dân
cấp huyện đang đặt ra nhiều vấn đề và không
ít bức xúc chưa được giải quyết, việc không
tổ chức HĐND huyện có ảnh hưởng nhất
định tới quá trình kiểm tra, giám sát, nhất là
giám sát hoạt động của các cơ quan tư pháp
trên địa bàn Không tổ chức HĐND cấp
huyện đã để lại một khoảng trống tương đối
lớn trong hoạt động giám sát, trong công tác
thẩm tra… Trước đây, công tác giám sát
hoạt động của các cơ quan tư pháp huyện do
HĐND huyện thực hiện Khi không tổ chức
HĐND huyện, nhiệm vụ này được giao cho
HĐND tỉnh Tuy nhiên, bộ máy HĐND tỉnh
và văn phòng vẫn giữ nguyên, nên mỗi kì họp, thường trực và ban pháp chế HĐND tỉnh chỉ có thể giám sát tại một số huyện chứ không thể giám sát tất cả các cơ quan tư pháp của các huyện
Năm là một số quan điểm cũng lo ngại
cơ chế bổ nhiệm với việc tập trung khá lớn quyền hạn của chủ tịch UBND cấp trên trong việc chọn lựa cán bộ cấp dưới, nếu quy định không chặt chẽ và không có cơ chế ràng buộc trách nhiệm thì có thể xảy ra hiện tượng chạy chức, chạy quyền, thiết lập "ê kíp" cục bộ, địa phương chủ nghĩa
Sáu là tại các huyện thực hiện thí điểm,
hoạt động của HĐND xã, thị trấn được giao cho UBND huyện chỉ đạo nhưng do chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể nên việc điều hành còn nhiều lúng túng, bất cập Số lượng HĐND cấp xã lớn, kì họp thường tập trung vào khoảng thời gian nhất định nên phần lớn không có lãnh đạo, đại diện UBND huyện
dự, thiếu sự định hướng của cấp trên trong đường hướng chỉ đạo phát triển kinh tế-xã hội… Bên cạnh đó, công tác phối hợp giám sát thực hiện các chủ trương, nghị quyết của cấp tỉnh với cấp xã cũng gặp nhiều khó khăn, do số lượng cán bộ chuyên trách của các ban HĐND tỉnh còn quá mỏng HĐND tỉnh chưa thể nối dài cánh tay tới tất cả các
cơ sở Việc tiếp nhận và xử lí ý kiến, kiến nghị của cử tri trên địa bàn cũng nhiều khi không được thực hiện
2 Một số đề xuất, trao đổi
Qua xem xét, đánh giá những kết quả đạt được cũng như những vấn đề đặt ra khi
Trang 5không tổ chức HĐND quận, huyện, phường
ở một số địa phương, chúng tôi có một số ý
kiến như sau:
Thứ nhất, HĐND là cơ quyền lực nhà
nước ở địa phương, cơ quan đại diện cho
tiếng nói của nhân dân ở địa phương Rõ
ràng, không tổ chức HĐND tức là bỏ đi một
thiết chế dân chủ, thiết chế đưa chủ trương,
đường lối của Đảng vào cuộc sống, bỏ đi
một diễn đàn quan trọng phản ánh ý chí,
nguyện vọng của nhân dân và tiếng nói tập
trung của Mặt trận, các đoàn thể nhân dân ở
địa phương Thời gian thí điểm của chúng ta
chưa nhiều, trong khi đó, một số ý kiến đánh
giá rằng bỏ HĐND khiến cho quyền đại
diện, quyền làm chủ của nhân dân được tăng
cường, theo chúng tôi là chưa đủ căn cứ
khoa học, không logic Dân chủ, có thể bằng
hai cách, dân chủ trực tiếp và dân chủ gián
tiếp Thông qua những lá phiếu của mình,
mỗi người dân sẽ bầu ra những đại biểu cho
mình, đại diện cho tiếng nói của mình trong
cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương
Vấn đề này không phải chỉ ở Việt Nam thực
hiện, mà ở hầu hết các nước, nhân dân đều
bầu ra những đại biểu đại diện cho tiếng nói
của mình ở địa phương Hội đồng dân cử là
cơ quan có thẩm quyền giám sát hoạt động
của thị trưởng, tỉnh trưởng Theo định kì, hội
đồng dân cử sẽ họp và mọi người dân đều có
quyền tham dự, chất vấn và nghe trả lời chất
vấn Tại các bang của Hoa Kỳ, ở từng thị
trấn của bang, đều có hội đồng dân cử Thậm
chí, hội đồng có thể họp vào buổi tối để
người dân dễ dàng và thuận lợi cho việc
tham dự cuộc họp
Thứ hai, việc giám sát hoạt động của
UBND quận, huyện, phường và các cơ quan
tư pháp quận, huyện sẽ thuộc về cơ quan nào? Một số ý kiến cho rằng cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân
