Nếu phản biện xã hội được pháp luật hoá sẽ tạo ra được cơ chế pháp lí hữu hiệu giúp Nhà nước và xã hội ta đạt được ít nhất bốn mục tiêu cơ bản của quản lí nhà nước và quản lí xã hội sau:
Trang 1PGS.TS NguyÔn V¨n §éng *
1 Phản biện xã hội - đối tượng điều
chỉnh của pháp luật
1.1 Khái niệm "phản biện xã hội" và tư
tưởng pháp luật về phản biện xã hội
Trước hết, về khái niệm "phản biện xã
hội", không nên đồng nhất từ "phản biện"
với việc nhận xét luận văn thạc sĩ, luận án
tiến sĩ, trong đó có khen, có chê Trong trường
hợp này, "phản biện xã hội" là "sự phản ứng
mang tính phủ định trên tinh thần xây dựng,
góp ý của xã hội đối với chính sách, pháp
luật của nhà nước" Nói cách khác, đó là sự
phê phán, phê bình của xã hội dựa trên
những căn cứ khoa học đối với chính sách,
pháp luật của nhà nước để nhà nước xem
xét, nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc những
hạt nhân hợp lí rồi sửa đổi hay bổ sung, thậm
chí huỷ bỏ dự thảo chính sách, pháp luật
hoặc chính sách, pháp luật đang thi hành
Với ý nghĩa như vậy thì trong "phản biện
xã hội" không có chỗ dành cho "lời khen"
mà chỉ có chỗ cho "lời chê" Nhưng điều quan
trọng ở đây là ai "chê", "chê" cái gì, “chê”
như thế nào và "chê" nhằm mục đích gì?
Đó là những vấn đề nhận thức quan trọng mà
chúng ta cần giải quyết trước khi nói tới tư
tưởng pháp luật về phản biện xã hội
Ngay trong cụm từ (hay khái niệm)
"phản biện xã hội" đã chỉ ra chủ thể của
phản biện là bất cứ cá nhân, tổ chức nào
trong xã hội Đối tượng của phản biện, theo
chúng tôi là chính sách, pháp luật của nhà
nước vừa ở giai đoạn đang được soạn thảo
(hay đang được xây dựng), vừa trong giai đoạn đang được thực thi Cơ sở của phản biện là những căn cứ lí luận và thực tiễn liên quan đến xuất phát điểm để xây dựng chính sách, pháp luật; đối tượng tác động của chính sách, pháp luật và hậu quả của việc thực thi chính sách, pháp luật Mục đích của phản biện trong giai đoạn soạn thảo (hay xây dựng) chính sách, pháp luật là giúp cho các nhà hoạch định chính sách, pháp luật nhìn ra được những hậu quả tiêu cực sẽ đem đến cho
xã hội nếu như chính sách, pháp luật được thông qua và đưa ra áp dụng trong xã hội, để
họ có những phương án ứng phó có hiệu quả Còn ở giai đoạn thực thi chính sách, pháp luật thì phản biện nhằm thông tin (thông báo) cho các cơ quan có thẩm quyền của nhà nước biết về những hậu quả xấu đang đem đến cho xã hội từ việc thực thi toàn bộ hay một phần chính sách, pháp luật
để cơ quan nhà nước có thẩm quyền kịp thời sửa đổi hay bổ sung hoặc bãi bỏ toàn bộ hay một phần chính sách, pháp luật đó
- Trước khi xác định được "phản biện xã hội" là đối tượng điều chỉnh của pháp luật thì phải có tư tưởng pháp luật về phản biện xã hội mà muốn có tư tưởng pháp luật về phản biện xã hội thì trước hết cần có tư duy pháp
lí mới (nhận thức pháp lí mới) về phản biện
xã hội mà tinh thần cơ bản của nó là coi phản biện xã hội không chỉ là hiện tượng
* Giảng viên chính Khoa hành chính-nhà nước Trường Đại học Luật Hà Nội
Trang 2chính trị-xã hội, mà còn là hiện tượng chính
trị-xã hội-pháp lí; một thành tố quan trọng
của nền dân chủ và là một trong những phương
pháp chủ yếu để thực hiện nền dân chủ trên
cơ sở pháp luật ở nước ta hiện nay, từ đó
