LUẬN án xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên thành phố hồ chí minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Hiện nay, nhân tố con người đang được quan tâm đặc biệt. Chiến lược phát triển nguồn lực con người với tư cách là nguồn lực để phát triển xã hội ngày càng trở nên quan trọng trong toàn bộ đường lối cách mạng của Đảng và Nhà nước ta. Để xây dựng và phát triển con người Việt Nam toàn diện, đáp ứng đòi hỏi cấp bách của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: Mọi hoạt động văn hóa nhằm xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thức cộng đồng, lòng nhân ái khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lối sống có văn hóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng và xã hội 44, tr. 114. Định hướng trên của Đảng có một ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với mọi hoạt động văn hóa ở nước ta trong giai đoạn hiện nay. Trong đó, vấn đề xây dựng lối sống có văn hóa đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Lối sống có văn hóa, con người văn hóa, không còn là khẩu hiệu chung chung nữa, mà đang trở thành hành động thực tiễn trên khắp đất nước chúng ta. Lối sống là một hình thức biểu hiện của văn hóa. Lối sống có văn hóa (hay lối sống văn hóa) là một đặc trưng quan trọng của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay. Xây dựng con người Việt Nam không thể coi nhẹ việc xây dựng lối sống có văn hóa. Thanh niên là một lực lượng đông đảo trong dân cư nước ta và có vai trò to lớn trong sự nghiệp đổi mới đất nước. Do vậy, xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên là nhiệm vụ đặc biệt trong xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, nhất là giai đoạn hiện nay. Đại hội lần thứ IX của Đảng đã xác định: Đối với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục bồi dưỡng, đào tạo phát triển toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hóa, sức khỏe, nghề nghiệp; giải quyết việc làm, phát triển tài năng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc 44, tr. 126.

LUẬN ÁN-Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo

định hướng xã hội chủ nghĩa

mục lục

Trang

Chương 1: quan niệm về lối sống có văn hóa và tầm quan trọng của nó

với việc hình thành người thanh niên mới

Chương 2: những yếu tố tác động đến lối sống của thanh niên và thực

trạng xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên thành phố hồ chí minh trong thời kỳ đổi mới

47

2.1 Những yếu tố tác động đến lối sống của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh 47 2.2 Thực trạng xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh 69

Chương 3: phương hướng chung, quan điểm cơ bản và các giải pháp chủ

yếu về xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên thành phố hồ chí minh

114

3.1 Phương hướng chung và những quan điểm cơ bản về xây dựng lối sống có văn

hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh

những công trình của tác giả đã công bố có liên quan đến luận án 153

Danh mục tài liệu tham khảo 154

Mở Đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hiện nay, "nhân tố con người" đang được quan tâmđặc biệt Chiến lược phát triển nguồn lực con người - với tưcách là nguồn lực để phát triển xã hội - ngày càng trở nênquan trọng trong toàn bộ đường lối cách mạng của Đảng vàNhà nước ta Để xây dựng và phát triển con người Việt Namtoàn diện, đáp ứng đòi hỏi cấp bách của thời kỳ công nghiệphóa, hiện đại hóa, Văn kiện Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộngsản Việt Nam khẳng định: "Mọi hoạt động văn hóa nhằm xâydựng con người Việt Nam phát triển toàn diện về chính trị, tư

tưởng, trí tuệ, đạo đức, thể chất, năng lực sáng tạo, có ý thứccộng đồng, lòng nhân ái khoan dung, tôn trọng nghĩa tình, lốisống có văn hóa, quan hệ hài hòa trong gia đình, cộng đồng

và xã hội" [44, tr 114]

Định hướng trên của Đảng có một ý nghĩa cực kỳ quantrọng đối với mọi hoạt động văn hóa ở nước ta trong giaiđoạn hiện nay Trong đó, vấn đề xây dựng lối sống có vănhóa đang trở thành một nhiệm vụ cấp bách Lối sống có vănhóa, con người văn hóa, không còn là khẩu hiệu chung chungnữa, mà đang trở thành hành động thực tiễn trên khắp đấtnước chúng ta

Lối sống là một hình thức biểu hiện của văn hóa Lốisống có văn hóa (hay lối sống văn hóa) là một đặc trưngquan trọng của con người Việt Nam trong giai đoạn cáchmạng mới hiện nay Xây dựng con người Việt Nam không thểcoi nhẹ việc xây dựng lối sống có văn hóa

Thanh niên là một lực lượng đông đảo trong dân cưnước ta và có vai trò to lớn trong sự nghiệp đổi mới đất nước.

Do vậy, xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên là nhiệm

vụ đặc biệt trong xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, nhất là giaiđoạn hiện nay Đại hội lần thứ IX của Đảng đã xác định: "Đối

với thế hệ trẻ, chăm lo giáo dục bồi dưỡng, đào tạo phát triển

toàn diện về chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn hóa,sức khỏe, nghề nghiệp; giải quyết việc làm, phát triển tàinăng và sức sáng tạo, phát huy vai trò xung kích trong sựnghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc" [44, tr 126]

Thành phố Hồ Chí Minh là một trung tâm kinh tế, vănhóa và khoa học - công nghệ của cả nước, nơi mà sựnghiệp đổi mới diễn ra rất sôi động Những năm đổi mới vừaqua, thành phố đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng,trong đó có sự nghiệp phát triển văn hóa tinh thần của nhândân Tuy vậy, công tác xây dựng đời sống văn hóa, nhất làxây dựng lối sống, còn nhiều bất cập Báo cáo Chính trị tại