ở địa phương phù hợp nhất là MTTQ và các thành viên MTTQ Đã đã từng có ý kiến cho rằng HĐND hoạt động hình thức thì hoạt động giám sát của tổ chức Mặt trận liệu có hình thức không? Hơn nữa, chức năng giám sát HĐND là chức năng giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước, có thể đình chỉ nếu phát hiện các sai phạm ở các quyết định của UBND, còn chức năng giám sát của MTTQ chỉ là chức năng giám sát của tổ chức chính trị-xã hội của nhân dân, chỉ được quyền kiến nghị Chính vì có bản chất khác nhau như thế nên nếu yêu cầu MTTQ thay thế hoạt động giám sát của HĐND thì sẽ có những bất cập, lúng túng
Thứ ba, mặc dù hoạt động của cơ quan
dân cử các cấp không theo thể thức cấp trên- cấp dưới nhưng rõ ràng, có hệ thống cơ quan dân cử ở cả 4 cấp thì hoạt động sẽ đồng bộ;
bỏ đi một tầng nấc trung gian là HĐND quận, huyện và HĐND phường thì tất yếu hoạt động sẽ khó khăn hơn
Thứ tư, có ý kiến cho rằng không tổ
chức HĐND quận, huyện, phường sẽ giảm bớt đầu mối, giảm số lượng biên chế… nhưng thực chất sẽ phải tăng cường nhân lực và cơ sở vật chất cho cấp tỉnh rất nhiều
Cụ thể, các ban HĐND tỉnh phải tăng số lượng trưởng, phó ban chuyên trách, tăng chuyên viên…
Trang 6Thứ năm, theo một số ý kiến, bước đầu
thực hiện thí điểm cho thấy sự lãnh đạo của
cấp uỷ Đảng đối với hoạt động của UBND
huyện, phường trực tiếp hơn, theo chúng tôi,
nhận định như vậy là chưa xác đáng Bởi lẽ,
thí điểm hay không thí điểm đều không ảnh
hưởng đến sự lãnh đạo trực tiếp của cấp uỷ
Đảng đối với hoạt động của UBND cùng
cấp Theo cương lĩnh và điều lệ của Đảng thì
không chỉ UBND mà HĐND, UBMTTQ và
tất cả các tổ chức chính trị-xã hội đều dưới
sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy cùng cấp
Không thể nói vì HĐND, vì cơ quan đại diện
cho nguyện vọng và ý chí của nhân dân mà
sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy đối với
UBND bị hạn chế Thực tiễn đã cho thấy khi
tất cả các tổ chức trong hệ thống chính trị
đều hoạt động tốt thì vai trò lãnh đạo trực
tiếp và toàn diện của cấp ủy cùng cấp đối với
cả hệ thống chính trị càng được khẳng định
Theo chúng tôi, thời gian thực hiện thí
điểm là quá ngắn để đánh giá một cách
khách quan, toàn diện và cũng chưa lường
hết được những vấn đề phức tạp, vướng mắc
có thể phát sinh Các chính sách luôn có độ
trễ, không thể chỉ một năm đã đánh giá được
đúng hay sai, điều đó chưa đủ để xem xét
một cách toàn diện một công việc hệ trọng,
nhạy cảm Do vậy, cần tiếp tục thí điểm
thêm một thời gian nữa, giữ nguyên số lượng
các tỉnh, thành phố hiện đang thí điểm để từ
đó có thêm cơ sở lí luận, thực tiễn để đánh
giá chính xác chủ trương mới
Xã hội càng phát triển, càng văn minh thì
quyền làm chủ của mỗi người dân càng được
nâng lên Thành công của công tác thí điểm
không đơn thuần là mọi việc thông qua báo cáo đánh giá đều tốt, đều trôi chảy và thuận lợi, càng không phải là việc chỉ cảm nhận theo xu thế để đồng tình ủng hộ hay không đồng tình ủng hộ Vấn đề quan trọng là qua đánh giá để thấy cái được, cái chưa được; cái
có thể được và cả những cái không thể được Hơn tất cả là thông qua thí điểm để thấy được những yếu kém trong quản lí điều hành của chính quyền các cấp, xác định rõ nguyên nhân là do thiết chế của bộ máy có vấn đề hay do quá trình tổ chức thực hiện chưa tốt? Trên cơ sở đó, nếu vì sự tồn tại của HĐND với vai trò là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân
mà thiết chế bộ máy chính quyền hiện nay
có vấn đề thì phải có đầy đủ cơ sơ để lí giải đồng thời đề xuất hướng cải cách để có một thiết chế mới tiến bộ hơn Nếu không phải
do thiết chế bộ máy thì chắc chắn là do quá trình tổ chức thực hiện chưa đúng và chưa tốt Nếu như vậy thì cần phải nghiêm túc và thẳng thắn rút kinh nghiệm để thực hiện cho đúng và cho tốt
Việc tổng kết để đưa ra những nhận định đánh giá liên quan đến thiết chế của bộ máy chính quyền của nhân dân, vì nhân dân là vấn đề hệ trọng Bởi vậy, bất luận ở cấp độ nào cũng không thể chủ quan duy ý chí Cần phải hết sức thận trọng trước một việc hệ trọng và nhạy cảm chính là một trong những vấn đề mà Chỉ thị số 31-CT/TW của Bộ chính trị Ban chấp hành trung ương Đảng ngày 12/03/2009 đã yêu cầu trước khi tiến hành thực hiện thí điểm không tổ chức HĐND huyện, quận và phường./