thấy được sự cần thiết phải điều chỉnh bằng
pháp luật vấn đề phản biện xã hội
Từ cách hiểu về phản biện xã hội cũng
như mục đích, ý nghĩa của nó như đã nói ở
trên, có thể nhận thấy rằng nếu phản biện xã
hội được tiến hành có tổ chức, có lãnh đạo,
chỉ đạo và quản lí thì sẽ đem lại hiệu quả thiết
thực và ngược lại Do đó, phản biện xã hội
rất cần được điều chỉnh bằng pháp luật, được
định hướng và quản lí bằng pháp luật Nếu
phản biện xã hội được pháp luật hoá sẽ tạo ra
được cơ chế pháp lí hữu hiệu giúp Nhà nước
và xã hội ta đạt được ít nhất bốn mục tiêu cơ
bản của quản lí nhà nước và quản lí xã hội
sau: Một là thu hút được ngày càng đông đảo
quần chúng nhân dân tham gia tự giác và
tích cực vào quản lí nhà nước, quản lí xã hội
- biểu hiện quan trọng về bản chất của Nhà
nước ta, vốn là nhà nước của dân, do dân, vì
dân; Hai là bảo đảm cho công dân thực hiện
đúng đắn và đầy đủ quyền hiến định của
mình về việc tham gia quản lí nhà nước, quản
lí xã hội (Điều 53 Hiến pháp năm 1992); Ba
là giúp cho Nhà nước xây dựng và ban hành
được những chính sách và các văn bản quy
phạm pháp luật có tính khả thi cao, phù hợp
với ý chí và nguyện vọng của nhân dân; bốn
là phòng chống được kẻ xấu lợi dụng phản
biện xã hội để xuyên tạc, bôi xấu chính sách,
pháp luật hoặc kích động người khác làm trái
chính sách, pháp luật của Nhà nước
Tư tưởng pháp luật về phản biện xã hội
bao gồm hệ thống các quan điểm lí luận về
sự cần thiết phải điều chỉnh bằng pháp luật
các quan hệ xã hội liên quan đến phản biện
xã hội; mục tiêu, nội dung, phạm vi, mức độ
và phương pháp điều chỉnh pháp luật đó cũng như hình thức pháp lí thể hiện các quy phạm pháp luật về phản biện xã hội và phương hướng tiếp tục hoàn thiện pháp luật
về phản biện xã hội
1.2 Phạm vi và mức độ điều chỉnh pháp luật vấn đề phản biện xã hội
Để xác định được phạm vi và mức độ điều chỉnh bằng pháp luật các quan hệ xã hội liên quan đến phản biện xã hội thì cần thực hiện nhiều biện pháp khác nhau, trong đó, có hai biện pháp cơ bản sau đây:
Thứ nhất, khảo sát thực tế về những vấn
đề liên quan đến phản biện xã hội cần pháp luật hoá Việc khảo sát thực tế có thể được tiến hành bằng nhiều phương thức khác nhau như phỏng vấn (hỏi) trực tiếp đối tượng cần lấy thông tin, phát phiếu điều tra xã hội học cho những đối tượng điều tra xã hội học, trao đổi trực tiếp với những cá nhân có trách nhiệm trong bộ máy Đảng, bộ máy nhà nước và các
tổ chức chính trị-xã hội và những cá nhân khác Nội dung phỏng vấn hoặc phiếu điều tra
xã hội học hoặc cuộc trao đổi trực tiếp là những vấn đề quan trọng nhất liên quan đến phản biện xã hội cần pháp luật hoá Đối tượng phỏng vấn, phát phiếu điều tra xã hội học, trao đổi trực tiếp chủ yếu là các cơ quan, cá nhân
có trách nhiệm trong bộ máy Đảng, Nhà nước
và các tổ chức chính trị-xã hội Kết quả khảo sát cần được xử lí chi tiết, cụ thể, đầy đủ
Thứ hai, tiến hành tổng kết, đánh giá
việc thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước về tổ chức lấy
ý kiến của nhân dân nói chung, của các nhà quản lí, nhà khoa học và các chuyên gia nói riêng vào quá trình xây dựng và thực hiện
Trang 3chính sách, pháp luật của Nhà nước nhằm
đưa ra được những mặt ưu, khuyết để tìm
biện pháp phát huy hay khắc phục
1.3 Những vấn đề liên quan đến phản biện