Đại hội đại biểu lần thứ VII Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minhnhận định:

Các tệ nạn xã hội, nhất là ma túy, mại dâmphát triển trong thanh thiếu niên là nỗi lo lớn củanhân dân ta Số người sống lang thang xin ăn, nạnmất trật tự trên đường phố, nơi công cộng, nạn cờbạc, số đề còn khá phổ biến Tệ mê tín dị đoanphát triển, thậm chí trong cán bộ đảng viên Các loạisản phẩm độc hại văn hóa còn xâm nhập nhiều nơi[47, tr 10]

Ngày nay, sự bùng nổ của cách mạng thông tin đãkhiến cho quá trình giao lưu văn hóa ngày càng phức tạp Làmột trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, Thành phố Hồ ChíMinh tiếp nhận rất nhiều kênh thông tin, nhiều loại thông tin,hợp pháp lẫn không hợp pháp Điều này làm cho đời sốngtinh thần của thanh niên vừa phong phú vừa phức tạp, nhiều

xu hướng mới nảy sinh trong lối sống của thanh niên đòi hỏibức xúc cần giải quyết.

Cùng với cả nước, Thành phố Hồ Chí Minh đang bướcvào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa Việcxây dựng con người với lối sống có văn hóa đã trở thành mộtnhiệm vụ cấp bách, đặc biệt đối với thanh niên - những chủnhân trẻ tuổi, một nguồn nhân lực chủ yếu của đất nước

Từ những khía cạnh nêu trên, đề tài "Xây dựng lối

sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa" được trình bày dưới góc độ chính trị - xã hội có ý

nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn, đối với sự nghiệpđổi mới của đất nước nói chung và Thành phố Hồ Chí Minhnói riêng

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Xây dựng lối sống là một nhiệm vụ quan trọng Vì thế,

nó đã thu hút sự quan tâm của rất nhiều tác giả ở nước ta,trong đó có cả lãnh tụ cách mạng

Người đầu tiên đề xuất vấn đề xây dựng lối sống mới là

Chủ tịch Hồ Chí Minh Cuốn sách Đời sống mới của Người

dưới bút hiệu Tân Sinh được ủy ban Trung ương vận độngĐời sống mới xuất bản vào tháng 3-1947 Tiếp đó, dưới bút

hiệu XYZ, Bác viết quyển Sửa đổi lề lối làm việc, nhà xuất

bản Sự thật in vào năm 1950 Cả hai quyển sách này mặc dùchưa nêu lên khái niệm lối sống nhưng đều đề cập đếnnhững tinh thần cơ bản của lối sống mới có văn hóa ở lời

tựa của quyển Đời sống mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết:

"Trong lúc kháng chiến, chúng ta đồng thời phải kiến quốc.Thực hành đời sống mới là một điều cần kịp cho công cuộccứu quốc và kiến quốc" [93, tr 99]

Xây dựng lối sống mới là yêu cầu mà thực tiễn cuộcsống đặt ra, dù trong bất kì hoàn cảnh nào của quá trình cách

mạng nước ta, ngay cả trong chiến tranh Tuy nhiên, trongtình hình của các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và

đế quốc Mỹ, vấn đề này chưa có điều kiện để được đề cậpnhiều trên bình diện lý luận

Từ sau ngày thống nhất đất nước năm 1975, tiếp thu lýluận về xây dựng "lối sống Xô viết" của Liên Xô, vấn đề xâydựng lối sống được đặt ra tại Đại hội Đảng lần thứ IV (1976)

và thứ V (1981)

Một số tác phẩm tiêu biểu viết về lối sống của Liên xô

đã được dịch sang tiếng Việt như: N.I Be-lô-va: Bàn về vấn

đề khái niệm lối sống, Viện Xã hội học thuộc ủy ban Khoa

học xã hội xuất bản, Hà Nội, 1977; Nhiều tác giả: Lối sống xã

hội chủ nghĩa, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1982; V.I

Đô-brư-ni-na: Lối sống Xô viết, hôm nay và ngày mai, Nhà xuất bản

Tiến bộ, Mátxcơva, 1984

Xuất phát từ quan điểm duy vật biện chứng, nhữngcông trình trên đây đã phân tích bản chất, các giá trị và biệnpháp để xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa.

ở Việt Nam, Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ IV dùng kháiniệm "nếp sống mới có văn hóa" và đề ra nhiệm vụ: " vậnđộng một cách kiên trì và sâu rộng để tạo ra nếp sống mới cóvăn hóa trong xã hội: đưa cái đẹp vào đời sống hàng ngày,vào lao động sản xuất" [36, tr 125] Đến Đại hội Đảng lần thứ

V, khái niệm "lối sống mới" được sử dụng, Văn kiện Đại hộiviết: " cuộc đấu tranh giữa hai con đường, giữa cái mới vàcái cũ, tiên tiến với lạc hậu, tiến bộ với phản động, trên lĩnhvực văn hóa, tư tưởng và lối sống đang diễn ra hàng ngày rấtphức tạp" [37, tr 91-92]

Đại hội Đảng lần thứ VI mở ra thời kỳ đổi mới Trongđiều kiện này, xây dựng lối sống trở thành nhiệm vụ cấpbách, từ đó việc nghiên cứu lối sống được đặt ra khá phong

phú, đa dạng cả bề rộng, chiều sâu Dưới đây xin nêu một sốtác giả và công trình tiêu biểu:

Trước hết là những công trình đã được in thành sách

của các nhà xuất bản: PGS.TS Lê Như Hoa (chủ biên): Lối

sống trong đời sống đô thị hiện nay, Nhà xuất bản Văn hóa

Thông tin, Hà Nội, 1993; PGS.TS Lê Như Hoa (chủ biên): Lối

sống đô thị miền Trung, mấy vấn đề lý luận và thực tiễn, Nhà

xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 1996; GS Trần Văn

Bính (chủ biên): Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn

hóa của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị

quốc gia, Hà Nội, 2001; TS Nguyễn Viết Chức (chủ biên): Đạo

đức, lối sống và đời sống văn hóa Thủ đô trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Viện Văn hóa

và Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001; GS Đỗ

Huy: Vấn đề xây dựng lối sống dân tộc hiện đại ở nước ta hiện

nay, Tạp chí Triết học, số 6, 1999; Phan Huy Kỳ: Xây dựng lối sống mới trong điều kiện hiện nay, Nghiên cứu Lý luận, số 7,

1999; Nguyễn Hữu Thức: Mấy suy nghĩ về xây dựng lối sống

văn hóa cơ sở hiện nay, Tạp chí Thông tin lý luận, số 8, 1999;

ThS Hồ Tuyết Dung: Văn hóa thẩm mỹ với việc xây dựng lối

sống cho thanh niên đô thị hiện nay, Tạp chí Nghiên cứu lý

luận, số 11, 1999; Nguyễn Chí Dũng: Xã hội hóa lối sống và

xây dựng lối sống trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 5, 2000; Cao Văn

Định: Giáo dục lối sống cho thanh niên đô thị hiện nay, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 2, 2000; Vũ Hào Quang: Quan hệ

giữa lối sống và cấu trúc và xã hội của đám trẻ em lang thang,

Tạp chí Tâm lý học, số 1, 2000; Bảo Trung: Vấn đề đạo đức,

lối sống cán bộ Đảng viên và một số giải pháp từ cơ sở, Tạp

chí Xây dựng Đảng, số 1, 2000; Lê Lâm ứng: Lối sống mới của

người Việt Nam, Tạp chí Quân đội nhân dân, số 26/1, 2001

Ngoài ra, còn có một số đề tài khoa học, luận văn thạc sĩ đề

cập đến vấn đề xây dựng lối sống Ví dụ: Lê Văn Dương: Cái

phổ biến và cái đặc thù trong việc hình thành lối sống xã hội chủ nghĩa, 1986; Lê Huy ứng: Mấy vấn đề về lối sống trong

chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, 1995

Nhìn chung, những công trình này đã phần nào đi sâu lýgiải bản chất của khái niệm "lối sống", chỉ ra những lĩnh vựcbiểu hiện của nó, những đặc điểm của lối sống mới ; có côngtrình còn phân tích lối sống của những nhóm xã hội cụ thể, lốisống trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Tuy chưa bàn đến nội dung xây dựng lối sống có vănhóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh nhưng nhữngcông trình trên đã có nhiều gợi ý cho đề tài, nhiều số liệu màluận án có thể vận dụng, so sánh làm sâu sắc thêm nhữngvấn đề liên quan

Năm 2001, Thành đoàn thanh niên Thành phố Hồ Chí

Minh thực hiện đề tài: Một số vấn đề rút ra từ cuộc khảo sát

thực trạng tình hình thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh, đã

phân tích khá toàn diện cơ cấu, các mặt hoạt động của thanhniên thành phố Năm 2002, Tiểu ban công tác đoàn thể thuộc

Đảng ủy khối các trường đại học, cao đẳng và trung học

chuyên nghiệp tổ chức hội thảo "Đời sống văn hóa, tinh thần

của học sinh, sinh viên - Thực trạng và giải pháp" Tháng 4

năm 2004 Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Thànhphố Hồ Chí Minh tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề về lốisống đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là những đề tài liên quan đến đối tượng nghiêncứu của luận án Trong thực tế, chưa có công trình nào trựctiếp nghiên cứu hoạt động xây dựng lối sống có văn hóa củathanh niên Thành phố Hồ Chí Minh và đặt hoạt động nàytrong sự đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay,tuy nhiên đã có một số đề tài liên quan, có thể coi đó là tàiliệu tham khảo bổ ích

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Chủ thể của lối sống có văn hóa mà luận án nghiêncứu là thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh, đặc biệt chú trọng

thanh niên là học sinh, sinh viên và công nhân lao động mànòng cốt là đoàn viên thanh niên, hội viên Hội Thanh niên

- Phạm vi của lối sống rất rộng nên luận án chỉ giới hạnvào những lĩnh vực cơ bản nhất phản ánh đặc trưng của lốisống thanh niên gắn với đặc điểm lứa tuổi như hoạt động xâydựng tư tưởng, hoạt động học tập, hoạt động xã hội

- Về thời gian khảo sát, luận án giới hạn từ năm 1998,khi có Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trungương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VIII trở lại đây

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ những khía cạnh về lối sống và lốisống có văn hóa, qua khảo sát và phân tích thực trạng xâydựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ ChíMinh, đề xuất những giải pháp để đẩy mạnh xây dựng lốisống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh hiệnnay

4.2 Nhiệm vụ

- Làm rõ khái niệm và đặc trưng của lối sống có vănhóa, tầm quan trọng của hoạt động xây dựng lối sống vănhóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh đối với sự nghiệpcông nghiệp hóa, hiện đại hóa hiện nay

- Chỉ ra những yếu tố tác động và thực trạng xây dựnglối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minhnhững năm đổi mới vừa qua