xã hội cần được điều chỉnh bằng pháp luật
Theo chúng tôi, những vấn đề cơ bản liên
quan đến phản biện xã hội cần pháp luật hoá
có thể được phân chia thành các nhóm sau: 1)
Nhóm những vấn đề chung, gồm: a) Giải
thích các khái niệm cơ bản như "phản biện",
"phản biện xã hội", "chủ thể phản biện xã
hội", "khách thể phản biện xã hội", "nguyên
tắc phản biện xã hội", "nội dung phản biện xã
hội", "hình thức phản biện xã hội", "phương
pháp phản biện xã hội"…; b) Mục tiêu và tính
chất của phản biện xã hội; chủ thể và khách
thể của phản biện xã hội; nguyên tắc chung
của phản biện xã hội; căn cứ để phản biện xã
hội; nội dung, hình thức và phương pháp của
phản biện xã hội;…2) Nhóm các vấn đề liên
quan đến phản biện xã hội và việc xử lí kết
quả phản biện xã hội ở giai đoạn xây dựng
chính sách, pháp luật của Nhà nước Ở giai
đoạn này, cần xác định rõ, cụ thể quyền và
nghĩa vụ phản biện xã hội của cá nhân, tổ
chức trong xã hội; trình tự phản biện xã hội;
nội dung, hình thức, phương pháp phản biện
xã hội; nghĩa vụ của các cơ quan nhà nước và
cá nhân có thẩm quyền trong việc tiếp nhận,
tiếp thu và xử lí kết quả phản biện xã hội; cơ
chế bảo lưu ý kiến hợp lí của xã hội nhưng
chưa được cá nhân, cơ quan có thẩm quyền
tiếp thu và xử lí trong hiện tại;… 3) Nhóm
các vấn đề liên quan đến phản biện xã hội và
việc xử lí kết quả phản biện xã hội ở giai
đoạn thực thi chính sách, pháp luật của Nhà
nước Ở giai đoạn này, cần xác định rõ, cụ thể
quyền và nghĩa vụ phản biện xã hội của cá
nhân, tổ chức trong xã hội; trình tự phản biện
xã hội; nội dung, hình thức, phương pháp phản biện xã hội; nghĩa vụ của các cơ quan nhà nước và cá nhân có thẩm quyền trong việc tiếp nhận, tiếp thu và xử lí kết quả phản biện xã hội; cơ chế bảo lưu ý kiến hợp lí của
xã hội nhưng chưa được cá nhân, cơ quan có thẩm quyền tiếp thu và xử trong hiện tại;… 4) Nhóm các vấn đề liên quan đến những bảo đảm của Nhà nước và xã hội đối với phản biện xã hội, gồm: a) Trách nhiệm của Quốc hội, hội đồng nhân dân các các cấp, Chính phủ, uỷ ban nhân dân các cấp và các cơ quan nhà nước khác có liên quan trong việc tạo mọi điều kiện cần thiết để các cá nhân, tổ chức thực hiện đúng đắn và có hiệu quả quyền phản biện xã hội của mình đối với chính sách, pháp luật của Nhà nước ở giai đoạn xây dựng và thực hiện chúng; b) Trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các
tổ chức thành viên, của mọi cá nhân, tổ chức khác trong xã hội đối với việc thực hiện phản biện xã hội; 5) Nhóm các vấn đề về quản lí nhà nước đối với phản biện xã hội; việc khen thưởng và việc xử lí vi phạm pháp luật về phản biện xã hội, gồm: a) Nội dung quản lí nhà nước đối với phản biện xã hội; b) Vấn đề khen thưởng và xử lí những vi phạm pháp luật về phản biện xã hội; …
2 Pháp luật về phản biện xã hội - bộ phận mới của hệ thống pháp luật Việt Nam và việc tổ chức thực hiện
- Toàn bộ các quy phạm pháp luật về
phản biện xã hội hợp thành một hệ thống gọi là "hệ thống các quy phạm pháp luật về phản biện xã hội' (hay "hệ thống pháp luật
về phản biện xã hội") Các quy phạm pháp luật về phản biện xã hội cần được chứa
Trang 4đựng trước hết trong Hiến pháp và luật
phản biện xã hội và trong các văn bản quy
phạm pháp luật dưới luật khác, trong đó các