- Nêu lên phương hướng chung, quan điểm cơ bản, và

từ đó đề xuất những giải pháp chủ yếu để nâng cao hơn nữahiệu quả xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thànhphố Hồ Chí Minh đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới ởthành phố hiện nay

5 Cái mới về khoa học của luận án

- Khảo sát và phân tích một cách có hệ thống thựctrạng xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thànhphố Hồ Chí Minh

- Đề ra những giải pháp chủ yếu để nâng cao chấtlượng xây dựng lối sống văn hóa của thanh niên Thành phố

Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay

6 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Dựa trên quan điểm lý luận văn hóahọc của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vànhững quan điểm của Đảng ta về con người xã hội chủ nghĩa

và xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa

- Phương pháp nghiên cứu: Sử dụng các phương pháplôgic - lịch sử, phân tích, tổng hợp và điều tra xã hội học vềvăn hóa và lối sống của thanh niên

7 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án nếu được bảo vệ thành công:

- Sẽ là một đóng góp lý luận và thực tiễn về xây dựnglối sống văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh nóiriêng và thanh niên cả nước nói chung, là một tài liệu tham

khảo cho việc nghiên cứu và giảng dạy các chuyên đề liênquan đến thanh niên, lối sống, văn hóa xã hội chủ nghĩa.

- Sẽ góp phần cung cấp các luận cứ để Ban Tuyênhuấn Thành ủy, Thành đoàn, Hội Liên hiệp Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh hoạch định chiến lược phát triểnthanh niên thành phố trong quá trình đổi mới hiện nay

8 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tàiliệu tham khảo, nội dung luận án gồm 3 chương, 6 tiết

Chương 1

QUAN Niệm Về Lối Sống Có VĂN Hóa Và Tầm QUAN Trọng Của Nó Đối Với Việc Hình Thành Người THANH NIÊN Mới

1.1 Quan niệm về "lối sống có văn hóa"

1.1.1 Khái niệm "lối sống"

Từ lâu, "lối sống" đã trở thành đối tượng nghiên cứucủa tâm lí học, giáo dục học, văn hóa học và được xem làmột phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong tác

phẩm Hệ tư tưởng Đức, để làm rõ mối quan hệ giữa con

người với hoàn cảnh, điều kiện sống của nó, C.Mác đã bổsung vào khái niệm "phương thức sản xuất" khái niệm

"phương thức sinh sống":

Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất

ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất rađời sống thể xác của các cá nhân Mà hơn thế, nó làmột phương thức hoạt động nhất định của những cá

nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sốngcủa họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ[88, tr 30].

Luận điểm trên đây thường được các nhà nghiên cứumác-xít dùng làm điểm xuất phát để nghiên cứu khái niệm "lốisống" Vào các thập niên 60 - 80 của thế kỷ XX, giới nghiêncứu Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu đưa rahơn 50 định nghĩa tiêu biểu về "lối sống" Các định nghĩa này

có thể qui về ba nhóm:

Nhóm thứ nhất: xem xét lối sống như một khái niệm

bao quát nhiều yếu tố liên quan đến cuộc sống của con người

và của toàn xã hội: điều kiện sống, các hình thức hoạt động,các quan hệ xã hội, các hình thức thỏa mãn nhu cầu, thế giớiquan

Nhóm thứ hai: mô tả lối sống dựa vào các yếu tố bên

trong, vốn có của chủ thể, hoặc xem lối sống là sự phản ánhcủa nhu cầu con người, cách thức thỏa mãn những nhu cầu

đó, nghĩa là chất lượng của sự phồn vinh của con người;hoặc coi lối sống là nếp nghĩ, hành vi, nếp sống nội tâm củacon người

Nhóm thứ ba: quan niệm lối sống như một phạm trù xã

hội học chỉ sự thống nhất hữu cơ giữa các hình thức hoạtđộng sống và những điều kiện sống quan trọng nhất của cánhân hay nhóm xã hội

Ba nhóm định nghĩa này ít nhiều đều có sự phiến diện.Nhóm đầu tiên bị phê phán là mở rộng quá mức khái niệm

"lối sống" và do đó đã làm mất đi những đặc trưng của nó.Nhóm thứ hai thu hẹp lối sống vào những yếu tố bên trongcủa cá nhân, loại trừ khỏi khái niệm "lối sống" những mặtkhách quan, những hoạt động quan trọng của con người nhưhoạt động lao động, hoạt động chính trị Nhóm thứ ba thì lạikhông chú ý đến vai trò của yếu tố chủ quan trong lối sống

Định nghĩa tiêu biểu và phổ biến nhất ở Liên Xô (cũ) có

lẽ là định nghĩa gắn lối sống với hoạt động của con người

"Từ điển Chủ nghĩa cộng sản khoa học" định nghĩa "lối sống

xã hội chủ nghĩa" là "những hình thức hoạt động sống của conngười vốn có của chủ nghĩa xã hội, được qui định bởi điềukiện sống của họ trong phạm vi giai đoạn đầu của chủ nghĩacộng sản" [98, tr 202] Công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa"

do G.E Gle-dơ-man chủ biên định nghĩa: "Lối sống là một tổngthể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt độngcủa các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhântrong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhấtđịnh” [85, tr 45]

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu ở các nước xã hội chủnghĩa trước đây, khi bàn về khái niệm "lối sống", thườngnhấn mạnh vào tính chất xã hội chủ nghĩa và xác định cáctiêu chí của nó từ sự đối lập với lối sống tư sản

ở Việt Nam, khái niệm "lối sống" được xem xét với mộtgóc nhìn tổng hợp, trong đó có nói đến mối quan hệ giữa mặtchủ quan và khách quan, giữa hoạt động sống và điều kiện

sống của con người, giữa hoạt động sản xuất và những hoạtđộng phi sản xuất.

Nhấn mạnh vào hoạt động sống của con người, nhómtác giả giáo trình "Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa củaĐảng Cộng sản Việt Nam" định nghĩa:

Lối sống là một phạm trù xã hội khái quát toàn

bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, cácnhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện củamột hình thái kinh tế xã hội nhất định, và biểu hiệntrên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động vàhưởng thụ; trong quan hệ giữa người với người;trong sinh hoạt tinh thần và văn hóa [15, tr 190]

Xem lối sống như những quan hệ xã hội, PGS.TS LêNhư Hoa cho rằng: "Lối sống là tổng thể các quan hệ xã hộicủa con người với những hình thức và đặc trưng tiêu biểucho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xã hội trong

những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa cụ thể"[69, tr 10].

Trong đời sống khoa học ở nước ta, nhận thấy, có bagiai đoạn tiếp cận, nghiên cứu vấn đề lối sống, như sau: từnăm 1970 trở về trước, lối sống được nghiên cứu dưới góc

độ triết học duy vật lịch sử; trong thập niên 80 của thế kỷ XX,

nó là đối tượng nghiên cứu của chuyên ngành chủ nghĩacộng sản khoa học; và hiện nay, xã hội học và văn hóa học làhai hướng tiếp cận khá phổ biến trong nghiên cứu về lốisống

Nhìn chung, các khái niệm về lối sống đều gặp nhau

những điểm sau: một là, xem lối sống là một dạng hoạt động sống của con người; hai là, hoạt động sống này phụ thuộc

chặt chẽ vào phương thức sản xuất và điều kiện sống củacon người; ba, nó thể hiện đặc trưng riêng của từng cộngđồng người

Nổi lên trong lối sống là hoạt động của con người Vềthực chất, đó là cách thức con người ứng xử với tự nhiên vàvới xã hội để bảo tồn và phát triển đời sống của mình Vì vậy,khái niệm "lối sống" bao hàm cả hai mặt khách quan lẫn chủquan Mặt khách quan là điều kiện sống của con người, trong

đó bao hàm những đặc điểm của một hình thái kinh tế - xãhội nhất định mà cốt lõi là phương thức sản xuất Mặt chủquan chính là ý thức của con người trong sự lựa chọn chomình một lối sống, dựa trên cơ sở của một lẽ sống, một thái

độ sống cụ thể, những mục tiêu mà con người đặt ra Vì vậy

mà PGS Lê Như Hoa cho rằng: "Thuật ngữ lối sống có sựkết hợp biện chứng giữa yếu tố vật chất và yếu tố tinh thần,gắn với phương thức sản xuất của xã hội, với chế độ chính trị

xã hội, với hình thái kinh tế - xã hội" [71, tr 17]

Nếu hiểu lối sống, tức phương thức sinh sống (mode

de vie), là những hình thức hoạt động sống của con người,thì phương thức sản xuất là một mặt, và là mặt cơ bản của lốisống Theo cách nói của C.Mác và Ph.Ăngghen, phương

thức mà con người sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt khôngchỉ đơn thuần là sự "tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác" của họ,

mà đó còn là một "hình thức nhất định của sự biểu hiện đờisống" của họ, một "phương thức sinh sống nhất định" của họ.Cái cơ bản trong sự biểu hiện đời sống của con người, tứctrong lối sống, là hoạt động sản xuất với hai mối quan hệ: 1-Quan hệ vật chất, thực tiễn với tự nhiên được xác định bởitrình độ của lực lượng sản xuất; 2- Quan hệ xã hội mà cơ sở

là tính chất của quan hệ sản xuất Vì vậy, xét đến cùng, lốisống do phương thức sản xuất quyết định

Lối sống do phương thức sản xuất qui định Tuy nhiên,trong cùng một phương thức sản xuất, các giai cấp khácnhau có lối sống khác nhau Theo "Từ điển Chủ nghĩa cộngsản khoa học", nguyên nhân của sự khác biệt ấy (thậm chí đốilập), là ở cơ sở kinh tế "Lối sống xã hội chủ nghĩa đối lậptrực tiếp với lối sống tư sản, điều đó là do có sự khác nhau cănbản về cơ sở kinh tế" [98, tr 202] Chế độ tư hữu về tư liệusản xuất sản sinh sự bóc lột, sự phân chia xã hội thành

những giai cấp đối kháng với những lối sống khác nhau;trong xã hội tư sản, đó là tình trạng cạnh tranh ác liệt giữangười với người Chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa từngbước được thiết lập sẽ là cơ sở của lối sống hài hòa trongcác mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, con người với

xã hội

Ngoài phương thức sản xuất ra, điều kiện sinh hoạtcũng có ảnh hưởng không nhỏ đến lối sống Theo các tác giảcủa công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa", trên cơ sở tồn tạicủa các điều kiện vật chất nhất định mà con người nảy sinhcác nhu cầu và những hứng thú khách quan Trong nhữngmức độ khác nhau, chúng được phản ánh vào ý thức của họnhư là những động cơ tinh thần của hành động Khi hànhđộng theo những động cơ này, con người thỏa mãn nhu cầucủa mình, đồng thời thay đổi cả điều kiện sống và chính bảnthân

Tuy nhiên, điều kiện sinh hoạt, theo nghĩa rộng là toàn

bộ môi trường xã hội Vì vậy, nếu coi lối sống bao hàm trong

nó toàn bộ điều kiện sinh hoạt của con người tức là đã đồngnhất lối sống với xã hội nói chung và loại bỏ đi tính đặc thùcủa khái niệm này