quy phạm của Hiến pháp và luật phản biện
xã hội là quan trọng nhất Những quy phạm
pháp luật này lại được chia thành từng
nhóm nhỏ điều chỉnh các quan hệ xã hội có
nội dung, tính chất, đặc điểm đồng nhất
được gọi là chế định luật
Cũng như các bộ phận pháp luật khác
trong hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay,
pháp luật về phản biện xã hội cũng được xây
dựng, củng cố, phát triển, hoàn thiện trên cơ
sở và phù hợp với bản chất, mục tiêu của chế
độ chính trị-xã hội xã hội chủ nghĩa và trình
độ phát triển của kinh tế, văn hoá, xã hội của
xã hội Bên cạnh đó, việc xây dựng, phát
triển và hoàn thiện pháp luật về phản biện xã
hội còn được tiến hành trên cơ sở tính toán
đầy đủ, toàn diện những tác động tích cực và
tiêu cực từ bên ngoài tới sự phát triển kinh
tế, chính trị, xã hội, dân chủ của nước ta
Trên tinh thần ấy, theo chúng tôi, cần bổ
sung trong Hiến pháp năm 1992 quyền và
nghĩa vụ của công dân về phản biện xã hội
đối với chính sách, pháp luật của Nhà nước
chứ không để một điều chung chung như
hiện nay (Điều 57) Bên cạnh đó, cần xây
dựng luật phản biện xã hội, quy định những
vấn đề cơ bản nhất và quan trọng nhất về
phản biện xã hội
Về đối tượng điều chỉnh, luật phản biện xã
hội cần quy định những vấn đề cơ bản và quan
trọng nhất về phản biện xã hội như đã nêu ở
trên Về phạm vi điều chỉnh, luật phản biện xã
hội quy định những vấn đề về phản biện xã hội
đối với chính sách, pháp luật của Nhà nước ở
giai đoạn xây dựng chính sách, pháp luật và
giai đoạn thực hiện chính sách, pháp luật Luật phản biện xã hội có thể được cấu tạo thành 8 chương sau: Chương 1 - Những quy định chung: Giải thích các khái niệm cần thiết; quy định mục tiêu, tính chất, nguyên tắc, chủ thể và khách thể của phản biện xã hội; căn cứ
để phản biện xã hội; nội dung, hình thức và phương pháp của phản biện xã hội; quyền và nghĩa vụ chung của cá nhân, tổ chức về phản biện xã hội; quyền và nghĩa vụ của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền đối với việc tiếp nhận, chọn lọc, tiếp thu và xử lí những phản biện của
cá nhân, tổ chức trong xã hội;… Chương 2 - Phản biện xã hội đối với chính sách, pháp luật
ở giai đoạn xây dựng chính sách, pháp luật; Chương 3 - Phản biện xã hội đối với chính sách, pháp luật ở giai đoạn thực hiện chính sách, pháp luật; Chương 4 - Trách nhiệm của Nhà nước đối với việc bảo đảm thực hiện sự phản biện xã hội; Chương 5 - Trách nhiệm của các tổ chức chính trị-xã hội đối với việc bảo đảm thực hiện sự phản biện xã hội; Chương 6 - Quản lí nhà nước về phản biện xã hội; Chương 7 - Khen thưởng và xử lí vi phạm; Chương 8 - Điều khoản thi hành
- Sau khi có được hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh phản biện xã hội thì vấn đề quan trọng nhất là tổ chức thực hiện chúng Thực tiễn cho thấy đối với bất cứ bộ phận pháp luật nào trong hệ thống pháp luật quốc gia nói chung thì công tác tổ chức thực hiện pháp luật luôn luôn là điều kiện tiên quyết để thực hiện pháp luật đó có hiệu quả trên phạm vi cả nước, trong tất cả các cấp, các ngành Thế nhưng, trong thời gian qua, công tác tổ chức thực hiện pháp luật chưa được quan tâm đúng mức và thường xuyên
Trang 5Công tác tổ chức thực hiện pháp luật về
phản biện xã hội bao gồm nhiều mặt hoạt