Mặt khách quan của lối sống còn thể hiện ở nhữngchuẩn giá trị xã hội Chuẩn giá trị xã hội là các giá trị cốt lõiđược lựa chọn, đánh giá, xác định và cấu trúc theo nhữngthang bậc nhất định như những chuẩn mực chung cho đại đa

số thành viên xã hội Giá trị xã hội thường được xếp theotừng nhóm và luôn mang tính lịch sử - cụ thể Có nhiều cáchphân nhóm giá trị xã hội UNESCO phân làm 4 nhóm: nhómcác giá trị cốt lõi (hòa bình, tự do, gia đình ), nhóm các giá trị

cơ bản (sáng tạo, tình yêu, chân lý ), nhóm các giá trị có ýnghĩa (cuộc sống giàu sang và cái đẹp), nhóm các giá trịkhông đặc trưng (địa vị xã hội) Những người tiếp cận theoquan điểm hệ thống - cấu trúc phân chia thành giá trị nhânvăn, giá trị đạo đức, giá trị văn hóa, giá trị chính trị, giá trị kinh

tế Chuẩn giá trị xã hội là nguyên tắc của khuôn mẫu ứng xử.Theo các tác giả của "Một số vấn đề về lối sống, đạo đức,chuẩn giá trị xã hội", các chuẩn giá trị xã hội được hìnhthành, xác định trong quá trình cá nhân hoặc cộng đồng gianhập vào các quan hệ xã hội với tư cách chủ thể của cácquan hệ xã hội đó Do đó, "các chuẩn giá trị xã hội luôn luônđóng vai trò chuẩn mực, thái độ bên trong của đạo đức và lốisống ở mỗi cá nhân và cộng đồng cũng như đóng vai trò bản

lề, nhất là trong quá trình chuyển hóa bảng giá trị xã hội ởnhững giai đoạn biến đổi (hoặc biến động), trên những lĩnhvực cơ bản của xã hội hay của toàn xã hội" [108, tr 63]

Mặt chủ quan của lối sống, như đã nói, là ý thức củacon người trong việc lựa chọn cho mình một lối sống, dựatrên cơ sở của một lẽ sống, một thái độ sống cụ thể, nhữngmục tiêu mà con người đặt ra Mặt chủ quan này phụ thuộcrất nhiều vào nền văn hóa, vào thế giới quan, lý tưởng sống

mà cá nhân hấp thu được Nó làm cho lối sống trở thành tựgiác, vươn đến các giá trị, làm nên ý nghĩa của lối sống

Chính mặt chủ quan này góp phần làm cho lối sống củacác cá nhân, các tầng lớp, các giai cấp có sự khác nhaudẫu trong cùng một phương thức sản xuất và cùng nhữngđiều kiện sống Từ đây mà có ý kiến cho rằng, lối sống là cái

xã hội trong cá nhân

Lối sống được biểu hiện trong những lĩnh vực nào? Các tác giả của công trình "Lối sống xã hội chủ nghĩa"coi những hoạt động sau như những lĩnh vực chủ yếu của lốisống: 1- Lao động; 2- Phúc lợi, tiêu dùng, sinh hoạt hàngngày; 3- Sức khỏe của nhân dân; 4- Giáo dục và văn hóa; 5-Hoạt động chính trị xã hội

Nếu quan niệm lối sống như một hệ thống các đặcđiểm cơ bản về hoạt động sống của con người thì rõ ràng,lao động phải là lĩnh vực đầu tiên của lối sống Trong bất kì

xã hội nào, những hình thức hoạt động sống chủ yếu của conngười đều là hoạt động lao động Lao động như là phươngthức sinh sống Tính chất và trình độ của lao động qui định

mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và với xã hội Vìvậy, lối sống biểu hiện trước hết trong lĩnh vực lao động, việccon người sử dụng thời gian lao động của mình.

Bên cạnh lao động, lối sống còn được biểu hiện ratrong những lĩnh vực hoạt động khác của con người: sinhhoạt hàng ngày, hoạt động chính trị - xã hội, hoạt động giáodục, hoạt động trong lĩnh vực văn hóa tinh thần, trong sửdụng thời gian rỗi, những quan hệ qua lại giữa người vớingười tiêu biểu cho một xã hội nhất định, những tập quán vànhững qui tắc xử thế đã ăn sâu vào đời sống hàng ngày

Tính chất của những lĩnh vực này, từ hoạt động laođộng đến hoạt động chính trị - xã hội, quan hệ qua lại giữangười và người, trong các chế độ xã hội là khác nhau Điềunày góp phần làm nên sự khác nhau căn bản giữa các lốisống, trong khi không loại trừ một vài nét chung, chẳng hạntrong các hình thức tổ chức hoạt động lao động, trong cáckiểu nhà ở, trong các phương tiện thông tin liên lạc Thật ra,

những nét chung này cũng bắt nguồn từ trình độ phát triểncủa lực lượng sản xuất, của khoa học kỹ thuật - những nộidung liên quan đến cuộc cách mạng khoa học công nghệ -vốn cũng biểu hiện khác nhau trong những xã hội khác nhau

Như vậy, để có thể đi đến một định nghĩa về lối sống,cần phải chú ý mấy vấn đề sau: 1- Lối sống là một phươngthức sinh sống nhất định của con người mà mặt cơ bản của

nó là phương thức sản xuất; 2- Phương thức sinh sống ấy làkết quả của sự tác động tích cực của con người vào điều kiệnsống của mình trong mối quan hệ biện chứng giữa con người

và hoàn cảnh; 3- Lối sống là một thực thể xã hội với hệ thốngnhững chuẩn mực xã hội của một cộng đồng nhất định mà cánhân phải tuân theo

Nếu hiểu lối sống là cách thức con người bảo tồn vàphát triển đời sống trong những điều kiện tự nhiên và xã hộinhất định thì có thể thấy thực chất của lối sống là kiểu quan

hệ với nhiều cấp độ: quan hệ với tự nhiên và xã hội; quan hệ

gia đình, làng xã và Tổ quốc Tính chất của mỗi loại quan hệtrong những điều kiện sống nhất định sẽ làm nên đặc trưngcủa từng lối sống: chinh phục hay lệ thuộc, bóc lột hay bìnhđẳng, đóng góp hay phụ thuộc, ăn bám Chính những nétđặc trưng này sẽ hình thành hệ thống chuẩn mực xã hội đểlối sống vận hành theo, tạo nên sự khác biệt của lối sống củatừng cộng đồng và cá nhân.

Từ những phân tích trên, có thể đi đến một định nghĩa

như sau: Lối sống là tổng hòa những dạng hoạt động sống

ổn định của cộng đồng (dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội ) và các cá nhân, được vận hành theo những chuẩn giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Để hiểu rõ hơn khái niệm lối sống, có thể tìm hiểu thêmmối quan hệ giữa lối sống với các khái niệm có liên quannhư: lẽ sống, nếp sống, mức sống, phong cách sống

"Lẽ sống" hay còn gọi là đạo lý sống, là biểu hiện quantrọng nhất của lối sống Đây chính là tư tưởng giải thích chomục đích của lối sống Lẽ sống được xem là mặt ý thức củalối sống, phản ánh nhận thức của con người về chính bảnthân trong các mối quan hệ xã hội Lẽ sống là mặt tự giác củalối sống, đóng vai trò dẫn dắt, định hướng, nhằm làm cho lốisống ổn định theo từng cá nhân, nhóm hay giai cấp, dân tộc.

"Mức sống" là một thuật ngữ kinh tế - xã hội để đánhgiá mặt vật chất của lối sống dựa trên chỉ số về sự đáp ứngcác nhu cầu vật chất và tinh thần của cộng đồng Thôngthường, mức sống phản ánh trình độ của nền sản xuất vậtchất trong những điều kiện lịch sử nhất định Những chỉ báocủa mức sống là hệ quả của sự phát triển của công cụ laođộng, của năng suất sản xuất Xây dựng lối sống có văn hóakhông thể không chú ý đến việc nâng cao mức sống chocộng đồng Không thể có một lối sống văn minh, lịch sự nếunhà ở quá chật chội, điện thiếu, nước thiếu, con người chenchúc nhau đi lại trên những đường phố chật hẹp và dơ bẩn

Tuy nhiên, cũng không nên coi mức sống là mặt quyết địnhđối với lối sống Sống đẹp, cơ bản không phải là sống đầy

đủ mà là sống có ý nghĩa dưới sự dẫn dắt của những lẽsống cao đẹp

"Nếp sống" là mặt ổn định của lối sống Đó là nhữnghoạt động sống đã trở thành thói quen, thành phong tục, tậpquán, thành qui ước của cộng đồng Nếp sống cho thấy khảnăng thích nghi và sức sáng tạo của con người trong nhữngđiều kiện sống cụ thể Nếp sống làm nên sự đa dạng của lốisống, giúp duy trì những kinh nghiệm sống mà loài người đãnhận thức được Theo GS Vũ Khiêu, nếp sống là "toàn bộnhững thói quen được hình thành trong cuộc sống hàngngày, những thói quen đã trở thành nếp trong sản xuất, chiếnđấu, trong quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng tư của mỗicon người Những thói quen ấy còn được gọi là tập quán"[79, tr 135]

"Phong cách sống" là hình thức biểu hiện của lối sốngthông qua hoạt động và những quan hệ xã hội làm nên nétriêng biệt trong lối sống của các cá nhân và các nhóm xã hội.

Như vậy, có thể thấy lối sống như một phạm trù trungtâm mà sự biểu hiện của nó trên các mặt cụ thể đã làmthành các phạm trù khác Mặt ý thức của lối sống là lẽ sống,mặt ổn định của lối sống làm thành nếp sống, mặt trình độcủa lối sống làm nên mức sống, chất lượng sống, mặt riêngbiệt của lối sống làm thành phong cách sống Từ góc nhìnnày, xây dựng lối sống có văn hóa là tác động để các mặtkhác nhau của lối sống đạt đến những giá trị tốt đẹp, tạonên hạnh phúc và khả năng phát triển của cá nhân và cộngđồng Cũng từ đây cho thấy, xây dựng lối sống có văn hóa

là phải xây dựng nhiều yếu tố, nhiều mặt tạo nên tác độngtổng hợp hình thành lối sống theo những chuẩn mực đãđịnh

1.1.2 Khái niệm "lối sống có văn hóa"

Giới nghiên cứu Xô viết trước đây sử dụng tính từ "xã

hội chủ nghĩa" để định tính cho lối sống mới, và để phân biệt

chủ yếu với lối sống tư sản Nước ta đang trong thời kỳ quá

độ lên chủ nghĩa xã hội chưa có đầy đủ những cơ sở của lốisống xã hội chủ nghĩa nên một thời, các nhà khoa họcthường sử dụng khái niệm "lối sống mới" hay "lối sống lànhmạnh" Khái niệm"lối sống có văn hóa" được sử dụng chínhthức trong Văn kiện Đại hội IX [44, tr 38; tr 114]; xây dựng lốisống có văn hóa được đề cập đến như một nhiệm vụ của mọihoạt động văn hóa hiện nay