động nhưng theo chúng tôi, quan trọng nhất
là tuyên truyền, phổ biến, giải thích và giáo
dục pháp luật về phản biện xã hội
"Phản biện xã hội" và "pháp luật về phản
biện xã hội" là những vấn đề mới mẻ không
chỉ đối với hoạt động xây dựng pháp luật mà
còn trong công tác tuyên truyền, phổ biến, giải
thích và giáo dục pháp luật Bên cạnh đó, cũng
cần thấy được những đặc thù của "phản biện
xã hội" với tư cách là đối tượng điều chỉnh
mới của pháp luật và "pháp luật về phản biện
xã hội" là bộ phận mới trong hệ thống pháp
luật ở nước ta, từ đó đặt ra các yêu cầu, đòi hỏi
mới trong công tác tuyên truyền, phổ biến, giải
thích, giáo dục loại pháp luật này Bởi thế cho
nên bên cạnh những việc mà chúng ta vẫn thường
nói và ít nhiều đã, đang làm như đổi mới nội
dung, mở rộng hình thức, cải tiến phương pháp
tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật phù
hợp với từng đối tượng, từng vùng miền; mở
rộng thẩm quyền giải thích pháp luật chính
thức cho các cơ quan nhà nước khác ngoài Uỷ
ban thường vụ Quốc hội như hiện nay và nâng
cao chất lượng giải thích pháp luật không
chính thức;… thì một việc không thể không
làm là phải lựa chọn được những cán bộ có
năng lực và trình độ cao, am hiểu sâu rộng vấn
đề "phản biện xã hội" và "pháp luật về phản
biện xã hội" để tuyên truyền, phổ biến, giáo
dục pháp luật về phản biện xã hội
3 Phản biện xã hội và pháp luật về
phản biện xã hội - đối tượng nghiên cứu
của khoa học pháp lí Việt Nam hiện nay
Nghiên cứu phản biện xã hội là nhiệm vụ
của nhiều ngành khoa học như triết học, chính
trị học, xã hội học, luật học… theo xu hướng
hiện nay là kết hợp vừa phân ngành vừa liên
ngành Từ góc độ luật học (trong đó trọng tâm
là xã hội học pháp luật), việc nghiên cứu phản biện xã hội nhằm tìm ra quy luật vận động và phát triển của nó trong điều kiện dân chủ hoá
xã hội trên cơ sở pháp luật và xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, trên cơ sở đó phân tích, đánh giá mức độ yêu cầu (đòi hỏi) cần pháp luật hoá của những mặt (hay những phương diện, khía cạnh,…) của phản biện xã hội và kiến nghị với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về phản biện xã hội trong bối cảnh đổi mới, phát triển bền vững và hội nhập quốc tế ở nước ta hiện nay
Là hiện tượng chính trị-xã hội-pháp lí đặc biệt gắn liền với đời sống chính trị-xã hội-pháp luật, phản biện xã hội không ngừng vận động, biến đổi, phát triển và nảy sinh những yêu cầu mới, vấn đề mới cần được đáp ứng, giải quyết Vì vậy, pháp luật về phản biện xã hội cũng cần thường xuyên được sửa đổi, bổ sung, phát triển, hoàn thiện Nhiệm vụ chủ yếu và quan trọng nhất của khoa học pháp lí là nghiên cứu, phân tích, đánh giá đúng hiệu quả tác động của từng quy phạm pháp luật, chế định pháp luật hiện hành; nguyên nhân dẫn tới hiệu quả hoặc làm giảm hiệu quả tác động của các quy phạm pháp luật và chế định pháp luật đó; lập luận và kết hợp với thành quả nghiên cứu phản biện xã hội kiến nghị cấp có thẩm quyền kịp thời sửa đổi hoặc bổ sung hay huỷ
bỏ quy phạm pháp luật và chế định pháp luật hiện hành, đồng thời xây dựng những quy phạm pháp luật và chế định pháp luật mới nhằm không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật về phản biện xã hội ở nước ta./