Để xác định khái niệm lối sống có văn hóa cần làm rõmối quan hệ giữa văn hóa và lối sống

Về một phương diện nào đó, hai khái niệm này có điểmtương đồng Nhà nghiên cứu Hoa Kỳ C.W Wissler quanniệm: "Lối sống mà một công xã hay bộ lạc tuân thủ, gọi làvăn hóa" [27, tr 9] Chủ tịch Hồ Chí Minh xem văn hóa là "sựtổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện

của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng vớinhững nhu cầu của đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn" [91,

tr 431] Như vậy, cơ sở của sáng tạo văn hóa và cũng nhưcủa việc hình thành lối sống con người chính là lao động.Hoạt động vốn là đặc tính của con người Để tách khỏi giới tựnhiên, con người phải lao động nhằm cải biến thế giới vàchính bản thân Hoạt động lao động đã sáng tạo ra văn hóa

và làm nên mặt căn bản của lối sống

Lối sống là biểu hiện sinh động của một nền văn hóa.Lối sống của một dân tộc hình thành trong những điều kiệnsống nhất định, bao gồm các điều kiện địa lý tự nhiên, địa -văn hóa, truyền thống văn hóa, chuẩn giá trị xã hội Sự khácbiệt của điều kiện sống đã làm nên những đặc trưng của từnglối sống, tạo nên những sắc thái văn hóa khác nhau Nói cáchkhác, những nét đặc thù của lối sống chính là sự phản ánhmôi trường vật chất, địa - văn hóa, truyền thống dân tộc,

chuẩn giá trị xã hội, đạo đức Theo các tác giả cuốn Một số

vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội, lối sống có

hai mặt: vật chất và tinh thần Mặt vật chất biểu hiện ở quan

hệ lao động, trình độ và thời gian lao động, các phương thứcthỏa mãn nhu cầu vật chất, các cách thức quản lý phúc lợivật chất Mặt tinh thần của lối sống dựa trên các hoạt độngsản xuất vật chất của các cá nhân và nhóm xã hội, bao gồmcác kiểu nhất định của hoạt động sáng tạo, lưu thông, traođổi và gìn giữ các giá trị tinh thần như: các định hướng vàthước đo giá trị, các quan hệ đạo đức và thẩm mỹ Mặt tinhthần của lối sống là những tiềm năng tinh thần của xã hội quiđịnh các hoạt động sống của con người trong các điều kiện

và môi trường xã hội cụ thể

Do quy định của điều kiện và môi trường địa - văn hóa

mà có lối sống du mục và lối sống trồng lúa nước, lối sống định

cư và lối sống du canh, du cư Do qui định của điều kiện và môitrường kinh tế - xã hội mà có lối sống thị dân và lối sống nôngthôn, lối sống thời kinh tế thị trường và lối sống công xã truyềnthống

Lối sống bao hàm cả đặc trưng nội dung lẫn hình thức.Những đặc trưng này chính là các giá trị văn hóa của lốisống Lối sống cố kết gia đình - làng xã - Tổ quốc, lối sốngtôn trọng tình làng nghĩa xóm, lối sống nhân ái thủy chung

đã làm nên những nét bản sắc của văn hóa Việt Nam

Văn hóa cá nhân biểu hiện ra trong lối sống Khả năngvăn hóa hóa của cá nhân biểu hiện ra ngay trong giao tiếp,trong hành vi ứng xử, trong các quan hệ xã hội Một lối sốnglành mạnh, hài hòa trong các quan hệ là dấu hiệu của mộttrình độ văn hóa cao Sự lành mạnh của lối sống cộng đồngcũng là dấu hiệu của một đời sống văn hóa tốt đẹp, nó thểhiện khả năng bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa dântộc ngay trong đời sống trước sự tấn công hàng ngày, hànggiờ của những tác nhân ngoại lai

Khái niệm lối sống sẽ không được tiếp cận triệt để và hệthống nếu không chú ý đến ý nghĩa biểu tượng từ các hànhđộng xã hội, quá trình xã hội, quan hệ xã hội, khuôn mẫu ứng

xử Trong khi đó, "việc biểu tượng hóa thế giới tự nhiên và xãhội thành thế giới của những biểu trưng văn hóa trong nhậnthức, tình cảm, hành động của con người là đặc trưng của xãhội loài người" [108, tr 34] Vì vậy, có quan điểm cho rằng, lốisống xã hội nói chung đều mang tính chất văn hóa, khái niệmlối sống theo đúng nghĩa và đầy đủ của nó là lối sống có vănhóa hay văn hóa lối sống Thật ra, quan điểm này là quárộng, bởi vì trong thực tế không phải lối sống nào cũng vươnlên được tầm văn hóa.

Tóm lại, lối sống là một trong những lĩnh vực then chốtcủa văn hóa, nó góp phần làm nên bản sắc văn hóa dân tộc.Lối sống mang những giá trị bền vững được hình thành từnhững điều kiện sống cụ thể Mỗi một chế độ xã hội thường

có một lối sống với những đặc điểm riêng Xây dựng các giátrị riêng biệt của lối sống xã hội là nhằm hình thành nhữnghình mẫu nhân cách đáp ứng yêu cầu của thể chế chính trị

Do đó, khi chế độ xã hội chủ nghĩa được thiết lập, yêu cầuxây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa cũng hình thành